. конкурс за краток расказ .

. konkurs për tregim të shkurtër .

. konkurs za kratku priču .

biber.nenasilje.org

Beograd | Sarajevo, 2021.

Aleksandra Jovanović · Alma Tabak · Aнета Велкоска · Besa Morina · Bojan Krivokapić · Boško Lomović · Dinko Telećan · Goran Paladin · Hoja Ogrizović · Irena Skopljak Barić · Јелена Калајџија · Јована Матевска Атанасова · Maja Halapir · Marijana Čanak · Mihovil Rismondo · Милан Воркапић · Milena Babić · Milica Rašić · Nikola Nikolić · Nikola Petrović · Petra Rapaić · Сања Трпковска · Senad Jusić · Vesa Qena

Издавач | Botues | Izdavač:

Centar za nenasilnu akciju Sarajevo | Beograd

Тимот на Бибер | Ekipi i Biberit | Biber tim:

Ана Битољану · Davorka Turk · Ivana Franović · Katarina Milićević · Qerim Ondozi · Radomir Radević

Подготвиле | Përgatitur nga | Priredile:

Ivana Franović · Katarina Milićević · Davorka Turk

Превод | Përkthimi | Prevod:

Borislav Pavlovski · Ѓоко Здравески · Đorđe Božović · Иван Шопов · Irena Šentevska · Kreshnik Ajdini · Qerim Ondozi

Лектура | Lektura | Lektura:

Aleksandra Zrinušić · Arsim Jonuzi · Бобан Карапејовски · Jelena Angelovski · Mirjana Evtov · Татјана Б. Ефтимоска

Дизајн на кориците | Dizajni i kopertinave | Dizajn korica:

Marija Vidović

Печати | Shtyp | Štampa: Standard 2, Beograd

ISBN 978-86-89845-13-6

Përmbajtja

Parathënie

Kumtesa e jurisë

Shkëmbimi

Marijana Çanak

Trekëndëshi

Maja Halapir

Mysafiri

Besa Morina

Beteja me mëngjes

Aleksandra Jovanoviq

Antifada

Nikolla Nikolliq

Pas aport

Sanja Tërpkovska

Qeni i madh i verdhë

Boshko Lomoviq

Pastruesi i luftës

Aneta Vellkoska

Mos fol keq për të vdekurit!

Jovana Matevska Atanasova

Si u bë Dado pemë

Senad Jusiq

Jeleku

Dinko Teleqan

Deti

Bojan Krivokapiq

Ikona e Shën Jovanit

Hoja Ogrizoviq

Zogëzat

Bojan Krivokapiq

Aroma

Milica Rašiq

Shtëpiza në pyll

Alma Tabak

Mjedrat

Goran Paladin

Krojf

Milena Babiq

Tarracat

Mihovil Rismondo

Kotelet në mure

Nikolla Petroviq

Shija e gjalpit të kikirikut

Vesa Qena

Loja: Fundi

Irena Skopljak Bariq

Mustaqet në shkopth apo Kushedi se cili (i pari dhe i fundit) për luftën

Jelena Kalajxhija

Vëllai im

Petra Rapaiq

S’ki me m’besu

Milan Vorkapiq

Shënime biografike

Parathënie

Para jush janë 25 tregime që u zgjodhën për t’u botuar në këtë përmbledhje shumëgjuhëshe në konkursin e katërt Biber.

Biber është konkurs për tregim të shkurtër, të angazhuar në gjuhën shqipe, maqedonase, boshnjake, kroate, serbe dhe malazeze. Tema e konkursit është pajtimi në kontekstin e trashëgimisë së luftërave dhe dhunës në vendet e ish-Jugosllavisë, ndërsa paraysh merren edhe tregimet që mund të kontribojnë për mirëkuptim më të madh mes njerëzve, që zbusin urrejtjen dhe thyejnë paragjykimet, tregime kundër luftës, tregime rreth ballafaqimit me të kaluarën, thyerje të imazheve për armikun, tregime të dhembshurisë për të tjerët, tregime të guximshme që guxojnë të ecin me këpucë “të armikut”, tregime që lëvizin kufijtë dhe hapin rrugën për të ndërtuar një të ardhme më të qartë, më të sigurtë dhe më të lirë për të gjithë. Konkursin e organizon ekipi Biber nga Qendra për Veprim të Padhunshëm Sarajevë-Beograd.

Rreth 750 tregime mbërritën në konkursin e katërt për tregimin e shkurtër Biber. Juria e këtij konkursi përbëhej nga: Tatjana Gromaça, Anton Berishaj dhe Selvedin Avdiq.

Tri tregimet e shpërblyera janë:

Çmimi i parë: “Zogëzat” nga Bojan Krivokapiq nga Novi Sadi

Çmimi i dytë: “Shtëpiza në pyll” nga Alma Tabak nga Sarajeva

Çmimi i tretë: “Trekëndëshi” nga Maja Halapir nga Samobori

Përveç tregimeve të vlerësuara, përmbledhja përmban edhe 20 tregime të zgjedhura nga juria dhe dy të zgjedhura nga ekipi organizues. Autoret dhe autorët e tregimeve janë: Aleksandra Jovanoviq nga Vranja, Aneta Velkoska nga Shkupi, Besa Morina nga Prishtina, Bojan Krivokapiq nga Novi Sadi, Boshko Lomoviq nga Gornji Milanovaci, Dinko Teleqan nga Zagrebi, Goran Paladini nga Zagrebi, Hoja Ogrizoviq nga Novi Sadi, Irena Skopljak Baric nga Vërboveci, Jelena Kalajdzija nga Bijeljina, Jovana Matevska-Atanasova nga Manastiri, Mariana Canak nga Novi Zedniku, Mihovil Rismondo nga Zagrebi, Milan Vorkapiq nga Vërnjaçka Banja, Milena Babiq nga Krushevaci, Milica Rashiq nga Nishi, Nikolla Nikolliq nga Podgorica, Nikolla Petroviq nga Beogradi, Petra Rapaiq nga Novi Sadi, Sanja Tërpkovska nga Shkupi, Senad Jusiqi nga Bugojno dhe Vesa Qena nga Prishtina.

I falënderojmë të gjithë ata që iu përgjigjën konkursit.

Ekipi Biber

Kumtesa e jurisë

Juria e Biberit dëshiron t’i falënderojë të gjithë pjesëmarrësit dhe pjesëmarrëset që i janë përgjigjur këtij konkursi, me ç’rast, secili në mënyrën e vet unike i ka dhënë mbështetjen idesë së krijimit të paqes, mirëkuptimit dhe lidhjes mes njerëzve. Përgëzime për secilin, sidomos fituesit e tregimeve të shpërblyera.

Duke u nisur nga gjykimi i vlerave letrare për shpërblim kemi përzgjedhur tri tregimet në vijim:

1.  Zogëzat

2.  Shtëpiza në pyll

3.  Trekëndëshi

Po ashtu, mirënjohje të posaçme dëshirojmë t’u shprehim tregimeve “Kotelet në mure”, “Mjedrat” dhe “Mustaqet në shkopth apo Kushedi se cili për luftën”.

Për përmbledhjen e Biberit, kemi zgjedhur edhe 22 tregime, të cilat për mendimin tonë lanë përshtypjen më mbresëlënëse. Këto tregime janë:

“Mysafiri”, “Shija e gjalpit të kikirikut”, “Antifada”, “Beteja në mëngjes”, “Loja: Fundi”, “Shkëmbimi”, “Pastruesi i luftës”, “Mos fol keq për të vdekurit!”, “Jeleku”, “Aroma”, “Qeni i madh i verdhë”, “Vëllai im”, “Mustaqet në shkopth apo kushedi se cili për luftën”, “Mjedrat”, “Kotelet në mure”, “Pas aport”, “Ikona e Shën Jovanit”, “Si u bë Dado pemë”, “Tarracat” dhe “Deti”.

Me këtë rast, si juri e këtij viti, dëshirojmë të falënderojmë edhe një herë të gjithë ata që u përgjigjën sivjet dhe të ftojmë autorët e afirmuar dhe të paafirmuar t’u përgjigjen konkurseve të ardhshme Biber. Konsiderojmë se ky konkurs ofron një hapësirë tejet të mirë dhe shumë të nevojshme për komunikim letrar mes vendeve të Ballkanit, dhe këtë duam ta përshëndesim në veçanti si shembull pozitiv i komunikimit, njohjes dhe përafrimit.

Selvedin Avdiq, Anton Berishaj dhe Tatjana Gromaça

Shkëmbimi

Marijana Çanak

Shikoj nga lart se si ma shqelmojnë kokën e këputur. Dehen, shqelmojnë, gjuajnë në ajër. Më dhimbsen zogjtë më shumë se vetja. Mua këtu gjë s’më mungon, as ajo kokë që e mbaja e që më udhëhiqte. Atje nga shkoj, mundem edhe i pakokë. Por, nuk do të nisem ende, po pres të mbarojnë me mua poshtë, dhe të nisem i qetë. Nuk di edhe sa do të zgjasë. Plaka kur dëgjoi, gjëma iu ngri në fyt. Plaku duarbosh nisi të më kërkonte, donte të më bënte bashkë dhe të shënonte vendin ku vdiqa. Endet nëpër pyll, e unë nga lart e çoj në gjurmë të gabuara, vetëm të mos hasë në këta pijanecë të mbrapshtë. Le t’ia ngjesin kokën time ndonjë fatkeqi tjetër, le të mi këpusin këmbët dhe t’ia japin atij që i duhen, më s’më bëhet vonë, veç dua një fije qetësie, por të mos jetë ajo e varrit. Të qifsha tokën! Sa më shumë që e mbrojmë, aq më shumë na përpin. Vëllaçkoja ende nuk dëgjoi për mua, trishtimi i tij ka për të më shkatërruar. E si të dëgjojë kur nuk del nga tanku, kalon nëpër ato shtëpi thuajse janë nga kartoni. Nga kalon ai edhe fantazmat poshtë pragjeve ikin. Është drejt fundit krejt kjo, por nuk do të mbarojë mirë. Nga lart jam largpamës edhe pa sy. Po shoh se si plakës nga kurrizi po i mbin një krah korbi, u mbështoll krejt në pupla të zeza, as lëviz dot. Plakut sytë i janë shuar dhe jeton gjatë ashtu i vdekur. Vëllaçkoja u qetësua, ka shtëpinë larg shtëpisë. Gruan e ka me barrë për herë të dytë dhe mirë po mbahet, mbase do të jetë mashkull. Nëse ia vënë emrin tim, kurrë prehje nuk kam për të gjetur!

*

Kalojmë natën buzë një moçali. Me pëllëmbë fshij ballin, gjakut i vjen era dhe pikon në tokë. Nuk jam plagosur, nata është e errët nga gjaku i mushkonjave. Se përse e ruajmë këtë moçal, kush nuk e di. Më shfaqet vëllaçkoja natë pas nate. I buzëqeshur, i pastër, si nga bota tjetër, hap krahët dhe afrohet, gati t’ia thotë këngës. - Dane! - pëshpëris nëpër terr. - A je ti? Danko! Me t’iu drejtuar, avullohet. Pastaj koka sërish i mbin nga hiçi, gati të përplasemi. - A ke duhan? - e pyes, e ai kap xhepin, nxjerr kutinë, dhe futet brenda si avull, e kutia nuk prishet. Herën e dytë u ul pranë meje, më prek në ballë, sikur po shikonte në jam i vërtetë. Marr hov ta shtyj, por dora vetëm më kalon nëpër të, e ai sërish bëhet bashkë thuajse asgjë nuk ndodhi. Plas nga e qeshura. - Si janë pleqtë? - e pyes. - Di gjë? Ai pohon me kokë sikur di gjithçka, por nuk bën zë. Nganjëherë nuk e di në i shfaqem unë atij apo ai mua, e prapë shoh se këto mushkonja të mallkuara atë nuk e prekin.

*

Është nxehtë, e nëna më vesh një xhemper të madh leshi. Djersitem me të, leshi më nxeh dhe më gërvish. As që bëj zë, e nëna ngrit dorën të më heshtë. Që kur jam këtu, mezi flasim, dëgjoj vetëm duart e saj. Mbase mendon se me heshtje na kursen fuqinë, se do të bëhemi të padukshëm nëse zhytemi në heshtje, se do ta ruajmë kokën. Dhe jo vetëm kokën. Nëna dëshiron të më ruajë të tërën. Dje këputi kombinezonin e saj, dhe leckën ma lidhi rreth gjinjve cullakë. E lidhi me krejt fuqinë, sikur po e shtrydhte jetën nga unë. Do të më shtrydhë në ndonjë shishe a pëllëmbë, dhe do të më pijë deri në pikën e fundit, dhe pastaj do të më ruajë me trupin e saj siç më kishte ruajtur dikur. Kështu ia shpjegoja këtë vetes dhe mbyllja me forcë sytë që prej tyre të mos ikë asnjë pikë. Poshtë xhemperit të gjerë jam murosur në kombinezonin e nënës. Më dhemb, më mpihet trupi, e mbaj thuajse nuk është imi, kam për t’ia hequr lëkurën vetes sa shumë e kruaj kokën dhe qafën. Jam mbushur puçrra, sa e heq njërën, më del tjetra, sikur po mbjell mbi mua yjësi kutërbuese. Nëna më qetëson, frika i shfaqet në sy kur ma sheh fytyrën e ngrysur. Rreth nesh ka gra të tjera, asnjëra plakë, por asnjërën nuk mund ta mendoj të re, përveç nënës sime. Shqyejmë kombinezonë dhe i fusim poshtë këmbëmi kur jemi me gjak. Të vegjëlve më së lehti u ngjiten morrat, e ne morrave u kapemi si thesarit, ua bëjmë shtëpi trupin tonë. Kujdesemi të mos i shikojmë rojet në sy, e do të qetësoheshim sikur në sytë e tyre të dallonim neveri. Presim shkëmbimin: kokë për kokë, numër për numër. Nganjëherë natën ëndërroj sikur jam jashtë, në breg të ndonjë liqeni me diell, dhe nga gjumi zgjohem posa shoh peshq që janë grumbulluar të m’i shohin puçrrat në kokën e rruar.

*

Mbërrita, këtu më priste krejt suita. Bëjnë gosti, pinë raki, gëzohen që më shohin. Thonë: - Sa shpejt mbaroi! Më mirë të mos kishe shkuar fare për kaq pak! Pastaj ia plasin së qeshurës dhe gjithçka jehon dhe kumbon, e paktet dhe besat thyhen si xhami, veç unë ec nëpër qelq: a kam jetuar apo vdekur kot? Poshtë m’i kanë bërë bashkë dhe radhitur kockat, kanë ngulitur kryqin, kanë gdhendur emrin. Ndezin qiriun të ma ndriçojë rrugën dhe qajnë e vajtojnë, më rrëmbejnë me ato zëra, trishtimin e tyre e mbaj si bukagi. Kukasin derisa digjet qiriu. Pastaj prapë shkoj nëpër terr, mendoj se dikush do të më dalë përpara. I pari më del gjyshi, mezi e mbaj mend, e tash jemi njohur sa hap e mbyll sytë. - Nga qenke nisë kaq herët? - më thotë krejt i ngrysur, e qesh poshtë mustaqeve. - Hajde, në shtëpi! - urdhëron, e unë mendoj se po më kthen prapa, e ai më tërheq nga vetja. Atëherë më ranë ato bukagi nga lotët e ngrirë, më pushton lehtësia, të mitë më nuk përpëliten poshtë. Me gjyshin u shfaqën të tjerët, kishin përgatitur pritje, më dhanë zemër për udhëtimin e gjatë. Më pyesin përse po shfarosemi atje poshtë, edhe sa do të vijnë pas meje, a po vdesin edhe më të rinjtë se unë, sa tokë kemi mbuluar me gjak, ku po mendojmë të kthehemi, çka do të hamë kur toka të nisë të vjellë kocka të kalbura. Nuk di ç’t’u them. - Shumë po vdisni, e pak po vini - më thotë gjyshi, dhe ndez çibukun, nxjerr një qark tymi dhe më lë të shoh nëpër të sikur nëpër dylbi. Frika m’i rrotullon kockat! Shoh të vdekur që nuk dinë se janë të vdekur, disa qëndrojnë në rrënoja të ngulur sikur gozhda, të tjerët ende marshojnë, joshen nga aroma e gjakut, bredhin, trazojnë të gjallët, rënkojnë mbi trupat e tyre të copëtuar sikur ujqër të egër. - Çudi që ia paske dalë të kalosh - më thotë gjyshi. - Mbase je betuar se do të na kthehesh para martesës. Nxjerr edhe një tym, e përpara më shfaqen ketrat krahëzeza me koka grash. Sillen rreth e rrotull si furi, piskatin, u hidhen grave të gjalla mbi kërthiza, ua thithin barkun, dha pastaj pështyjnë gjakun nga mitrat e tyre. Gjyshi mërmërit diçka për vitet që vijnë, për grurin e përgjakur dhe për fëmijët që ecin bythëpraptas. Më kaploi plogështia. Po të mund të humbej koka e njëjtë dy herë, do ta kisha dhënë me gjithë qejf, vetëm të mos shoh e të mos dëgjoj më asgjë. - S’ke ku shkon! - ma kthen gjyshi, dhe të dytë kollitemi nga tymi. - E të tanët? - pyes. - A janë mirë të tanët? - Di aq sa unë - tha plaku.

*

Më është trashur gruaja, as punon as lëviz nga shtëpia. Unë jam gjithandej, në shtëpi më së paku. Kamionin e kam shtëpi. Mbush një litër raki kumbulle, një tjetër litër rezervë, dhe shkoj ku të më çojnë. E di çdo cep të këtij vendi të rrudhur, e në shtëpi kurrë s’jam. Të gjithë më duan sa jam në rrugë, gruaja më së shumti. Më nuk më pyet se ku po shkoj, ku do të buaj, kur do të kthehem. As gjërat për rrugë më nuk m’i bën gati. - Ujë ka në atë bidon? - pyeste dikur. - E çka tjetër - them, dhe derdhem mbi sytë e saj me atë ujë. - Mos ke edhe ti etje? Dikur bënte kryqin, tani vetëm bën me dorë, s’e harxhon fenë në mua. Vajzat më janë rritur, as ato s’mërziten më për mua, vetëm kur mbesin pa para, e mbesin aq sa të vazhdojnë të jemi bashkë. Me të madhen kishim telashe. Ishte tërhequr në vete, dhe vetëm shikonte në një pikë thuajse kishte harruar të flasë. Taman zumë hapin, atë e regjistruam në gjimnaz, prisnim fëmijën e dytë, dukej se gjithçka sërish mund të ishte prapë mirë, e asaj gjë s’i bënte përshtypje. Rron në guaskën e saj dhe kultivon errësirë. Kam parë ç’nuk kam parë dhe asgjë nuk më dërrmoi sa kur e pashë se si me një brisk po shkruante ca numra mbi lëkurën e saj. Më erdhi ta qaj për së gjalli! - Për hir të vogëlushes më trego, jo për mua - njëqind herë e lusja të shoqen. - Ç’keni përjetuar atje? - Si gjithkush tjetër. Lëre atë punë. Koha do ta marrë me vete. Kurrë s’më tregoi. - Ta çojmë te psikologu? - Nuk më është çmendur fëmija! - Ç’po sakatoset ashtu? - Do të ndalet! U ndal disi. Krejt gjimnazin nga terri nuk doli, mëngët e gjata deri te gjuri edhe në të nxehtët më të madh. Tash ka disa lule rreth telave me gjemba të vizatuara rreth atyre varrave nga brisku. Nuk është aq e ngrysur si përpara. E vogla është mrekulli, Dana ima edhe djallin do ta kishte futë në shishe, syri s’i bën tërr.

*

Kur na zunë rob, ishim vetëm nëna dhe unë. Kur na shkëmbyen, mbase na shkëmbyen më shumë se që mund ta numëronin. Tri kokat tona për dy të tyret. Dy tonat dhe një e askujt, mund të ishte edhe e tyre. Një natë rojtari e shqelmoi nënën me çizme. - Çohu! Nuk ia pashë sytë, por po i shoh përditë, shkëlqejnë si yje mëngjesi. Nëna thotë se e kishin marrë në pyetje. Herën tjetër të punonte. E marr me mend ç’mund të bëjnë gratë e robëruara. Sigurisht nuk mbledhin pambuk, nuk e di nëse hapin varre apo u lajnë këmbët rojeve. Nëna për këtë nuk flet. Kur dolëm, kombinezonin e kishte të tërë, tjetër gjë nuk di. Në shtëpinë e re ia krisëm vajit. Së pari vetëm, pastaj kur babai erdhi me të tijtë, dhe pastaj sërish kur gjyshja kukati për xhaxhain. Dana është ndryshe, nuk qau as kur lindi, e frymë mori menjëherë. Nëna u plak për një natë, e babai me gjylen e topit do ta mbyste mushkonjën vetëm të gjente rakinë. Mua më qetësonte të numëroja dhe të regjistroja koka. Timen vetëm një herë e pata rruar. Kur atëbotë nuk vdiqa nga të ftoftët, nuk do të vdes nga asgjë tjetër. Tash është mirë, koha është si uji. Të bart.

Përkthim: Qerim Ondozi

Trekëndëshi

Maja Halapir

E pranoj, kurrë s’e kam dashur nënën e tij. Në fillim më mbushte me tërbim, pastaj me neveri. Ashtu trupmadhe, me dhjamin që i tundej sa andej këndej, ma çonte mallin e shpuzës së kuzhinës të rënduar nga teprica e ujit. Zërin e kishte gërryes, gjithmonë më të lartë për nja gjysmë oktave, e më të këqijat ishin shpërthimet e të qeshurave histerike të cilave u rrekej pa pikë paralajmërimi. Pastaj edhe gjinjtë e saj gjigantë tundeshin bashkë me të, e mua më dukej se po shndërrohej në ndonjë prej atyre gogolëve që nxirrnin krye nga katedralja jonë. E ai... ai e dëgjonte atë zë demoni që në bark. Ato gjinj të rrudhur për të ishin dyshek i butë. Asaj i vinte i përlotur kur i përgjakte gjunjët pas ndonjë loje.

Tash kemi mbetur vetëm ne të dyja. Si roje, s’e humbim nga sytë njëra-tjetrën që të mos na ikë ndonjë lëvizje e gabuar. Sikur hutat sillemi vërdallë duke pritur ndonjë pikë dobësie. Të tjetrës.

Një ditë pata rastin, por e huqa. Plaka kishte gjetur një copë lëvore lisi që në këto ditë urie ishte fat i lumë. Era e furishme thyente degët e thata. Me ecjen e saj të ngathët, e mbështjellë me shtresa pëlhure të zezë, ngadalë u zvarrit nga kasollja jonë dhe mblodhi ca lëvore. Snajperët pushonin. Mendoja, edhe nëse e kishin spikatur, nuk duan të harxhojnë plumb për plakën. Mendimi tjetër, derisa po e shikoja furinë e erës, ishte se a do të kem fatin që një nga ato degë t’ia thyente kafkën. Por, më duhet ta pranoj se edhe unë atë ditë hëngra gjellë lisi. Rrinim ashtu në gjysmëterr të kuzhinës me pllaka të verdha të shëmtuara të cilat i urreja që nga dita e parë, ndërsa ajo rrufiste supë lisi. E shikoja se si po e fuste lëngun mes vrimave të dhëmbëve të përparmë të verdhë si pllakat, dhe se si një pikë po ia përshkonte mjekrrën dhe, si në digë, ndalet te leshi i trashë i zi. Kur mbaroi shujtën e saj të rrufitjes dhe përtypjes shtazarake, lukthi im lëshon tinguj të pabesë. Kisha uri sikur të gjithë banorët e getos. Rrethimi kishte hyrë në muajin e pestë dhe më askush nuk kishte kurrfarë furnizimi. Hanim fruta të ndonjë peme, bimë të egra, lëvore, insekte, e disa flitej se hanin qen, mace e brejtës. Ngadalë po e afroja dorën te tenxherja me mbetjet e supës, duke mos ia hequr fare sytë. U tregua më e shpejtë dhe me dorën e saj të trashë ma rrëmbeu tenxheren.

“Së pari këmbët!” urdhëroi. Me sytë e mbyllur, për të zbutur prirjen për të vjellë, ia ngjesha shputat e mëdha. Dukej si lëvore lisi të cilin ajo e kishte gatuar. Lëkura e trashë dhe e vrazhdë, me gunga në gishta, me maje të trasha të pështira që dikur ishin thonj. Vuante nga artriti dhe ngjeshjet e mia të kohëpaskohshme, të detyruara, i përcillte me ofshama lezeti. Në fund mbusha veten me lëngun e vakët duke bindur veten se më ka ngopur dhe u struka në shtrojë duke u përpjekur të bëj gjumë. Gjumi sillte shpëtimin. Shpëtimin nga uria dhe dëshpërimi. Shtroja më priti me aromën e njohur të ndenjur dhe befasishëm mendova se sa pak na duhet të heqim dorë nga gjithçka që dikur e konsideronim të domosdoshme për jetë. Si larja e çarçafëve dhe rrobave, shujtat e rregullta, dalja nga shtëpia. E ai? Kur copa e granatës ia çau indin e mushkërive, a e kishte pranuar tashmë përditshmërinë e re? Duke u strukur në llogore, plot baltë e ujë nga dheu që vazhdimisht po shembej, çka e ndalonte të mos ia çante vetes gjoksin? Mendimi për ne të dy, tymi i cigares që e ndante me tre të tjerë, apo çastet e shkurtra të gjumit? Do të doja të dija sa ishte mësuar me tmerret e luftës. Më tregonte Danka, përpara, derisa ende mund të lëviznim nëpër geto, për Sjecishten. Ishte atje edhe burri i saj, dhe kur arriti të kthehej i plagosur, çka s’mësoi prej halucinacioneve e tij të natës. Për një fyk, merrje një paketë cigare. Ai vlente më së shumti. Vlerë të madhe kishin edhe çizmet, kanaçet me ushqim dhe alkooli në çfarëdo forme. Edhe pambuku dhe gaza që e fusnin në veshë për të mos plasur çekanët kur niste granatimi.

Ishte ajo ditë e mirë, ditë kur të dyjat hanim supë lisi. Por që atëherë s’ka më gjë, dhe mezi jam ngritur nga krevati. Më shumë iniciativë shfaqte plaka dhe dy herë në ditë e nxori veten jashtë në kërkim të ndonjë zogu të ngordhur ose bërlloku që ndoshta e solli era. Mbase dhjami i saj i siguronte edhe ca energji. Unë, ndryshe prej saj, isha asht e lëkurë. Kështu më quante nganjëherë: ajo e thata ose ajo shterpja. Thoshte që vetëm gjuhën e kam të madhe, krejt tjetër në sytë e saj më ishte e vogël. E burri im ia plaste së qeshurës me këto thurjet e saj për mua. Gjithmonë kam mundur të bëj diçka të mbrapshtë që i nxiste dhe i kthente kundër meje. Kohë pas kohë kjo u bë mënyrë e jetesës sonë. Jeta në trekëndësh. Plaka shpikte batuta të reja, gjuha ime ishte arma ime hakmarrëse, e pastaj ai provonte të më mbyste dajak ndërsa ajo bënte tifo. Rashë në dashuri me shijen e njelmët të gjakut. Nuk më kujtohet ndonjë dhimbje e madhe, më shumë ishte kënaqësi kur e pështyja në fytyrë, e plaka ulërinte e tronditur.

Më duket se ky është fundi sepse nuk më kujtohet kur kemi ngrënë për herë të fundit. Ka, natyrisht, edhe një mundësi se si mund të siguroj ushqim, por do të më duhej të çohesha e të dilja nga getoja. Nuk kam fuqi për asgjë. Do të fle dhe ky do të jetë fundi i kësaj jete të ndyrë.

II.

Hap sytë, nuk di ku jam dhe çka ndodh, më dridhet dora e dikujt, sytë më shikojnë balonat e mëdha të shfryra që dikur ishin gjinj. Plaka më mallkon dhe nuk pushon së dridhuri. Ngrihen me zor, terri i syve së paku ma fsheh pamjen e saj groteske.

“Shko të kurvërohesh!” më bërtet. “Shko, sill ushqim! Së paku një herë të kemi dobi prej teje. Jashtë, ik!”

Ngadalë e shoh se e ka mirë. E shoh se përse askush në llogore nuk ia ka derdhur vetes trurin. Jemi të programuar të qëndrojmë sa më gjatë, pavarësisht lloçit në të cilin jetojmë. Dhe nisem. Së pari deri te dollapi nga ku nxjerr fustanin. Zhveshja është punë edhe më e zorshme, por disi ia dal. Jashtë më duhet të ndalem dhe t’i mbuloj sytë. Dielli është tejet përcëllues për sytë e mi që janë mësuar me gjysmëterrin e bodrumit. Mbyll sytë dhe ec. Është ndjenjë e mirë të thithësh ajër të freskët. Dhe për herë të parë më shkon mendja te snajperët dhe kam qejf të më lënë të marr frymë sa më gjatë. Rruga nuk ka ndryshuar shumë, përveç barit që ka gufuar, dritareve të mbyllura me dërrasa dhe faktit se jashtë nuk ka njeri. Aq më hutoi rruga dhe dëgjimi i këngës së zogjve saqë gati nuk e pashë se përnjëherë u ndala para telit dhe rampës. Dikush, mbase ushtar, po bërtiste. Nuk di çka, as në ç’gjuhë. Pres ndonjë plumb a rafall, dhe kuptoj se nuk ndiej frikë. Nuk ndiej gjë. Bash gjë prej gjëje. Tash ushtari është para meje, ma fut tytën në kraharor. Vazhdon të bërtasë në gjuhë të pakuptueshme.

“Ushqim! Më duhet ushqim!” i them dhe hedh fustanin mbi supe. Vjen tjetri, i thotë diçka të parit, më fusin brenda.

Nuk ndiej frikë. Vetëm ia plas së qeshurës histerike, si ajo e qeshura e plakës.

Pas të gjithave shtangem në shtrat. Dhimbja vjen valë-valë. Ndërmjet, mbushem frymë. Lukthi më lëshon rënkime të çuditshme që ma kujtojnë plakën. Kur iu ktheva plakës, provuam t’i radhisnim kanaçet të cilat i solla. Megjithatë, muajt e urisë na mësuan të shfrytëzojmë çdo rast për të mbushur lukthin dhe i gllabëruam rrufeshëm një nga një. Këto dhimbje janë çmim për pangopësi. Përveç kësaj, pyes veten edhe sa do të na zgjasë kjo që ka mbetur pa u ngrënë. Edhe nëse aty llogaris bukën e thekur që kam fshehur poshtë fustanit që të mos vërejë plaka. Otoni më tha të vija përsëri. Se do të ruajë ushqimin veç për mua. Nuk e la atë tjetrin, atë të madhin me uniformë jeshile me vragë në faqe, të më prekte. Më habiti që nuk ishte aq i ashpër as aq i paduruar. Thuajse në duar kishte ndonjë thesar nga kohërat e lashta dhe nuk donte ta harxhonte shumë shpejt lezetin. Unë ndihesha e plogësht nga uria dhe ecja, dhe e luta të shtrihemi. Kjo ishte bukur. E dëgjoja ndërsa merrte frymë gjithnjë e më thellë dhe më shpejt, i ndieva duart e tij gjithandej, dhe u ndieva disi e gjallë. Dhe e nevojshme. E ashtuquajtura dashuri nuk ishte gjë tjetër pos nevojë e thjeshtë. Fëmija nuk lind me dashuri të thellë dhe përkushtim për nënën. Vetëm i duhet sisa e nënës për të mbijetuar. Kur të rritet mjaftueshëm për t’u kujdesur për veten, largohet. Mu sikur në botën shtazore. Vetëm se nuk e di a qajnë kafshët pas aktit të marrëdhënieve, siç qau Otoni. Rrinim shtrirë njëri bri tjetrit, gjysmë të zhveshur, derisa aroma e lëngjeve tona shtazore përhapej rreth nesh. Ai rënkonte, unë heshtja. Nga dritarja herë pas herë dëgjohej ndonjë rafall ose britmë në gjuhën e tyre. Atë ditë, Otoni, ushtari armik, dhe unë u bëmë diçka.

Përkthim: Qerim Ondozi

Mysafiri

Besa Morina

Dëgjon hapa në tarracë, pastaj përplasjen e derës së hyrjes. Merisha vazhdon ta shtrëngojë në dorën e djathtë mbretëreshën e bardhë të shahut të gdhendur me dru abanozi, në të majtën shaminë e kuqe të mëndafshtë të cilën e ka nxjerrë nga kutia e shahut bashkë me figurat e shtruara mbi të pak më parë, edhe kur në dhomën e mysafirëve hyjnë, duke përkulur kryet nën qëndismën e mirëseardhjes mbi derë, tre ushtarë trupgjatë; dy të parët me maska të zeza nga të cilat u shihen vetëm sytë e përskuqur dhe me pushkë të ndera, i treti pa maskë dhe me revole në brez. Të maskuarit menjëherë i vihen punës për të kthyer përmbys gjithçka në dhomë, duke lëshuar edhe britma të pakuptueshme në gjuhën e tyre, si të jenë duke kërkuar një armik të përbetuar. Dhoma që u ka bërë konak qindra miqve përgjatë viteve Merishës i duket tepër e vogël për tërë atë egërsi dhe, për të mos i parë librat, lulet dhe vogëlsirat e mbarsura me kujtime që po bëhen copë-copë në qilimin e kuq tashmë të baltosur, ajo i kthen sytë kah mysafiri i tretë që ka mbetur në derë. Ai ia ka ngulur sytë shamisë së kuqe dhe duket i përhumbur në kujtime.

Merisha bën një lëvizje të beftë; i vjen ta fshehë shaminë; ta mbrojë të paktën atë nga përdhosja; atë copë mëndafshi që e vjehrra e ndjerë dikur e shtronte para vetes sa herë i vinin përballë një fëmijë, ndonjëherë edhe ndonjë të rritur, për ta çliruar nga vargonjtë e ndonjë frike të pashpjegueshme. I përmendur nga ajo lëvizje, mysafiri e shikon Merishën në sy, pastaj u thotë diçka vartësve të tij; ata sakaq nisin të qeshin me të madhe, duke rrahur duart e duke bërë herë pas here me gisht kah Merisha. Duke ngritur zërin mbi të çjerrat e tyre grithëse, mysafiri i kërkon Merishës, në një shqipe të rrjedhshme, që të luajnë kundër njëri-tjetrit derisa loja të përfundojë me mat; nëse fiton ajo, ata do të largohen nga shtëpia dhe s’do të kthehen deri në mbrëmje; nëse fiton ai, epo, do të vritej pa e zgjatur shumë nga dy vartësit e tij.

Merisha fshin fytyrën me shaminë e kuqe; siç e kishte fshirë edhe atëherë kur e vjehrra ia kishte prerë asaj vetë ankthin që e kishte pushtuar pas lindjes së fëmijës së parë e që s’e linte të vinte gjumë në sy; frikën se do të binte pre e njerëzve të pandershëm. Shamia ka aromën e jetës së shenjtë që nuk shuhet kurrë, aromërat e djemve dhe vajzave, nipave dhe mbesave, miqve dhe dashamirëve: Shamia ka aromën e të birit të shtrenjtë; dhe derisa e lan fytyrën me atë aromë, e sheh qartë të birin, të ri e plot mirësi, siç kishte qenë atë ditë të fundit kur e nisi këtë lojë shahu (Merishës nuk i kujtohet më me kë kishte qenë duke luajtuar) dhe kur e la në gjysmë për të dalë në takim me të dashurën, takim nga i cili s’u kthye i gjallë. Mendon me vete, cilido që të jetë rezultati i lojës, ajo do të fitojë gjithsesi: në mbettë gjallë, i biri do të çlirohet nga gjendja pezull mes mundësive të pafundme në të cilën e ka mbajtur ajo me këtë lojë të papërfunduar për shumë mote; në vdektë, do të bashkohet me të.

Duke e vënë shaminë në tavolinë, Merisha i pohon me kokë mysafirit se e pranon bastin. Mysafiri tërheq kolltukun e gjelbër përballë Merishës, nxjerr kutinë e cigareve të dredhura, ndez një për vete, ia ofron edhe asaj një, po ajo s’e merr. Nën shikimet tallëse të dy të maskuarve që ulen në kanapenë përballë, ndezin cigare, ia drejtojnë pushkët dhe duke qeshur djallëzisht bëhen gati ta shohin humbjen e një plake të paditur e të prapambetur, ajo i afron figurat. I vjen në mendje babai i saj që thoshte se vetëm në fund të jetës bëhen të qarta të gjitha veprimet e njeriut. I kujtohet si, me të marrë lajmin për vdekjen tragjike të të birit, kishte mbajtur frymën drejt e te shahu i lënë i hapur në tavolinën në dhomën e mysafirëve dhe me një qartësi të pashpjegueshme i kishte ngulitur në zemër shpërndarjen e figurave dhe pozicionet e secilës, pastaj i kishte mbledhur dhe kutinë e kishte futur në strajcën e zezë dhe e kishte fshehur pas librave të të birit. Nis t’i vendosë nëpër pozicionet e tyre, siç ka bërë qindra herë gjatë këtyre njëzet vjetëve; ai formacion beteje, i bërë në kohë paqeje e në ditë me diell, i duket po aq i qëlluar edhe për kohë luftë e dimër me acar. I kalojnë vrikthi përpara syve mijëra kombinimet që ka zhvilluar në mendje gjatë këtyre njëzet vjetëve duke shikuar figurat e kapërthyera në betejë për luftë a vdekje, herë duke ia çuar fitoren të bardhëve, herë të zinjve, ani pse gjithnjë anonte pak kah të bardhët, meqë me to kishte qenë duke luajtur i biri atë ditë të largët. Megjithatë, asnjëherë s’e kishte çuar lojën deri në fund, duke mos dashur t’i japë vërtet fund jetës së të birit duke e lënë pa mundësi të hapura. Aq shumë ishte lidhur për atë lojë, sa e dinte në zemër që kur të vinte çasti i duhur, ashtu siç vjen gjithmonë, ajo lojë do të përfundohej në mënyrën e duhur në kohën e duhur. I bëhet që zemra e saj është fusha ku do të ndeshen e mira dhe e keqja dhe qetësia e rëndë që është shtruar gjithandej ia shton solemnitetin kësaj beteje të fundit, rezultatin e së cilës sikur po e pret mbarë universi.

Të parën e pozicionon mbretëreshën e bardhë që po e mban në dorë, duke e vendosur në fushën e6, pastaj vazhdon me tetë figurat e tjera të bardha që ende janë në lojë: mbretin në b1, kalin në c6, topat në h1 dhe h8, katër ushtarët në a3, b2, d5 dhe f2. Pastaj vazhdon me figurat e zeza: katër ushtarët i vendos në a5, c3, d6 dhe f5, torrat në b8 dhe f7, kalin në e7, oficerin në g7, mbretin në f8 dhe në fund mbretëreshën e zezë në b6. 29 lëvizje ka bërë secili lojtar deri më tash. Merisha dhe mysafiri ia ngulin sytë lojës për një kohë të gjatë; ushtarët i ndezin cigaret njërën pas tjetrës; qilimi mbushet me hi; nga larg dëgjohet rrapëllima e mjeteve motorike që po i afrohen lagjes; një erë e ftohtë rrapëllon tjegullave dhe parmakëve; Merisha mbështillet më mirë me sargi; ia bën me shenjë kundërshtarit ta bëjë lëvizjen e radhës; ai e çon oficerin e zi nga g7 në h8, e merr torrën e bardhë që ia ka bërë mbretit të tij shah; ushtarët brohorasin me gëzim; të etur për gjak. Merisha vazhdon ta shikojë fushën, ndërsa e tërë jeta e saj i parakalon para syve të mendjes. Me dorën që i dridhet e lëviz torrën e bardhë nga h1 në h8, duke iu hakmarrë oficerit të zi; dy torrat e rënë në betejë i vendos bashkë me të rënët e tjerë në shaminë e kuqe. Mysafiri e ndez prapë cigaren, duke e shikuar herë fushën, herë Merishën.

“Pse më duken të njohur këta sy?” “Kush është ky njeri?,” vret mendjen ajo. “Po më bëjnë sytë a është duke buzëqeshur?” Për ta mbrojtur mbretin që i është sulmuar sërish, ai pas një copë here e lëviz kalin nga e7 dhe e vë mes mbretit të vet e torrës së zi në g8. “Si luhet kështu me jetën e njeriut?”, ngushtohet Merisha në zemër. “Si hyhet kështu në shtëpinë e tjetrit pa thirrur te dera, pa pritur të të ftojnë brenda, pa hequr këpucët? Më mirë të vdesësh se të rrosh pa nder!” Fryma luftarake i ngritet nga thellësitë e shpirtit; e kap mbretëreshën e vendosur të luftojë deri në fund; e sulmon sërish mbretin, duke e çuar mbretëreshën në h6. Ushtarët mezi i mban vendi, njëri prej tyre çohet del prej dhomës, dëgjohet nga dhomat e tjera rrapëllima e gjërave që thyhen.

Mysafiri e godet tavolinë me grusht, figurat dridhen si prej tërmeti; shan diçka në gjuhën e vet; e hedh torrën e zi para mbretëreshës së bardhë në g7; pastaj frymon i lehtësuar. Ushtari që ka mbetur në dhomë nxjerr një brisk nga xhepi dhe nis të gdhendë në mur një shqiponjë të përçudtë. Merisha e kthen mbretëreshën në d6, duke e nxjerrë prej loje ushtarin e zi që gjendej aty. I gjendur prapë nën sulm, mbreti i zi zvarritet ngadalë në f7; mbretëresha i vete sakaq pas në e6. Merishës po i dridhen duart, bashkë me to po dridhet edhe shtëpia, po zgjerohen plasaritjet në muret e jashtme, parmakët po përplasen njëri pas tjetrit, zërat e hijeve të miqve mezi po përmbahen të mos flasin. Mysafiri e zgjat dorën, e merr shaminë e kuqe, i nxjerr figurat prej saj, i lë mbi tavolinë si pa e pasur mendjen, pastaj e shtrin me duar shaminë para vetes në tavolinë, mes tij e fushës së shahut, bash ashtu si e shtronte dikur e vjehrra e Merishës; ajo e mban frymën; mbreti i zi kthehet në f8. Ushtari e lë gdhendjen; edhe tjetri kthehet nga gjahu shkatërrues; mysafiri çohet në këmbë; Merisha është e bindur që ata do ta vrasin edhe po fitoi ajo, por nuk ka më rëndësi; torrën e bardhë e çon nga h8 në g8, duke e asgjësuar kalin e zi.

Qetësi në dhomë; qetësi në zemrën e Merishës; qetësi jashtë. Ushtarët nuk e kapin menjëherë çfarë ka ndodhur; kur eprori i tyre e shtrin mbretin në fushë, duke e pranuar humbjen, njëri prej tyre e godet fushën e shahut me pushkë; figurat shpërndahen nëpër hirin e cigareve mbi qilimin e kuq. Eprori u thotë diçka në gjuhë të tyre dhe niset i pari drejt derës. Kur bën të dalë, kthehet edhe një herë te tavolina, e merr shaminë e kuqe dhe, duke i hedhur një sy Merishës, e fut në xhep.

Një rreze dielli hyn nga dritarja dhe ndalet në kolltokun ku kishte ndenjur ulur mysafiri i panjohur.

Beteja me mëngjes

Aleksandra Jovanoviq

Kur kokrrat prekin tokën, të gjithë sulen.

“Ata dëgjojnë ushqimin, eh. Shtazë të mençura. Dhe kurrë nuk e kam lënë Borën t’i presë, por vetë, e di ku duhet futur thika. Nuk ndiejnë asgjë, vetëm i djeg. Aq sa duhet”.

Zhivka lëpin mollën si të qe kockë, dhe pështyn pranë çeshmes. Kafen mezi e rrufit.

“E çka nëse e thërrasin?”

“Ku, moj, i ligësht është ai. E di si i bërtet Bora, mezi copëton drunj. Jo, jo. Atyre u duhen të fortë, të ngrysur, për të vrarë. Ku të shkojë ai, gjakun me sy s’mund ta shohë”.

Hesht, hesht, por thuajse qesh. Gratë të tjera thonë: Zhivka shtrigë, Zhivka di magji, kur të mallkon, nuk ngrihesh nga krevati. Ama.

“E Bora?”

“E ka marrë rrota. Nuk ka më aty ç’të shtrydhet”.

“Eh”.

E di ç’bëjnë kur jam në fushë. Nuk mërzitem, pse. Era më freskon, dhe ulem poshtë arrës e mendoj. Nuk janë mendime të mëdha, po veç ashtu. Kumrija fluturon, njeriu kalon dhe bën me dorë, fëmijët vrapojnë. Është këndshëm. Ai duhet të shpenzojë fuqinë diku, mbase është më e dobët se shati dhe unë. E Zhivka nuk ka bashkëshort. Shkoi një mbrëmje në hekurudhë, thonë e kishte zënë gjumi.

“Eh, Maro, të hyj”.

“Hyr, hyr”.

Nuk mund të dëgjoj trokitjen. Djali nxiton diku, mbase jo përtej kodrës. Këmbët i ka të lehta, nganjëherë mendoj, do të fluturojë.

Qe, e dinë taman. Çukisin, loçkat e mia. Do të prishet moti, këmbët s’më mbajnë. Edhe nëna ime e kishte këtë. Gjithmonë dinte të shikonte motin, e askush nuk e dëgjonte.

“Maro, ndalu për kafe!”.

“Po, Zhivka, po”.

Fustani iu ngrit. Desha ta ndreq, por më iku.

Bora nuk don çdo natë me mu, thotë: të vjen era ahër. E mua më përshtatet, pushoj dhe në mëngjes nga e para. Në ahër qetë, vetëm mizat fluturojnë e Sharka i përzë me bisht.

Jam ndalur sa për të marrë frymë, dhe dëgjoj piskamën. Zemra m’u ndal përnjëherë.

“Ik, ik, Zoti të vraftë!”

Bukla, e shëmtuar si miu, mori pulën. Ku i ke sytë, oj Maro, pse nuk shikon? Të mundja t’i fus në përparëse, t’i ruaj.

Ja, Bora po bërtet.

Në shtëpi ftoftë, ftohtë. Mban njëfarë letre.

“Qe!”

Shikoj, nuk i njoh shkronjat, por e di çka shkruan.

“Po e thërrasin!”

“Mos e tepro! Qitma një”.

Edhe unë do ta pija, por po përpij lot. Ai nuk mund të shohë gjak, mezi mban sëpatën. E si mund të vrasë, i gjori?

“Ende nuk e di. Shko, thirre”.

“A ke ti shpirt? Djalë hasreti”.

Koka m’u bë lëmsh. Le të më bëhet, kur po i jap kaq zor.

*

E përcollëm dhe Zorani tash e dy ditë nuk po kthehet nga lumi. Thotë, nuk kthehet pa e sjell mustakun më të madh. Unë dua të lutem, por nuk e di se si. Ndez qiriun, shikoj ikonën. Shpejt më dhembin sytë. Bukla rrëmben edhe dy zogj. Krejt shtëpinë e kam hallakatë për të gjetë mësyshin. Thashë, ndoshta e ka futë Zhivka, ndoshta nuk e kam shkundë mirë çarçafin. E pse kjo?

Lufta është larg, këtu ka veç baltë, ç’po na lypin kështu?

Më pyet komshiu: Maro, e di ti çka bëjnë atje?

Ia kthej: nuk di dhe nuk më intereson. Shtëpia ime është edhe përreth shtëpisë. Qesh.

“Ke të drejtë. Ne këtu i shikojmë punët tona. Ah, nënën e tyre”.

Jugu i zi. Nuk mund të fle, diçka më shtrëngon, si lëmsh në bark. Në oborr vetëm gjinkallat, edhe ato mezi. Hënën e përcolla dhe qe, po agon.

Dëgjoj njëfarë shushurime. Thashë, e jo valla.

Marr sëpatën, u habita sa e lehtë, dhe vrap.

“Ti të m’i vrasësh zogjtë. A po?! Nuk të jap!”

E godet mu në mes të stomakut. Lëshon një ulërimë, merr frymë dhe ngordh.

“Pi-pi-pi, pi-pi-pi.”

Ama, më vjen keq. Krijesë, dëshiron të hajë, si krejt. Por pse zogjtë e mi? Ulem në trung dhe ia plas vajit, nuk e di pse. Për një çast më duket thuajse të birin e kam në tokë, ashtu të përgjakur, e sytë kaq. Së paku t’ia mbyllin sytë, të ziut, s’mund të shohë gjak.

Përkthim: Qerim Ondozi

Antifada

Nikolla Nikolliq

Tash Shlomo është vetëm dhe pret në terr.

Në fillim ishin dhjetë. Erdhën në kolonë nga tubi i zbrazët i kanalizimit. Në fund të rrugës u doli kapaku prej plastike. E kafshuan me ndërrime, derisa nuk u dorëzua dhe me shpërthim kërceu në barkun e errët të bodrumit. Nxituan verbërisht, njëri pas tjetrit, duke gërryer me kthetra copën e aluminit që ishte podiumi për vallen e tyre triumfale. Atëherë i dëgjoi për herë të parë.

Niste vonë në mbrëmbje, kur pushonte ushtima e rrugës poshtë dritares. Rrinte në errësirë dhe dëgjonte. Nga poshtë diku depërtonte shushurima që ngjitej nëpër mure. Thuajse xunkthi i robëruar në gardh kishte fituar zë. Përhapej gjithandej rreth saj, duke thurrë rrjetin e padukshëm. Të ngrirë, të mbuluar deri në mjekër, Hanifes i dukej se shtëpia po i pëshpëriste diçka.

Disa ditë më vonë vendosi të zbriste. Hapat mbi shkallët prej dërrase linin zhurmë kërcitëse. E kishin lajmëruar dhe u kishin mundësuar të iknin me kohë. Kur hapi derën, nga terri depërtoi kutërbimi. E kishte lënë pas diçka që sapo ishte zmbrapsur. Iu desh të tërhiqej ca hapa për t’i mos rënë të fikët. Duke u mbajtur për kornizën e derës, mori frymë disa herë dhe shpejt shtypi prizën.

Poçi mezi çau terrin, por mjaftueshëm për të parë atë që donte: gjërat ishin shkapërderdhur në dysheme që ishte zbardhur nga mielli i derdhur. Gjithandej shiheshin gjurmët e brejtësve. Gjurmët e imëta mbi bardhësinë që vizatojnë shtigje, sillen, bashkohen, ndahen. Dukej thuajse mielli po sitej nëpër ndonjë sitë të shpërthyer gjigante, jolineare. Sytë e mësuar me terrin mund të spikatnin edhe qindra kokrra të jashtëqitjeve të përhapura gjithandej. Shtoheshin sa më shumë që futeshin në errësirë. I ndoqi me shikim derisa nuk pa një tufë pikash të ndriçuara. Hidhnin drejt saj shkëndija dritash. Nuk dinte në ishin vërtet aq të imëta apo tejet të largëta: vetëm ishte e sigurtë se ato janë sy, të gjallë, të frikësuar, të tërbuar.

Ditën dhe netët iu sollën në një spirale pa fund. Mbrapa nuk mundnin, sepse në vend të kapakut tani ishte diçka shumë më e ngurtë. Pastaj nga askund u shfaq kafazi dhe brenda tij një copë e madhe mishi. E rrethuan si në ndonjë ceremoni, duke u frikësuar ta preknin brendësinë e tij të shenjtë. Pas një kohë më nuk kishin zgjedhje. Kishin mbetur pa ushqim dhe më i guximshmi prej tyre vendosi të futej brenda. Me kujdes bëri hapin përtej pragut prej teli, iu afrua mishit, e nuhati. Me të dëgjuar kafshatën e parë, pas tij u futën dy të tjerë. Të tjerët prisnin para hyrjes sepse hapësirën e kishin të vogël për të pranuar së paku edhe një këmbëz të uritur.

Rreze drite, ikje si pa kokë: prej atyre që gostiteshin papritmas i ndau një gardh metali. Tre prej tyre mbetën të ngujuar. Të strukur, të mpirë nga ngopja, pa lëvizur shikonin dy sytë e mëdhenj nga ana tjetër e grilave. Nuk kishin fuqi as për frikë as për tërbim. Atëherë e takuan Hanifen. Atëherë ajo në ta pa tri forca speciale të cilat një natë iu futën në shtëpi dhe ia morën të birin, nën akuzat se po përgatiste kryengritje. Pa sërish ato fytyra të ngushta, të fshehura dhe sytë e ligë.

Jehuda, Uri, Shlomo, pëshpëriti, duke treguar me gisht secilin prej tyre, dhe pastaj shkoi.

Që atëherë, të tjerët nuk iu afruan kafazit. U kënaqën me begatitë që u sillte përditshmëria. Hanifja mbeti vetëm, asaj nuk i duhej shumë. Një herë në ditë, zakonisht pas darke, vinte te fundi i shkallëve nga ku u hidhte mbetje ushqimi. Më nuk iknin nga zëri i derës: e mirëprisnin me fërshëllima mirënjohëse. U mësuan me dozën ditore, pushuan së hallakaturi nëpër gjëra. Një kënaqësi i hapte udhë tjetrës. Hanifen e përgjumte fërshëllima e tyre e ëmbël, e cila nëpër akustikën e xunkthit udhëtonte nga bodrumi te dhoma e gjumit.

E në kafaz gjatë asaj kohe po thurej fati i tyre. Tri robër me ditë të tëra jetonin nga ushqimi i tretur. Rrinin njëri bri tjetrit, duke i prekur ijet. Uri ishte në mes. Ishte plogështuar nga uria, nuk mund të lëvizte. I mungonte forca të shtynte trupat që e shtypnin nga të dyja anët. Bishti i ishte mbështjellë pafuqishëm rreth telit të kafazit. Turitë i pulsonin në përpjekje për të nuhatur diçka përtej kutërbimit të bashkëvuajtësve që po ngordhnin nga uria. Në fund iu dorëzua. Ishte ky lehtësim, dhe jo dhimbje. Erdhi shpëtimi kur Shlomo me përpëlitjet e fundit ia futi kthetrat në qafë.

Për të dhe Jehudën nisi epoka e artë. Ushqimi mjaftoi aq sa duhej, por kur u shfaqën kockat e zhveshura, në shikimet që binin mbi mbetjet e Urit u shfaq një pamje më ndryshe. Për betejën vendimtare duhej mjaft forcë, ndërsa Shlomo vendosi të nisej i pari. Kësaj radhe pa ndihmën e askujt. Ndihej mjaft i fuqishëm që me disa lëvizje t’i jepte fund armikut të tij fatkeq. Tash është i madh, i fortë dhe i furnizuar. Brenda tij janë dy të tjerë, e rreth tij hapësirë edhe për dy. Ishte rritur, i kishte mprehur shqisat. Mund të nuhaste çdo lëvizje që e rrethonin me plogështi. Për ta ai më nuk ekzistonte. Të dehur nga bollëku, shpejt u futën në harresë.

Kur Hanifja të hapë sërish kafazin, minjtë e zbutur kanë për ta njohur xhelatin e tyre. Ka për t’i asgjësuar një nga një, njërin pas tjetrit, për të mos i bërë vetes ndonjë armik. Tash i duhet diçka më e madhe. Tash Shlomo është vetëm, plot mish vëllazaror dhe i gatshëm.

Hanifja merr pushkën dhe niset për në bodrum, në terrin grirës.

Përkthim: Qerim Ondozi

Pas aport

Sanja Tërpkovska

Atë ditë iu duk shumë i vjetër. E tërë fytyra sikur i ishte shpërngulur poshtë. Nxirrte disa letra, pinte duhan dhe hiri i binte anembanë banesës, si borë. Pronari i saj Bojkov kishte të drejtë – njeriu i cili jeton me qen i ngjan kafshës së tij, madje edhe kanë erën e njëjtë.

Asaj sot i vinte një erë shumë e keqe, Bojkovi moti nuk e kishte fërkuar me ujë të nxehtë dhe me sapun. Moti s’kishte sapun tek ata në shtëpi, të ngujuar në ndërtesën e ngushtë në rrugën e gjerë, vetëm një minutë në këmbë nga garnizoni kryesor. Nuk i kujtohej as ajo se kur për herë të fundit dremiti në prehrin e tij, duke e kaluar me kujdes me furçë. Sikur të mundë t’i thoshte gjë, i kishte thënë se i mungojnë rrëfimet e tij derisa ajo dremit. Dëshironte përsëri t’i dëgjojë të gjitha. Sikur kur e ka parë për herë të parë, e ka mbledhur të tërën në pëllëmbë, si një top. Një profesor nga Manastiri ia kishte dhënë atë ditë dhe që natën e parë, në mes të natës, përgjithmonë iku me gruan dhe me tre fëmijët. Ose t’i tregojë se si njëherë e ka humbur në bixhoz në një kolibë te lumi Pçinja. Nuk ka fjetur tërë natën, ndërsa të nesërmen e ka këmbyer me një thes me duhan. Rrëfimi i adhuruar i saj ishte se si e kishte goditur një plumb qorr dhe i ka bërë një vrimë në vesh, drejt në qafë. Ai e ka futur në një çantë krahu dhe me kalin e bardhë ka kalëruar për ta sjellë urgjentisht në front, te mjeku. Që atëherë filloi ta quajë “lakuriq nate”, duke ia kruar veshin. Ajo nuk e ndiente prekjen e tij në atë vend, por e adhuronte rrëfimin. Nuk i kujtohej ngjarja me plumbin, sepse ai e kishte vënë në gjumë me hloroform, që të mos e ndiejë dhimbjen. Bojkovi gjithmonë mbante me vete dy shishe të vogla, një me hloroform dhe një me helm. I fshehte te xhepi i qepur nga brenda, në midis tek ija.

E donte pronarin e vet dhe ai e donte atë. Kohën e fundit më pak shëtisnin jashtë. “Orë policore”, i pëshpëriste ai në vesh, sapo perëndonte dielli në Shkup. Në Shkup bie nata herët, në Sofje edhe më herët, kështu i thoshte. Atë ditë gjithçka ishte ndryshe. Nuk e nxori jashtë as në mëngjes, as pasdite, as që e mori me vete në punë, siç bënte zakonisht. Veç tij, nuk pa askënd tërë ditën – as gruan, as vogëlushen. Fshikëzën e urinës e kishte të mbushur, nuk mundte të duronte.

Një kohë të gjatë rrinte e strukur në kënd. Ai shkruante diçka i rënë në gjunj mbi dysheme. Fliste me vete, “emri – këtu, mbiemri – këtu”. Gruaja dhe vogëlushja më shumë nuk ishin sesa ishin prezentë. Dhe, nuk duhej të ishin. Ata s’kishin një letër me fotografi si ai. Ai mund të dilte. E shikoi vendin e saj të adhuruar pranë derës së tarracës, nëse nuk mundte ta mbajë, do ta bëjë shurrën atje. Që kur ishte këlysh, ose këlyshe, siç e quante ai duke e përkëdhelur, e rrihte kur bënte shurrën brenda. “Brenda jo, do të kundërmojë”, i thoshte Bojkovi me ashpërsi.

Më në fund e nxori rreth orës tetë. Hëna sapo kishte dalë dhe ajo, duke e tundur bishtin, doli nga dera dhe vrapoi nëpër shkallat e korridorit të errët. Në hyrje dëgjoheshin vetëm ata. Ai e lidhi dhe e çoi deri te ashensori. Uh, ajo nuk e donte ashensorin. E tërhoqi një herë nga shkallët, ndërsa ai e goditi. E dinte se nuk e do ashensorin, turp të ketë, përtac, nuk do të ecë në këmbë. Dhe, jo, nuk do ta bëjë shurrën te thana e thatë. Do ta sjellë rreth e rrotull me litarin. Ja, kjo do t’i ndodhë pasi e hip në ashensor.

U ndalën para derës së hekurt dhe ajo nuk lëvizte as majtas as djathtas. E tërhoqi fuqishëm, pastaj edhe më fuqishëm, e kishte të njohur ritualin. Ndjeu një dhimbje të madhe, por mbeti e paluhatshme si një gur ngjyrëkafe të çelët te pragu. Ai e lëkundi kokën. “Hajde, mos u çmend!”. E kapi nën sqetulla dhe lëshoi një fishkëllimë të fuqishme nën peshën e saj. Ishte në moshë dhe e fuqishme, nuk ishte më këlyshe, le ta dijë. E përplasi fuqishëm derën prapa. Zhurmat e tilla ishin të ndaluara, por ai kishte lejeqarkullimi dhe ajo, si duket, i vlente për gjithçka. Është i lig, e mendoi, dhe e zgjati lart kokën e përkulur. Kishte frikë kur i përplaste dyert, sirtarët, revolet. Ai shau.

Jashtë pa një fëmijë të rritur se si rri te gardhi i shkollës së mbyllur, vrapoi ta nuhasë. Fëmija e përkëdheli, njiheshin. Bojkovi i dha një shpullë dhe i bërtiti nëpër dhëmbë të kthehet në shtëpi, apo do që ta kapë patrulla dhe ta bëjnë copë. E shau edhe fëmijën. U kthye nga ajo, e zgjidhi dhe vazhduan të shëtisin. Shpejtonin drejt mishtores, ajo e dinte rrugën. U gëzua, asaj do t’i hedhin kocka, ndërsa atij do t’i japin një qese me dokumente për t’i djegur në sobë në banesë. Është dimër, filloi ngrohja.

Shitorja në këtë kohë ishte e mbyllur, por kasapi ende ishte aty, në errësirë. Ajo i dëgjoi këmbët e tij në panik duke shkuar për t’ua hapur derën nga prapa. Kasapi, shtatlartë dhe i ri, u shfaq te dera e vogël. Ia zgjati qeset Bojkovit, njëra ishte plot me kocka. I rrodhën ligat. Kasapi u fshi nga përparësja e fëlliqur para se të përshëndetej, ndërsa ajo ia zgjati putrën. Bojkovi e nxori kutinë e duhanit dhe ia zgjati.

E ndezën të dy me një shkrepëse. Nuk i thanë gjë njëri-tjetrit.

Ndezën edhe nga një dhe kur i afruan kokat, kasapi filloi të murmurisë, duke nxjerrë tym larg vetes. Zërin e kishte të pakapshëm, por ajo e kuptoi: “dy lejekalime dhe një pasaportë... deri nesër në mbrëmje...” Tymi i dilte nga të gjitha anët, nga hunda, nga goja. U ngatërrua, se a e dëgjoi kasapin të thoshte “aport”? Në mënyrë të çrregullt e shqiptoi, si duket. Edhe pse nuk ishte qen gjuetie, e dinte këtë urdhër – kishte kaluar një trajnim të qenve ushtarakë. Por, me “aport” nuk kthente prapa asgjë tashmë. Njëherë kështu me urdhër ia morën kockën dhe nuk ia kthyen kurrë. Vetëm me top mundet “aport”, nëse aq shumë insiston kasapi, sepse e dëgjoi njëherë të thoshte pas-aport.

“A e di ti, mjeshtri im i mirë, Shone”, pyeti Bojkovi më shumë veten, “se sytë e qenve nuk shikojnë si sytë e njerëzve?”

“E di!” U dëgjua zëshëm në errësirë. Ajo u kthye prapa dhe filloi të lehë. Bojkovi e tërhoqi prapa rripin, ajo pushoi nga dhimbja. E zuri të papërgatitur.

“Mirëmbrëma, djema, si jeni? Është ca freskët për shëtitje?” Krasimir Xhelati është, ia njohën zërin menjëherë. “Thash, unë e di, se qentë nuk dallojnë ngjyra. Por, qeni yt, Bojkovi im, sheh gjithçka, di gjithçka! Vetëm që s’di të flasë, e shkreta. Gojë ka, gjuhë s’ka – kështu thonë këtu?”. Krasimiri e shikonte qenin, fliste ngadalë dhe e theksonte çdo fjalë. Tashmë ishte pranë tyre, në largësi prej një rripi. Xhelati priste për ta përkëdhelur, njiheshin. Ai punonte si kapiten i klasit të parë i trenave. Nëpër vagona i shtypte njerëzit që të udhëtojnë dhe kurrë të mos kthehen. “Ndoshta, kapiten i çmuar, por mjekët thonë ndryshe”, iu përgjigj Borisovi, ndërsa fytyra iu zbardh. Për qenin, Krasimirit i vinte era mish i freskët, me kocka të ndara, i papjekur. Në çetën e tyre nuk e pjekin mishin, vetëm e ndajnë dhe e paketojnë.

“Mjeku, Bojkovi im i dashur, është rreshter, një kasap i thjeshtë, si ky yti këtu”. Krasimir Xhelati iu turr kasapit në fytyrë aq afër, saqë nga këndi i saj i dukej sikur ky, me hundën e tij të mprehtë, do t’ia nxjerrë sytë.

“Ha! Ha, ha, ha...”, Bojkovi filloi të qeshte. “Kasap!”, e përsëriti pas Xhelatit dhe nuk pushonte të zgërdhihet. Krasimiri iu bashkëngjit. “Kasap, por i klasit të parë!”, vazhdonte Bojkovi, ndërsa Xhelati qeshte duke ulëruar, si hienë. Kasapi heshtte dhe pinte duhan.

“Dhe, Bojkov, ç’të thotë tjetër mjeku?” Krasimiri ishte kureshtar.

“Më thotë se qentë janë daltonistë, nuk e shohin ngjyrën e kundërt të spektrit. Për shembull, gjakun e shohin si të gjelbër, jo të kuq.”

“E, yjet e verdha në mëngë si i shohin?” Xhelati pyeti gëzueshëm dhe përsëri i plasi e qeshura e zhurmshme, ndërsa me shkopin për ecje e shponte kasapin në sup.

“Këtu nuk vëmë yje, kapiteni im, vetëm shirita. Dhe, imja i sheh mirë. Qenushja ime i nuhat dhe ua lëpin përparëset kur qëndrojnë para saj. Kur i zien pak, i vijnë të forta, por ia përziej me çfarëdo gjelle dhe i ha.”

Xhelati tundi dorën dhe u gjunjëzua para saj. “Bukuroshe je ti. Kasapi edhe gjatë kohë do të të japë kocka, nëse është i zgjuar dhe vazhdon të bashkëpunojë, por vetëm me ne. E di ti, mikesha ime, se nëna e këtij djali do të vdesë nëse s’ka hapa, është e sëmurë. Eh, të dhimbshme janë fatet e njerëzve, nuk janë si të qenve.” E përkëdhelte dhe me shkopin me dorën tjetër i shponte qeset e Bojkovit. Ra një kockë e vogël dhe ajo e hëngri. Qesen e dytë nuk e shpoi, e goditi lehtë mbi kokë dhe papritmas iku, ashtu siç erdhi. “Natën e mirë, Bojkov”, bërtiti Xhelati nga errësira. E rregulloi kapelën dhe e ngriti jakën mbi qafë. “Ik, është ftohtë, do të sëmuresh, nuk do të doje që kasapi të të shërojë... Dhe, veç kësaj, ora policore vlen për të gjithë, edhe për oficerë, edhe për nënoficerë, edhe për kasapë...”

Kur u zhduk, ajo përsëri filloi ta tundë bishtin. Këta të dy e ndezën edhe nga një duhan. Nuk flisnin. Duart e kasapit dridheshin. Por, Bojkovi ishte më i shqetësuar. Nuk mund t’ia shihte zemrën e gjelbër, por mundej ta dëgjojë aq fuqishëm, që mund t’i dalë nga uniforma. Do të pëlcasë dhe do të prishet si ora e murit që e kishin në sallon. Nëse i del nga gjoksi, ajo do ta kapë me dhëmbë dhe do t’ia kthejë prapa, nëse punon. Nëse nuk punon, do ta nxjerrë jashtë të veten dhe do t’ia japë atij. Zemra e tij rreh me shumë zhurmë. Nuk guxojmë të bëjmë zhurmë. Qentë kanë dëgjim njëqind herë më të zhvilluar sesa njerëzit, madje edhe ajo, edhe pse njërin vesh e kishte gjysmë të vdekur. Mjeku i ushtrisë e tha këtë kur e sterilizonte. “Me veshin tjetër dëgjon në mënyrë të përsosur, mos u brengos. Veç kësaj, është femër, e ka patjetër të dëgjojë.”

Përkthim: Kreshnik Ajdini

Qeni i madh i verdhë

Boshko Lomoviq

– Heeej, Gjorgjooo!

Dikush o e thirri o iu duk. Mbase dikush nga të tijtë, të ikur përtej Drinës, në këtë çast përmendi emrin e tij, e emri telepatikisht i jehoi në vesh ndërsa ai përpëlitej si t’i përgjigjej asaj cijatjeje e të mos hynte në gjynah. Nuk po ia del, tash e tri ditë, t’i mbyllë kapakët qysh duhet, e aq shumë dëshiron të dremisë në këtë qetësi të nxehtë e të mërzitshme. Të dremisë, të bëjë gjumë deri kur ndonjë lajmëtar të futet në llogore dhe ta zgjojë me lajmin se lufta mori fund.

Natën është më lehtë, gjuhet pa shikuar, gjuhet poshtë livadhit drejt llogoreve të tyre, sa për të ditur që jemi aty. Gjatë ditës gjithçka hesht, në kocka zë vend lodhja dhe mërzitja; e ç’të bësh tjetër pos të dremitësh i djersitur, të ikësh në ndonjë vakt më të bukur e të përmendesh vetëm kur kuzhinierët vijnë t’i mbushin porcionet. Por, si të mos e dëgjojë më cijatjen e qenit të plagosur në barin e lartë, mes llogoreve, në tokën e askujt! Nga erdhi dhe pse ngeci mu para tytës? E qëlloi në kurriz, tani rri shtrirë dhe cijat, i dhemb, sevap do të ishte të kuturisej me një plumb, por kush t’i japë fund, si t’i afrohesh e të mos biesh edhe ti bashkë me të. E edhe sikur t’i afrohesh, si ta marrësh në shenjë në ballë ndërsa të shikon!

Dje hodhën shortin. Gjorgjit i ra shkopthi më i shkurtë. Por si t’ia bënte? Nga llogorja nuk po e sheh për ta marrë në shenjë, e t’ia hedhë granatën a do ta qëllojë?

– Dëgjoi kush? – përnjëherë i la mendimet për qenin.

– Çka? – ia ktheu Nikifori pa lëvizur nga krahu i tendës, me shpinë i kthyer nga Gjorgji.

– Dikush thërriste “ej, Gjorgjo”.

– T’u duk ashtu. Mos më zgjo.

– M’u duk se edhe unë dëgjova – tha Jelena nga ana tjetër e llogores.

– Në këtë hallakamë mund të dëgjosh edhe stërgjyshin tënd të ndjerë – bënte shaka Savo.

Megjithatë, iu duk. Edhe verë edhe dielli në zenit, edhe luftë. Shumë gjëra i duken njeriut. Ç’është e vërteta – telepatia. Të tijtë matanë Drinës. Shikon orën. Së shpejti do t’ia behin ata mbrama nga llogoret, të mbështjellë që kokat të mos u bëhen shënjestër, me minjerkë gjelle me patate, bizele dhe gjethe lakre. S’i afrohet kjo kusisë boshnjake nga ashqinica e Quqes, atë që të hënave me merak e shijonte në tregun e qytezës. Eh, seç e kemi zier kusinë bosnjake, ç’nuk kemi futur aty, neve më së shumti. E hidhur, e duhet provuar.

– Gjorgjoo! Përgjigju, e di që je aty!

– Dikush të thërret – Savo kthen patentin në tendë dhe kërcen kot; kishte mbaruar me pastrimin dhe bojadisjen.

– Është dikush prej të tyrëve. Përgjigju, or burrë! – gati urdhëroi Nikifori, vullnetari i cili tash e pesë muaj lëviz me ujë nëpër llogore mes Savës dhe Majevicës.

Gjorgjo vë helmetën në kokë dhe drejtohet.

– Kush thërret? – pyet me zë të lartë dhe të prerë.

– Komshiu të thërret!

Tash ishte i sigurtë se zëri vjen nga ana e tyre, nga llogorja buzë plepi të gjymtuar nga granatat. E qëlloi edhe kush mund të ishte ai, dhe e zuri veten duke u emocionuar. Huseini, kush tjetër. Edhe herën e parë ishte Huseini, nuk iu duk. Komshiu Husica, thatanik e i shkathët, i përdorshëm për çdo punë. Bash ishin komshi – derisa ishin. Huso Gjorgjos për Pashkë, Gjorgjo Husës për Bajram. Kush tjetër pos Husein Shahmanit! Po ai Husica që, vjedhurazi nga të tijtë, dinte – bash ashtu plot apetit – të bluante veshin e skuqur të gicit të kërshëndellave. Kjo mori dhenë dhe, i gjori, mbrohej duke bërë shaka: “Nuk ishte gici te Gjorgje po qingj, shoq, me pengesa në të folurit”.

– Husein, ti qenke? – tha Gjorgjo.

– Unë, shoq, kush tjetër!

– Çfarë halli ke?

– Ke ndonjë gjë për të mbështjellë, pashë besën?

– Kam, por si të ta jap?

Një kohë s’u dëgjua gjë, e pastaj zëri i Huseinit depërtoi nëpër zabullimë:

– Gjorgjo!

– Ende jam këtu!

– Ja ku jam unë!

Ushtarët shikuan njëri-tjetrin me habi.

– Ose i ka ikur truri ose nuk ka pirë duhan nga Bajrami i fundit – për herë të parë bëri zë Cvijani të cilit ia nxori gjumin kjo thërritje.

– Ja ku jam pa pushkë, pa kapelë, pa rrip – dëgjuan përsëri Huseinin. – Ashtu hajde edhe ti.

Gjorgjo kalon me sy nga njëri te tjetri, me sy kërkon këshillë. Ata e shikojnë syhapur sikur në atë çast t’i ketë mbirë puçrra në hundë. Nikifori vë helmetën mbi ballë, vendos pëllëmbën mbi sy.

– Ai po vjen!

U ngritën edhe të tjerët. Huseini vërtet po vinte, kokëzhveshur, pa pushkë e helmetë, afrohet hap pas hapi.

– Nuk ka tjetër, dikush ka për ta vrarë – Nikofori shtrin dorën drejt komshiut të Huseinit.

Gjorgjo lëviz vendit, plot dyshim nis të kërkojë nëpër xhepa, komshiu vërtet i solli bela të madhe. Shikon me radhë ata më afër dhe, pa gjetur në sytë e tyre fije arsye për të heqë dorë, nis të vishet.

Dy më të afërmit i ndihmojnë të futet në parapet, dhe drejtohet mbi llogore. Shikon qiellin, bën kryqin – të bëhet ç’të bëhet!

Vjen Huseini, vjen Gjorgjo! Nga llogoret fqinje me sy i përcjellin luftëtarët, ia shohin helmetat njëri-tjetrit. Dielli përcëllon, cijatja e qenit rrit zabullimën. Gjorgjos djersët i shkojnë rrëke nga flokët drejt kurrizit, mbase edhe këmisha e Huseinit është krejt qull. Kalon pranë qenit të plagosur, e sheh për herë të parë, i madh, leshverdhë, surrat i pazakontë, kurrë nuk kishte parë të tillë, zagar i njëmendtë zotërish.

Huseini e priste në mes të livadhit. Por, ç’të sheh tjetër? Tërë kompania e Huseinit kishte braktisur llogoren, pa armë, helmeta e rripa – të gjithë po afrohen. Mos po i bëhet kështu nga të nxehtët dhe ngazëllimi? I hipën milingonat, donte të kthehej vrap te të tijtë, por këmbët iu bënë çelik – nuk i bindeshin. Kthen kokën taman aq sa me bisht të syrit të kapë se si edhe togu i tij po nisej drejt barit të lartë. U lehtësua.

– Të ulemi – propozoi Husica dhe me shkathtësi kryqëzoi këmbët. Ulet edhe Gjogjo dhe pa fjalë ia zgjat kutinë me duhan duke mos ia hequr sytë gishtave të Huseinit të cilët zhdërvjellshëm shtypnin duhanin në letrën e lagur. Teksa cigaren e mbështjell po e lëpinte me gjuhë, erdhën edhe të tjerët, u ulën, qesja e duhanit u nis rreth e qark.

Heshtnin. Arsyeja për siklet të tillë ishte se shumica njihnin njëri-tjetrin.

Gjorgjo bëri zë i pari:

– Eh, Husein, qysh më zbulove?

– Kurrë nuk ke ditë të kamuflohesh qysh duhet.

– Mos më thuaj se ke mundë...

– E kush do të ma kishte bërë këtë qejf – qeshi Huso.

E mbështollën dhe e ndezën edhe një.

– Ç’’ishte kjo? – pyet Cvijani, më shumë veten se të tjerët, sa të mos mbytet muhabeti.

– Eeh! – ia ktheu njëri nga të Huseinit.

– Telash pa nevojë – tha përsëri Cvijani, me sytë drejt barit para vetes.

– Bela dhe jazëk – pohoi njëri i Huseinit.

Kur e dyta u dogj deri te gishtat, Nikifori u ngrit në këmbë.

– Shyqyr bëfshi dhe faleminderit – u ngrit edhe Huseini. – Ishim krejt javën pa duhan.

Largoheshin secili drejt llogores së vet, në gjysmë rruge Gjorgjo u ndal dhe u kthye.

– Huso!

U ndal edhe Huseini.

– Ia bëjmë edhe nesër?

– Në po këtë vakt – pranon Huseini.

Dita që shkoi u përsërit krejt njëjtë. Vetëm se kësaj radhe thirri Gjorgjo.

– Husein, hej Husooo! E mbështjellim nga një?

– E mbështjellim!

I shkonin njëri-tjetrit në takim më të lehtësuar se dje. Fakti se gjatë natës pati rafalle dhe sharje nga njëra anë te tjetra nuk prishi gjë; u vinte keq vetëm nga cijatja e qenit të madh të verdhë; cijaste nga dhimbja dhe etja.

– Do të zgjasë kjo edhe më? – pyeste njëri nga të Huseinit pa pritur përgjigje.

– Do të zgjasë sa të duan ata – megjithatë u përgjigj Savo.

– Kush ata?

– Ata – tha Savo me një ton që linte të kuptohej se për këtë nuk ka ç’të pyetet e të përgjigjet.

– Eeh! – e kishte të qartë bashkëluftëtari i Huseinit.

Gjorgjo ndërronte muhabetin drejt anës më të durueshme:

– A janë të tutë, Huso, krejt varg?

– Ishin para dy muajsh, që atëherë nuk di – këpuste barin Huso i përhumbur.

Përsëri livadhin e përshkoi heshtja.

Huseini më në fund e me shumë zor nxori pyetjen.

– E di ti, Gjorgjo, ç’u bë me shtëpinë time?

E ç’t’u kujtua kjo! Kishte kaluar ditë të tëra në shtëpinë e Husos kur po e ndërtonin. Plumbçin dhe libelin, veç ai dinte të drejtonte punën siç duhet. Rahmetli Junuzi ishte gjallë dhe i thoshte të birit që po bëhej gati të shkonte deri në Zvornik: “E pse kur e ke Gjorgjon? Mjeshtër se jo mahi!”

Ashtu është, me fjalë nuk bëhet më bukur.

– Shtëpia nuk është më, shoq.

– E qëlluar apo e djegur?

– Çka do të ishte më lehtë? Timen e dogjën të tutë, tënden të mitë. Të dytë jemi të pastrehë.

E ndezën për së dyti. Tymi thithej deri te alveola e fundit, mbahej më gjatë se zakonisht dhe pastaj qitej zëshëm. Mbase kjo ua bënte më të lehtë, mbase jo.

Askujt nuk iu bë më lehtë as nga shpresa e Cvijanit.

– Ndërtojmë të reja. Vetëm kokën ta shpëtojmë deri në ditën kur dikush të thotë: boll!

– Cili dikush?

– Dikush – përsëriti Cvijani me theksin që asaj fjale i jepte peshë.

– Hajde nesër ta shijojmë edhe kafen – propozoi Savo dhe i dha fund fiqirimit enigmatik të Cvijanit.

– Keni kafe? – pranoi Huseini.

– Jo gjithmonë, por gjendet – bëri me dije Savo plot autoritet.

– Ne do të marrim xhezven, filxhanët... dhe dru për zjarr.

E ditën e tretë (shumë gjëra vendimtare ndodhën ditën e tretë) kur thirrën njëri-tjetrin nga livadhi dhe mu në drekë u nisën nga llogoret, duke u gëzuar që me duhan do të rrufisin edhe kafe, gjylja e topit ngriti renë e pluhurit mes barit të shkelur dhe qenit. Luftëtarët binin, e pastaj kërcyen si të pakokë dhe vrap e në llogore. Secili në të veten. Në bar mbeti xhezvja e madhe e kaltër nga e cila u derdh uji. Toka e etur e Posavinës e përpiu shpejt. Mbetën filxhanët sa andej këndej. Para llogores së dytë qëndronte kanaçja bri pluhurit të derdhur të kafes dhe këpuca e majtë e Nikiforit.

Cijatja e qenit të madh të verdhë nuk u dëgjua më. As atë ditë, as ditëve në vazhdim.

Përkthim: Qerim Ondozi

Pastruesi i luftës

Aneta Vellkoska

Toti e thithi avullin e çajit me fruta pylli dhe psherëtiu zëshëm që të mundë ta dëgjojë e gjithë bota. E futi kekun deri në gjysmë në çaj dhe në mënyrë pedante e thithi nën mustaqe, duke e shkrirë për një minutë, njëzet e një sekonda dhe dhjetë milisekonda. Kishte tridhjetë e dy dhëmbë të përkryera; tridhjetë të bardha, një të artë, një të argjendtë. Flokët i kishte të ngjitura si mafiozët italianë, faqet e fryra si portokaj Greqie, sytë u ngjanin diamantëve afrikanë. E kapërdiu edhe gjysmën tjetër të kekut dhe piu një gllënjkë të madhe çaji, duke psherëtirë zëshëm dhe avulli i dilte nga zbrazëtira e gojës, duke e bërë të ngjajë si një dragua mitik që është humbur në kohë dhe ka ngecur në mes të një lufte.

Todori, me nofkën Toti, është një veteran lufte i luftës së dikurshme jugosllave. Ai ishte një pastrues profesionist i fushave të betejës dhe kishte për detyrë shpejt dhe me përkushtim t’i pastrojë ushtarët e vrarë nga terreni dhe t’i varrosë në një varr të përbashkët. Rekordin e fundit në realizimin e komandës e vendosi pak para përfundimit të luftës, me një rezultat prej një ore, dymbëdhjetë minuta, dyzet e pesë sekonda dhe tri milisekonda për pastrimin e njëzet e dy ushtarëve të vrarë dhe varrosjen e tyre. Toti kurrë nuk vrau njeri. Ai ishte pastrues profesionist i luftës dhe u kthye në shtëpi i gjallë, i shëndoshë, me trembëdhjetë urdhra për trimëri, gjashtë distinktivë, katër diploma, dy kupa, një mirënjohje për pastrues lufte për arritje kulmore ushtarake dhe me shumë rekomandime.

Nga të dyzet e shtatë pastruesit e punësuar gjatë luftës, Toti ishte i vetmi me vendim pune, me sigurim shëndetësor, me shtesa për punë plotësuese. Ai gjithmonë ishte në maje të listës së pastruesve më të mirë të luftës, kishte tri vende të zbrazëta nën të, dhe renditeshin pastruesit e tjerë të përkushtuar. Toti me mjetet e veta bleu tetëmbëdhjetë vegla bashkëkohore pune, nëntë mjete higjienike, pesë makina dezinfektimi, tri komplete me rroba të posaçme. Nga komandanti fitoi edhe armë, por ia la ushtrisë. Ai në luftë hyri për të pastruar dhe kështu mbeti deri në fund.

Shtëpinë e kishte të rregulluar në mënyrë të përsosur, dhe, edhe pse kishte zbukurime të shumta, libra dhe imtësira, ato gjithmonë ishin të pastra dhe shkëlqenin. Rrobat i kishte të hekurosura dhe të renditura sipas ngjyrës. Kishte dymbëdhjetë kostume, njëzet palë këpucë, njëzet kapela, njëzet orë dore, njëzet bastunë. Nëse i dëmtohej ndonjë këmishë, orë apo këpucë, ai e hidhte kompletin e tërë.

Kishte shtatë takëme të ngrënies dhe çdonjëri përdorej në ditë të caktuar. Takëmi i shtatë ishte i artë dhe përdorej të dielave. Atë ditë Toti dilte në mënyrë solemne në rrugë dhe fëmijëve u ndante 101 sheqerka, shtatëdhjetë e shtatë çokollata, tridhjetë e tri lëngje, njëmbëdhjetë çamçakëzë. Të moshuarve ua dhuronte gazetat e vjetra të asaj jave, pastaj tërhiqej në oborrin e vet, duke pastruar përreth deri vonë në mbrëmje. Fqinjët me shaka thoshin: “Toti edhe mbeturinat i ka të pastra!”.

Toti e përtypte kekun e dytë me të njëjtin kujdes me të cilin e gërmonte kopshtin prapa shtëpisë çdo ditë të parë të muajit. Kjo paraqiste një teknikë rituali e cila në fund përfundonte me nxjerrjen nga dheu të një arke të vjetër, të cilën Toti e hapte, i pastronte gjërat: një ditar lufte, dy batanije leshi, tri bomba të ndryshme, pesë fotografi, tetë plumba, njëzet e nëntë letra nga e dashura Dragana. Brenda ishin edhe çmimet e luftës. Në fakt, Toti brenda e kishte robëruar luftën. Pasi që për një çast e lironte, ai e pastronte luftën dhe e robëronte përsëri, e groposte nën dhe. Ajo ishte lufta më e pastër, sepse e kishte Totin për pastrues.

E gëlltiti çajin e mbetur, sikur e gëlltiste fatin e vet me një identitet të një realiteti joekzistues. Hyri në kuzhinë, i filloi përgatitjet për drekë. Në tepsi i renditi gjashtë patate të mëdha serbe, katër karota të trasha kroate, një qepë sllovene, dy copë mish boshnjake, pesë lugë të mëdha me vaj maqedonas, shtatë me erëza malazeze, tri vezë të freskëta kosovare, nuk kishte më vend të zbrazët. Drekën e vendosi në furrën e nxehtë dhe i lëpiu buzët, duke e ditur se me ëndje do ta pastrojë tërë tepsinë, duke e zbarkuar në barkun e vet.

Gjella jugosllave u zhduk për dyzet e katër minuta, tetëmbëdhjetë sekonda dhe dy milisekonda, nëpërmjet sistemit tretës të Totit, ndërsa ai e lagu me një verë cilësore evropiane dhe mori ajër të dendur amerikan, duke e zënë gjumi mbi luftën e groposur. I lëkundur butë nga ledhatimi i palmave përreth, ai përsëri në ëndërr e nxori nga dheu Draganën e vrarë, hanin petulla të lira, pa i pastruar njollat nga grimcat e çokollatës, qeshnin me zë dhe të lumtur dhe vraponin në bregun e detit. Ra qetësia. E vdekur. Pasi Toti e pa se një pafundësi shumë e madhe i vjen ndesh me duar të pastra, i lejoi ta përqafojë dhe saktësisht për pesë minuta, njëzet e shtatë sekonda dhe nëntë milisekonda u zhyt në purgatorin e shpirtit.

Përkthim: Kreshnik Ajdini

Mos fol keq për të vdekurit!

Jovana Matevska Atanasova

Nga shporta me vezë jetonim një familje pesëanëtarëshe, shtatë ditë. Më parë, kur fjala ‘falimentim’ filloi të bëhej një term kapital dhe prona shtetërore kaloi në atë private, këtë shportë e harxhoja për më pak se një orë, duke e goditur ndërtesën nga e cila nxirrja bukën e gojës. Por, para se të fillojë tranzicioni dhe vaktet e pasura me proteina, me të cilat ne, punëtorët e dëmtuar, e gostitëm fasadën e fabrikës – ishin rafalet.

I mësoja fëmijët të mos kenë frikë nga predhat, sepse sado ligësi që të fshihet e pafshirë në mendjen e njeriut, natyra është më e fuqishme sesa hakmarrja, e ndërsyer për ta shlyer atë që i është marrë në mënyrë të padrejtë. Gjithsesi se nuk përdorja kaq përkufizime të gjera dhe surealiste për t’u shpjeguar trurëve të vegjël, të prirë nga frika si një lokomotivë parësore e fëmijëve.

“Shpendi më i shpejtë në botë dhe, njëkohësisht, edhe më i madhi, në gjuhën indiane i njohur edhe si Sqepi i Hekurt, përsëri e ka tepruar duke ngrënë fasule. Fuuuu, iuu fuf”, e dëgjoj fluturimin mbi kokë e bombarduesve dhe, në ritëm me rrëfimin, në sfond e lëshoj taktometrin dhe numëroj. “...e ka stërmbushur barkun dhe bum!”, jehon sinkronizimi im i saktë me bombën. I zbavis vogëlushët të cilët tekstualisht u shtrinë së qeshuri, përderisa nga fryma e dobët e qiririt dhe hijes së saj në mur, me gishtat dhe binjakët e tyre bëj figura. Ndërsa muri dridhet dhe llaçi është duke u ronitur, hapet vrima pranë derës e cila u shfaq pas tërmetit. Snezhana më shikon me atë shprehje fitimtare femërore të së gjithëdijshmes, me shekuj e ngatërruar me shtrigërinë. E gënjeva se e riparova, në fakt shpejt e shpejt e arnova, për të pasur kohë ta shikoj rehat ndeshjen e “Zvezdës” dhe “Partizanit”. Ishte një derbi legjendar dhe nuk ekzistonte asnjë vrimë që do të më bënte ta humbas. Së paku kështu mendoja atëherë.

Edhe drekët tona u bënë pornofasulike. Kot së koti. Të zbrazura si klizma. Përditshmërinë e kemi si një solstic vjetor. Dielli lind dhe perëndon në të njëjtën kohë. Zogjtë shtegtarë nuk fluturojnë në jug. Edhe kandrrat ndërtojnë strofulla. Midis tymit dhe predhave dhe breshërisë së mitralozëve jetohet qetë. Me kokë të ftohtë dhe një armë edhe më të ftohtë nën jastëk. Rritet edhe vjollca, mbin nëpër llogore, i gëzon sytë e snajperistëve. Po përshtatemi edhe ne të shikojmë në errësirë. Njeriu përfiton kapacitet kur është i zënë në rrugë qorre. Rezistenca dhe ekuacionet e tjera fizike tashmë nuk janë vetëm njësi matëse, sepse e gjejnë destinacionin kur s’ka rrymë elektrike.

Snezhanën e kapin dhimbjet e lindjes. Përderisa aeroplanët i hapin barqet, hapet edhe barku i saj. Njëri lind jetë, tjetri vdekje. Nën dritë, falë agregatit i cili e mban spitalin në jetë, e njoftoj çiftin e ri të syve. Dhe, për herë të pestë u dashurova. Për herë të katërt bëhem baba.

Nuk e dinim se Snezhana është shtatzënë. Në kohën e luftës vetëm na mbeti falas, të na ngrejë pak nga balta. Dhe, ja, në kushte ndryshe, në kushte të tjera, ishim gëzuar për këtë pasardhës, të rolit tonë hyjnor, të bëhemi krijues të një qenie të virgjër, të pastërtisë. Por, larg vërejtjeve të mia sarkastike, lufta e gjeti mënyrën për të na shpërblyer. Shpaguhej...

Krenaria ime e leckosur shtrihet mbi tryezë dhe shikohet në tenxheren me gjethe të brejtura dhe sarmë me gjethe rrushi e mbushur me oriz. Orizi është drekë e detyrueshme në periudhën e luftës. Edhe vlera e tij bëhet marramendëse. Nuk ia dal t’i ushqej. Fytyrat e tyre të dhimbshme dhe zhurma e barqeve më dhemb më shumë sesa bilanci i viktimave. Skrupullat janë të shtrenjta në luftë. Ndihem i zbrazur, sikur i kam vrarë. Vdes me çdo kafshatë që pa pasur gjë e kapërdijnë, i zë gjumi duke menduar për ushqim, për t’i mbajtur të ngirë. Unë dhe Snezhana jemi të lëvarur. Lëvaremi si një lëkurë e rrjepur në një skelet për studimin e anatomisë. Anja, më e vogla, është edhe më e ndjeshmja. E lë shishen me ujë orizi të zier. Unë e mbështes kokën mbi duar, thua do të bjerë nga brengat e rënda si plumb, të cilat më parë i lexoja vetëm në shtypin e verdhë. Sot kishin kërcyer nga makina e shtypit dhe kanë ndryshuar emrin në përditshmërinë time, tonën.

“Ja, me babin, për Ivanin”, e lë, dhe mua zemra e copëtuar më pëlset si një gështenjë Sarajeve ose shegë Vallandove. Gjakosem nën kanatieren e bardhë me erë lagështie, djerse dhe ajri me barut. Më rrëshqasin fëmijëria dhe rinia në një burim dhe atje rrinë pezull, birojnë, derisa të përplasen me një gejzer. Ose me një predhë të harruar.

Periudha e tranzicionit m’i lidhi pëllëmbët. Më parë ato dridheshin, të munduara, të varura në trup, si dy degë të paushqyera; lufta i rraskapiti, i mësoi vetëm në mbrojtje të ngrihen për ta mbuluar kokën apo të shërbejnë si një qark për t’i shtrënguar fëmijët në një përqafim, derisa i japin supet për të qenë strehë e tyre nga vërshimi i bombardimeve. Dhe, kulmi pikonte, lëshonte ujë, i pasigurt për kokërat e vogla dhe mbijetesën e tyre.

“Është vrarë Persi. E drejta është servirur, së paku për Stoilkoviqat”, flet Zhelkoja, më i madhi, për arsimtarin nga gjimnazi, i paditur për lidhje me një të mitur, nxënëse e tij.

“Pëssst!”, e qorton Snezhana për gjuhën e pistë dhe mendimet e liga. “Mos fol keq për të vdekurit!”, duke i bërë me shenjë me sy, duke shikuar Anjën dhe Markon. Ata, memecë dhe sugjestivë, e shikojnë mësuesin e tyre dhe një pyetje buron nga buzët e Markos.

“Ç’janë këta ‘të vdekur’? Njerëzit nga qielli? Gjyshja dhe gjyshi? Edhe Silvia? Edhe Halidi? Edhe macja Osna?”, numëron me gishtat e vegjël. “A janë të ngurta retë? Tema vdekje është shkatërruese. Më së shumti na godet. Ajo është bomba ime.

*

Shëtitja m’i zgjon shqisat. Pranvera nuk ka erë të njëjtë. Dhe, nuk e di se a do ta kthejë erën e akacieve dhe blirit të lulëzuarpas këtij viti ’99 . Uniformat ushtarake e vërshojnë qytetin. Sloganet mbijnë në çdo poster në qytet. Drejtohem nga fabrika, ku dikur kaloja po aq kohë i zgjuar sa edhe në shtëpi. Në xhepin e setrës së leckosur, të zbardhur, e prekja tërkuzën e leshtë në xhep, e matja qëllimin, rimendoja me çdo hap të bërë përpara, peshoja edhe pasojat edhe humbjet edhe përfitimet. A ka njeri më të arsyeshëm sesa ai që me vetëdijen lufton, nuk lejon që qelizat e argjendtosura të trurit të tij të oksidojnë, kur i përballur me mossuksesin e pashmangshëm e planifikon shkatërrimin e vet? Hapëroja nëpër rrugë me një identitet të zbehur, i paaftë për ta kultivuar lulen e brymës e cila i lulëzonte sa herë që e hapte pëllëmbën, që pas shumë viteve pakujdesi e pushton fasadën dhe e mbulon me rrënjët e egra dhe gonxhet e dëmtuara. Unë isha një bimë që rritej në kohë të gabuar.

T’i lë pa kulm mbi kokë derisa “shpërthejnë bombat përreth dhe pa përrallat për Sqepin e Hekurt dhe fasulen? Snezhana i dëgjonte, do të mundë postum t’ua rirrëfejë. Por, a janë të njëjtë rrëfimi dhe rirrëfimi. Rrëfimi apo dëshmia e gjallë? A kanë fuqi të njëjtë te dëgjuesi me sagën origjinale?

Arrij te qoshja, mensa e dikurshme. Është e fsheshur mes dy këndeve. Për psherëtimën e fundit, kjo më duhet. Qetësi. Teneqeja e përdorur si strehë është gërryer dhe thyer. Njëri shkop i hekurt që e ka mbajtur është i dalë pak jashtë, si i porositur për ta lëkundur trupin tim me lartësi modeste. Afrohem te sokaku qorr. Grafitet nuk janë të pazakonshme që kur u mbyll fabrika. Shërbejnë si pllaka për vizatime të autorëve të padiplomuar të aforizmave.

I fërkoj sytë. Jam duke halucinuar? Snezhana kishte gjetur mënyrën të më dalë përpara në mendimet private? “Mos fol keq për të vdekurit!”. Lind një mbishkrim me ngjyrë të kuqe, duket sikur është shkruar kohë më parë. Është i freskët. Muri ka plasaritur pa e qëruar.

Më del para syve Snezhana. Do të heshtin të gjithë? Nga frika dhe turpi për të thënë diçka të keqe për mua? A do të bëhem i shenjtë pas vdekjes? Do të më kanonizojnë në bisedat e tyre? Unë, njeriu që bëri mëkat para varfërisë, i gjetur në shtegun e luftës, të pafuqisë për ta shpëtuar familjen e vet nga mjerimi, ta nxjerr si thëllëza të vegjlit e vet matanë rrugës?

Trupin e kam në ngërç, i kundërvihet mendimit. Të gjitha qelizat në mënyrë mekanike punojnë për të më penguar ta zgjas litarin. Dhe ai vepron nën pajtimin e tyre, kundërpeshë e padëgjueshme. Këputet. Nuk jam i aftë as jetën t’ia marr vetes. Gjithçka punon kundër meje.

Dëgjoj ushtimën e motorit të aeroplanit, po afrohet. Veshët më janë bërë të ndjeshëm ndaj zhurmës më shkatërruese për dëgjimin e njeriut. Mund ta dëgjoj edhe kërcitjen e kabinës së pilotit dhe çelikut se si nxehet para se të lëshohet në tokë. I dëgjoj edhe britmat, sharjet e njerëzve, qarjen e foshnjave, përmbysjen e betonit, kujtimet e thërrmuara, godinat e dhëna nga stërgjyshërit, fillimet e barrës të cilën fizika bashkëkohore bërthamore e shfytyron.

Është e pavetëdijshme. Një çast i mjaftueshëm para se vendimi im të bëhet përfundimtar. Erdha me qëllimin që t’ia marr jetën vetes, e tashmë pranë meje e shoh Persin mëkatar, i prirë nga mendjemprehtësia e virgjër, se si ma zgjat dorën dhe në mënyrë tinëzake qesh për mirëseardhje. Të zezat e prishin ambientin, grafiti thurrmohet në copa zhavorri të papërpunuar, e ndiej se si edhe trupi e ndjek aksionin e natyrës jo të gjallë. Ç’jam në fakt unë? Një material i ndërtuar me dy mbushje të kundërta? Në kokë edhe për pak kohë sillet Snezhana dhe pasardhësit tanë, ndërsa nga copëtimi kullon pika e fundit e gjakut, e cila bashkohet me ngjyrën e kuqe të grafitit. Më shkon mendja te kulmi i cili pikon dhe buzët e Snezhanës, se si të shtrënguara i kafshojnë fjalët për të mbetur brenda, pas përmbylljes së luftës. Nuk do të thotë fjalë të këqija për mua. Jo tani, kur jam i vdekur.

Përkthim: Kreshnik Ajdini

Si u bë Dado pemë

Senad Jusiq

Duke i shkuar pas asaj se guri më i rëndë peshon në vend të vetin, edhe Dado sa herë që kthehej vinte në qytetin e lindjes. Shëtitja nëpër rrugët e njohura kurrë nuk i bëhej e mërzitshme, shikonte vitrinat si fëmijë i dikurshëm, vështronte me kurreshtje lokalet e vjetra dhe të reja, ulej në bankë dhe përcillte kalimtarët. Krejt fytyrat e reja, thjesht habitet kur has në ndonjë surrat të njohur. Shkonte në dy lokale ku ndihej i sigurt; nuk është se tjetërkund pati ndonjë shqetësim. Te Saja hynin të rrallët që ktheheshin, te Zoka miqtë e vjetër të pangarkuar me atë që kishte ndodhur – ata as e fillonin as e mbaronin këtë muhabet.

– Çka ka në Skandinavi? - pyet mërzitshëm Saja.

– Krejt pos diellit.

– Do të nxehë edhe atje lart. Familja mirë? – pyet Saja, dhe pastaj hesht; i kujtohet.

– Po, ata që janë gjallë, mirë janë. Isha sot në varreza.

– Ç’u bë kështu, Dado shoq, një e keqe e madhe na kaploi. Qe, babai dhe vëllai yt, alla rahmetelje, kujt i kanë bërë ata keq... Mirë që mbete ti...

– Hesht, seç më kap kur ndryshon koha, krejt kockat më dhembin. Ma mbyti beharin brenda. Gjashtë muaj kalova në kamp... lërë bre, s’po flasim për këtë...

Rrufit kafen dhe shikon qytetin e lindjes. Dëshiron të harrojë, sa herë që vjen në vete i thotë vetes se nuk do të kthehet më, e vitin që vjen ia beh sërish. Shtëpinë nuk e ka shitur.

I ikte pjesës ku nga kafenetë dëgjohej repertori çobanesk, s’largohej fort nga qendra dhe shtigjet e njohura. Një herë takoi një roje, e njohu menjëherë, e ai nuk e njohu, dhe disa hapa tutje u kthye dhe në çudi e shikoi pas: herën e fundit e kishte parë të lidhur, dhe pas njëzet vjetësh po çuditej dhe po e pyeste se si ishte zgjidhur.

Kësaj radhe në takim po i vinte Majori, nga e njëjta anë e rrugës. Ishte vonë të ndërronte kahjen, takimin e kishte të pashmangshëm. U pre krejt. E Majori ia zgjati dorën, thuajse për herë të fundit ishin parë mbrëmë në ndeshje, dhe ashtu si rastësisht e përshëndeti:

– Tungjatë, komshi. – Ç’kemi, qysh je?

E ky mbeti si i ngrirë, duke mos ditur ç’të thotë. Qe, e kërkove djallin, shëtitës, edhe kjo duhej të ndodhte dikur. Së pari ndjeu një sulm të butë paniku, pastaj paniku i çeli rrugë frikës dhe trupi iu shtang sikur po priste goditje; frika e kaploi nga ajo fytyrë dhe ai zë ogurzi, i pandryshuar. Duhej kohë ta merrte veten.

– Hiç, asgjë, u nisa për te Zoka – ia ktheu, më ngathët s’ka ku shkonte, thuajse ata të dy takoheshin çdo ditë rrugës për te Zoka. Nuk dinte ç’të thoshte tjetër.

– Po lëre ore Zokën, po shkojmë tek unë ta çojmë nga një – ia ktheu zëri i cili nuk duron kundërshti, i sigurt dhe i bindur në vete. – Tek ajo aty, është imja.

Tregon me gisht kafenenë pak të fshehur nga rruga. E dinte Dado se ishte e tij, e kishte shmangur në perimetër të gjerë. Kësaj radhe u ishte dhënë mendimeve dhe... e pati. U nis pa kundërshtuar, si atëherë. Nuk dinte as si kishte hyrë as si ishte ulur – ndiqte urdhrat. Krejt si nëpër mjegull. Dhe nëpër tronditje. Pohonte për të gjitha pyetjet: se donte viljamovkë, se bënte nxehtë, dhe se muzika ishte tejet e zhurmshme. I shtangur, ishte objekt dhe jo subjekt.

– Si po shkon jeta? Ti je lart? – pyet Majori.

Ai murmuriti diçka. Nuk kishte fuqi ta shikonte në sy. Nga frika, turpi apo nga turpërimi i atëhershëm? Dëgjonte dhe përshkonte me sy kafeterinë, pa ndalur shumë shikimin as në murin me fotografinë e Majorit në uniformë. Kishte aty edhe tre myshterinj. Shmangte kontaktin me sy. Ndërsa tendosja po pushonte, ai po bëhej i vetëdijshëm për çastin dhe situatën në të cilën u gjend.

– S’ka punë, nga kjo s’mund të jetohet. Mezi fitoj për qira. Por fytyra megjithatë u ka mbetur, më kanë emëruar drejtor të Ujësjellësit. Kam bërë burg unë për secilin prej tyre, tash po e lajnë ndërgjegjen. Tetë vjet kam ngrënë burg – thotë Majori i pezmatuar, dhe e afron gotën te goja. E zbraz gotën poshtë fytit dhe ndalet për një çast dhe ofshan:

– S’ka dert, unë ua kam falur përndjekësve të mi. Të falësh është e krishterë.

Porosit edhe nga një. Do, qysh s’do, ti me dy këmbë ke ardhë. Edhe ato i pinë shpejt, Majori sipas zakonit, Dado me drojë. Tek e treta Dado kundërshtoi lehtas, argumenti se edhe Zoti tri herë të ndihmon nuk kundërshtohet.

– Kohë e çuditshme, rinia krejt u prish. Më vjen i biri një ditë nga shkolla i ngrysur, mbase ndonjë çapkën e kishte ngacmuar, dhe unë duhet ta zgjidh këtë. Tash ai është në ato vite, shkollë e mesme, atyre u duhet vëmendje, nëse ke fëmijë e di se si është. Nuk bën të jesh agresiv. Fëmijët kërkojnë dashuri.

Edhe ata tre myshterinj largohen, dhe këta të dy mbesin vetëm. Dado rrinte i shtangur si guri, dëgjonte dhe fare nuk mendonte. Ia kishte ndaluar vetes të mendonte. E kishte ndezur edhe pse tjetra po i digjej në tavëll. As Majori nuk e fikte.

– Në shtëpi nuk jeton kurrkush?

– Kurrkush. Babai nuk doli gjallë nga kampi, as ai as vëllai. Ishte në shkollë të mesme, si biri yt tash.

E habiti veten se si po fliste kështu, drejtpërdrejt dhe provokueshëm. Fytyra e Majorit mbeti pa ndonjë shprehje. Shtrëngoi pak dhëmbët. Si krejt luftëtarët e njëmendtë, të provuar, edhe ai gjithmonë ka qenë i zemëruar me dikë dhe diçka.

– Kohë e tillë ishte. E poshtër. Unë vetëm ndoqa urdhrat – tha preras.

Edhe ai heshti për herë të parë. Në heshtje pinin raki. Kambana nga larg kumboi plogësht për të treguar gjysmë ore.

– Po, për besë, komshi, unë ua kam falur të gjithëve – përsëriti, shikoi diku larg dhe me një zë melankolik, të zbutur nga rakia, ngushëllueshëm ia vuri Dados dorën në supe dhe i tha:

– Eh, komshi, ç’na bënë kështu?

Dado nuk dinte ç’të bënte me veten. Nuk dinte as qysh doli, as sa ishte ora, as ku po shkonte. Si i shituar, duke marrë frymë thellë, kthehet mbrapa te Saja. I mbesin edhe cigaret, rrugës në kiosk blen të tjera, e shitësi e shikon me mirënjohje sepse nuk pyeti asgjë, vetëm i dha para dhe kërkoi Drinën. Hyri në kafene i zbehtë si shiriti që dikur e mbante rreth krahut.

– Mos ke pa ndonjë fantazmë?

– Fantazmë jo, por komandantin e kampit.

– Atë kriminel? I dhanë trembëdhjetë, i bëri tetë, të qifsha edhe Hagën, edhe Gjykatën e Hagës.

Heshtin. Fytyrën ia përshkon një hije e errët. Mendimet i ka te një kohë tjetër, të errët, të paqenë. Dado është i shtangur, trupi i vdekur, pa shqisa, si karrigia në të cilën rrinte ulur. Ndien drithërima në kraharor. Mjegull. Nëpër mjegull imazhe. Sheh. Diku shumë larg rrjedh uji, mbi të ura, qentë lehin në shelg, uji shushurit. Sheh vëllain: qesh dhe përqafon nënën.

– Thotë se na ka falur – ngadalë thotë Dado.

E kraharori seç e shtrëngon gjithnjë e më shumë.

Përkthim: Qerim Ondozi

Jeleku

Dinko Teleqan

Jeleku nga jashtë është i zi, përpara nga pëlhura e ashpër, kadife, mbrapa nga pëlhura e butë, e shkëlqyer. Brenda në sfondin e hirtë, mbase dikur të bardhë, vija vertikale të holla, hiri të errët, të zeza dhe të kuqe pothuajse të zverdhura. Ka nga dy xhepa të vegjël në të majtë dhe të djathtë, nja dhjetë pulla. Nga ana e brendshme disa njolla të mëdha, thuajse në ato pjesë është derdhur uji. Kjo ishte me gjasë djersa e derdhur gjatë kalërimit; në dyqanin e pastrimit kimik thanë se njollave të tilla s’kanë ç’t’u bënin. Jeleku ka së paku tetëdhjetë vjet. Ma dhuroi dikur moti tezja ime e dashur, motra e nënës, si një nga gjërat e rralla të mbetura nga daja Zvonko, kur i pata thënë se më pëlqente jeleku. E vishja në raste të veçanta: në disa dasma, recitale, në diplomim. Ndër ato pak gjëra të mbetura ishte edhe fotografia në kornizë e pelës së pashembullt të Zvonkos të quajtur Marta, e cila rrinte varur në banesën e gjyshes dhe pastaj ndërroi edhe ca adresa. Portreti në sepia i kafshës besnike nga afër, patkojsh të shkëlqyer, me korniza në sy. Dashamir i kuajve, daja Zvonko ishte vëllai i gjyshes.

Në vitin 1943, gjyshi im, babai i nënës, pra i shoqi i po asaj gjysheje, iku nga Zagrebi në Romë, pastaj në Amerikë. Ishte pra kjo, me gjasë, në çastet e fundit. Gjyshi, në fakt, ishte ortodoks, i ardhur nga Vojvodina nga Beçkereku i Madh, sot Zrenjanin. Ikja e tij dhe jeta e mëpasme dhe vdekja në New York janë tregime në vetvete, të rrëfyera në ndonjë vend tjetër, e mbase do të vazhdohen të rrëfehen. Atëherë daja Zvonko u shpërngul në banesën e gjyshes në qendër të qytetit dhe për ato dy vite ishte babai zëvendësues i nënës, dora e mashkullit. E ajo dorë ishte mjaft e fuqishme: nënës i kujtohet se si në tavolinë kur ishte tri vjeç për ta mësuar mirësjelljen, Kinderstube, daja gjithmonë ia vënte nga një libër nën sqetull. Nëse në ato raste njëri a të dy librat i binin në dysheme, nxirrte rripin nga pantollonat (imagjinoj se ato ishin pantollona kalërimi, të holluara nga samari mbi kurrizin e Martës) dhe me të e godiste vogëlushen mbi kurriz, sikur pelën me kamxhik. Gjyshes për këtë nuk i vinte mirë, por heshtte. Në bark ishte tezja ime, e cila nuk do ta kujtonte dajën dhe e cila, gjashtëdhjetë vjet më vonë, do të më dhuronte jelekun e tij.

Në rrëfimin zyrtar familjar, atë të cilin e tregonte gjyshja dhe të cilin me disa hollësi të shtuara e rrëfenin vajzat e saj, pra nëna dhe tezja ime, daja Zvonkos së pari ia kishin konfiskuar pelën, dhe nuk vonoi derisa erdhën partizanët dhe e pushkatuan, edhe pse i gjori s’kishte bërë gjë të keqe përveç që, sipas inercisë së atëbotshme, kishte përfunduar në ushtrinë e rregullt të mbrojtjes së atdheut, mu sikur të gjithë ata djem të mirë zagrebas të cilët donin ta merrnin malin, të shkonin partizanë, e nuk ishin as ustashë të mbrapshtë. Mu në fund të luftës një i njohur i erdhi dajës dhe gjyshes te dera dhe me zë të brengosur, të qetë, i tha se do të ishte më mirë të fshihej, të ikte. Gjyshja provoi t’i fuste dajës ca dukatë në dorë, e shtynte të largohej, të ikte së paku përkohësisht, në fshat, te kushërinjtë, mbase disi jashtë vendit, se kishte lidhje dhe njohje. Daja Zvonko thoshte se s’kishte pse të ikte nga ndokush, se ndërgjegjen e kishte të pastër dhe se nuk do të luante vendit. Dhe pastaj nja dy banditë erdhën ta marrin, e gjyshja mbeti vetëm me dy vajza të vogla, pa bashkëshort, pa vëlla dhe pa varr ku mund të shkonte e të lutej. Kështu thoshte rrëfimi.

Gjyshja dhe vëllai i saj kishin një kushëri, Vlladën. Për të nuk kishte dilema: gjyshja thoshte, jo aq zëshëm dorën në zemër, gati në vetvete, se Vlladeku ishte delja e zeze dhe se e kishin varur, dhe atë për këmbësh, në Maksimir. Por Zvonkeci i saj, ai jo, ai nuk ishte i tillë, ai ish-djalosh i mbarë zagrebas, student i Pragës, ju lutem shumë, i sjellshëm dhe i edukuar, kurrfarë ustashi.

Shumë vjet më vonë, erdhi epoka e internetit. Epokë kur në makinën Google kërkojmë nocione dhe emra që për ndonjë arsye kanë rëndësi për ne, por edhe ato që nuk kanë fort rëndësi, siç është emri dhe mbiemri i dikujt nga bankat e shkollës. Kështu edhe mua më erdhi të shohë në shkruante diçka për stër(dajën) Zvonko.

Dhe po, shkruan çmos. Ka dokumente, ka dëshmi.

Ta zëmë, për krijimin e shtetit të “pavarur” nazist të Kroacisë, për përgatitjen e Reichut të Tretë, një nga ngjarjet kyç ishte e ashtuquajtura Kryengritja e Bjelovarit që u zhvillua në vigjilie të shpalljes së asaj krijese, shpalljes që në fund ndodhi mu në atë qytet. Në fillim të prillit të vitit 1941: në Bjelovar mbërriti, ndër të tjerash, kapedani Zvonimir Sirovatka, në ballë të kryengritësve të regjimentit të këmbësorisë 105 – “shefi i shtabit të kryengritësve”, kështu e quanin. Vlladko Maçek, atëbotë nënkryetar i qeverisë federale (i njohur bash për deklaratën se “lajbeku ishte zbërthyer”), shkruan tutje “kishte thirrë kryengritësit të ktheheshin në pozicionet e tyre dhe se ai u garantonte se nuk do t’u ndodhte asgjë”, por këta menjëherë refuzuan. Një nga ato ditë, Zvonimir Sirovatka e kishte thirrë Maçekun dhe e kishte njoftuar se “kërkesat e tij” nuk mund të përmbusheshin, ngaqë “çdo ushtar deklaronte se nuk do të luftonte për qeverinë serbe kundër popullit dhe ushtrisë mike gjermane”. Dhe ushtria gjermane, pra, konsideronte daja Zvonko, ishte mike. Dhe atë në prill të vitit 1941 në valën e pushtimit të Jugosllavisë dhe Greqisë nga Hitleri. Të nesërmen – ndër të tjerash edhe falë përkushtimit të Zvonkos – u shpall shteti satelit nazist. Në dokumentin e NDH-së së saposhpallur thuhet se “rrethina e Bjelovarit është e shqetësuar nga serbët të cilët ushtrojnë dhunë”. Për të ndalë atë “dhunë”, atje u nis Zvonimir Sirovatka tani “kapedan kalorësie” i mbrojtjes së atdheut me tridhjetë e pesë gardianë ndërsa “u kërkua mbrojtja e ushtrisë gjermane”.

Më pak se dy javë më pas, u dha urdhër ku thuhej se “të gjithë oficerët, nënoficerët, oficerët ushtarakë dhe xhandarët e besimit ortodoks serb duhen më së largu deri më 30 prill të lirojnë të gjitha banesat në ndërtesat ushtarake. Komandantët kompetentë do të më japin një listë të të gjithë banorëve serbë në ndërtesat ushtarake, duke treguar se kur u lirua banesa”. Nënshkruhet “Kapedani Zvonimir Sirovatka, Komanda Plotësuese Bjelovar”.

E atë promovim e kishte nënshkruar vetë Shefi.

Në atë kohë, motra e Zvonimirit ishte me bashkëshortin serb në Zagreb, ku ky do të qëndronte edhe dy vjet, derisa të mbështetej për muri.

E sa i përket atij rrëmbimi misterioz, edhe për këtë ekziston një e dhënë e saktë, e ftohtë: në “Dënimet me vdekje të Gjykatës Ushtarake të Komandës së Rajonit të Zagrebit” thuhet: Sirovatka Zvonimir, Zagreb 1902, Aktgjykimi i Gjykatës Ushtarake 121/26 nga V. 1945, mënyra e ekzekutimit të vendimit: pushkatim”.

Dhe është e vërtetë, nuk ka diskutim, kushëriri i Zvonkos dhe i gjyshes, Vllado Sirovatka ishte edhe më i keq. Shumë më i keq.

Përkatësisht, “Vllado Sirovatka, agjent i policisë ustashe, oficer që njëkohësisht punonte për gjermanët”, kështu thotë një burim.

Mira Paut, anëtare e këshillit kryesor të Aleancës së Bashkuar të Rinisë Antifashiste, përpara komisionit për krime lufte në Topusko dëshmon se në tetor të vitit 1941 u arrestua dhe u dërgua në rr. Zvonimirova 2, në polici ustashe në katin e dytë, ku tashmë e priste agjenti ustash Vllado Sirovatka, më vonë falë “meritave” të tij u vendos në Gestapo. Po e përshkruaj: “Në uniformë, i gjatë, me sy të pangjyrë, por shikimi i depërtonte sikur gjilpërë”, tregon se si e përplasnin për dysheme, e shqelmonin, se si në disa vende i kishte pëlcitur lëkura, se si Sirovatka ishte ulur mbi të dhe mu në ato varra kishte fikur cigaren; se si pastaj i kishin derdhur në fyt vaj ricini dhe kripë, dhe se si për çdo përgjigje të saj “nuk e di” Sirovatka ia niste një kënge, diçka si “Nuk e di ku është e dashura ime”, se ishte shumë vonë kur e çuan në qeli dhe se si shtëpia ku ishte “Sing-Sing” gjendej jo larg kishës së Sh. Ksaverit, afër stacionit të atëhershëm të tramvajit në Mihaljevac.

Sot aty është një shtëpi e bukur private e mbuluar me kaçube, në pjesën e bukur e të zbutur të Zagrebit.

Gati gjashtëdhjetë vjet më vonë, në azilin e pleqve buzë stacionit të fundit të tramvajit vdiq kushërira e Vlladekut, gjyshja ime, mbase duke mos marrë kurrë vesh asgjë për Sing-Singun. Mbase duke mos dashur të dijë asgjë as për Sing-Singun as për gjithçka që i bënte kushëriri, as për rolin e vëllait Zvonko në atë luftë të tmerrshme, një nga tri luftërat që ia kryqëzuan jetën. Gjyshja ime shpirtmirë, e çiltër dhe vetëmohuese, e cila në stacionarin e Ksaverit, pothuajse e verbër dhe me demencë të thellë, me zë krejt të plogësht e të mbytur këndonte aria operash e operetash, dhe në shkëndija kujtimesh të largëta kujtonte dashuri të parealizuara me kapedanin e ri në uniformën e shkëlqyer me pulla brilante.

Kur po flasim për burrat me dekorata – Vlladeku, ta zëmë, me sa dihet, nuk e kishte rrahur mbesën e vet me rrip. Nuk e kishte rrahur as skojevkën e re, vetëm ia mbyllte varrat me cigare dhe i kriposte aty-këtu, duke kënduar plot ngazëllim. As nuk kishte dëbuar serbë nga banesat e tyre në Bjelovar.

Po e përfytyroj se si me duar të lidhura, me disa ustashë të tjerë më me famë, po e çojnë në Maksimirin pranveror plot behar, për ta takuar të ardhmen në të cilën asnjëri nga pasardhësit e tij kurrë nuk do të tregojë se si ishte djalosh i këndshëm, i sjellshëm, djalosh i edukuar zagrebas, i dashuri i dikujt, dajë i mirë, se si atje në atë Maksimir plot behar po e priste nyja e gatshme në të cilën në çast të fundit vendosin t’ia lidhin këmbët, dhe jo qafën, dhe se si do të vuajë edhe shumë gjatë në atë pozitë të mbrapshtë derisa sytë të pangjyrë i rrotullohen dhe i dalin nga vendi.

Dikur në po ato muaj pranvere, për daja Zvonkon i cili kalbet në ndonjë shpellë të paemër derdhen lotë. Madje edhe për pelën Marta nganjëherë pikon ndonjë lot.

Përsëri hap dollapin, marr lajbekun, e heq nga varësja, e shikoj, e rrotulloj. Më kujtohen të gjitha ato vaki të zgjedhura kur e vishja, duke i ndier bash disi i rëndësishëm që kam të veshur një jelek njëqindvjeçar – pa shihe një herë, kush ka të tillë?

Ç’të bëj me të? T’ia fus flakën?

Së paku do të di se si: me majën e portokalltë të gacës së cigares mu në mes të njollës së djersës së stërdajës. Do të shikoj se si po përhapet vendi i djegur, se si tymi i dendur e gërryes po përhapet, ndërsa pëlhura në flakë tkurret, zvogëlohet, zhduket.

Përkthim: Qerim Ondozi

Deti

Bojan Krivokapiq

Çdo mëngjes ujit kopshtin prapa shtëpisë. Prapa kapakëve të mbyllur të dritares dëgjoj hapat e saj, shputat e rënda me të cilat trazon freskinë rrezatuese të mëngjesit, hapat e saj të rëndë. Çdo mëngjes ajo trazon qetësinë e fillimit të ditës së re. E di se e di që jam prapa kapakëve, se jam në gjumë. Ujit kopshtin edhe kur nuk duhet.

Unë nuk kam kopsht. Kam vetëm gjysmën e tarracës së madhe e cila shikon drejt ndërtesës së bardhë të Entit dhe e cila nuk është imja. Çdo mëngjes kur dal me një filxhan të madhe kafeje, në brekë të ngushta, punëtorët e atij institucioni më shikojnë. M’i shikojnë këmbët e gjata, brekët e mia të ngushta. Disa më vonë mbase më përfytyrojnë. Nuk mendoj për këtë. Çdo mëngjes, punëtorët në shkallët e Entit pinë kafe dhe duhan. Nganjëherë edhe unë pi duhan, megjithëse rrallë. Tarraca është e rrethuar me një tel të ulët plot lule kacavjerrëse. Këto bimë janë të thjeshta, lulet i kanë të bukura, por disi të zakonshme. Duke e shikuar, e kuptoj në fakt se nuk kam kurrfarë qëndrimi ndaj asaj bime. Megjithatë, e ujis rregullisht. Lulet e saj kacavjerrëse i ujit rregullisht edhe ajo, komshikja ime, edhe pse ndryshe nga unë, ajo e ka tarracën plot me lule: sukulentë, kaktusë, kacavjerrëse, kaçube të vogla, pemë të vogla. Ndërsa me zorrën prej gome u afrohet vazove, në buzën e poshtme e ka të ngjitur cigaren. Tymi i saj i hirtë njësohet me thinjat e flokëve të ashpra. Në atë çast komshikja ime bëhet krejt e hirtë, edhe shikimi i bëhet i hirtë. Mirëmëngjesi, them. Ajo vetëm bën me kokë pa më shikuar fare.

Në këtë banesë jetoj tash e tre vite. Katin e parë e ndajmë ajo dhe unë, në përdhesë janë dy kafeteri, mbi ne edhe dy banesa. Zhurma nga kafeteritë di të jetë e padurueshme, por aty s’kemi çbëjmë. Në netët e nxehta verore, kur u përfundon orari i punës, kafeteritë i mbyllin dyert dhe i tërheqin perdet. Aty nis marrëveshja jonë e heshtur se gjithçka është në rregull. Pastaj ia ngrenë volumin, Nedelja i svi ste tu, sve podseća na sreću[1], ose Ona plače, on je nežno ljubi, za njih dvoje više sreće nema[2]. Nëse lodhja nuk më ka raskapitur të tërën, nganjëherë edhe unë ia them këngës qetas, e nganjëherë me krejt fuqinë. Nganjëherë më merr gjumi me vargjet në buzë. I di të gjitha ato këngë, disa edhe i dua. Derisa zgjat orari zyrtar i punës së kafeterisë nga altoparlantët gumëzhin ndonjë muzikë tjetër, pa karakter. Atëherë buzët nuk na lëvizin.

[1] Është e djel dhe gjithçka ta kujton lumturinë

[2] Ajo qan ai e përqafon me butësi, për ta më nuk ka lumturi

Ata përsëri janë çartë, i them komshikes të nesërmen në mëngjes. Ajo vetëm bën me kokë dhe nxjerr një tym. Qeskat e saj poshtë syve, kombinim i pagjumësisë me tableta për gjumë, dhe shikimi i saj i fikur. I di ato shikime, i takoj përditë, përplasem me to derisa shkoj rrugëve të ngushta, me shekuj të vjetra dhe shesheve të vogla, ndërsa nga deti gufon ngrohtësia. Nganjëherë ndalem te gardhi i cili shtrihet pamja dhe shikoj qiellin i cili puthitet me detin, ose detin i cili puthitet me qiellin. Shikoj poshtë, shkëmbinj të mprehtë dhe dallgë të forta. Ky është vendi më i popullarizuar për të vrarë veten, më patën thënë disa vite më parë. Por nuk mbyten të gjithë, disa kërcejnë, thyhen, pastaj u merren duart dhe këmbët dhe pastaj vazhdojnë të çojnë jetë kuadriplegjike. Deri poshtë mund të zbresësh nëpër një shtegth që të çon te parku. Disa lahen bash atje, edhe pse deti është i paparashikueshëm, për vetëm dhjetë minuta dallgët mund të jenë aq të forta saqë ai që noton shpëtim nuk ka – me fuqinë e vet ato e përplasin për shkëmbi, e ndrydhin. Aty nuk ka gara, deti është gjithmonë fituesi. Edhe pse e di, nganjëherë shkoj të lahem bash në atë vend. Mund ta ndiej ndryshimin e detit, nervozën e tij. Çdoherë u iki dallgëve vdekjeprurëse. Çdoherë mendoj – mbase kjo është hera e fundit. Disa vite më parë deti në atë vend mori një vajzë që po lexonte libër. Rrinte disa metra mbi shkëmb, mendonte se deti nuk mund të hipte deri tek ajo, u zhyt në lexim, dallga mori hov, e mori dhe kaq, mbaroi. Shkonte në gjimnaz. Mbase lexonte Krimin dhe Ndëshkimin, lektyrën, ose Plakun dhe Detin. Libri mbeti në det.

Nga tarraca jonë shihet kodra. Prapa saj ka shkëmbinj. Ajo rreth vetes tërheq re edhe pse shiu këtu pothuajse nuk bie kurrë. Ka qytete në të cilat shiu nuk pushon, ato qytete janë në jug, në bregdet, por pa çadër apo mushama, njeriu s’mund të bëj asnjë hap. Dhe një të tillë, me rrufembrojtës të madh, e mbaj në zemër. Ai është përplot shira histerikë. Ky qytet nuk ka rrufembrojtës. Ai ka kodër, rrugë dhe kala të vjetra, kisha dhe kishëza, sheshe, ka manastir benediktian, ka françeskanë, varreza të vjetra, stemë, flamur, dhe selvi gjigante prapa të cilave shtrihet horizonti drejt detit. Në këtë qytet derdhen lumenj turistësh, shkundin gjithçka nga xhepat e tyre vetëm për të qëndruar mbi pllakat e vjetra prej guri ose për ta fotografuar veten me panoramën e qytetit të vjetër në sfond. Kur vijnë, marrin hov, gjithçka duan të vizitojnë për dy orë, dhe grumbullohen, nervikosen, përhapen gjithandej. Në ato çaste qyteti ndalet, rrotullimet i zvogëlohen, e kanalizimi mbushet plot. Megjithatë, kurrë nuk shpërthen. Lumenj me ata turistë shpejt largohen nga ky vend shumëshekullor, disa nga toka, disa nga ajri, e shumë prej tyre nga deti. Para se të largohen, anijet e tyre hapin tanket dhe deti në ditët në vazhdim duket si sallata ruse. Megjithatë, edhe këtë qytet e kam në zemër.

Nuk e di nëse edhe komshikja ime shkon të lahet. Besoj se jo. Ajo ka lindur në këtë qytet, këtu është rritur që në ato vite. Ka punuar në njëfarë ndërmarrjeje, nuk e di në cilën, por kjo gjithsesi më nuk ka rëndësi. Tash e sa vite komshikja ime është në pension, edhe pse nuk është shumë plakë. Nganjëherë mendoj se ajo në fakt nuk është shumë më e madhe se unë. Mbase për të të gjithë mendojnë se është më e madhe, siç mendojnë për mua se jam më e vogël. Komshiken time disa e quajnë gjyshe, gjyshe e poshtër, thonë. Një mbrëmje në tarracë, ishim disa veta, derisa hanim djathtë të fortë dhe pinim verë, njëri tha, duhet të jemi më të qetë se po na del gjyshja. Kjo më trishtoi. Ai miku im mbase nuk e pati për të keq, mbase nuk kishte kurrfarë qëndrimi karshi komshikes sime, por ajo fjali m’u ngul në zemër. Më erdhi të shkoja menjëherë tek ajo dhe t’i thosha, Më falni. Por nuk shkova, vazhduam të shoqërohemi, muzgu tashmë kishte rënë, nga kodra ndriçonte kryqi, detin e kishim më afër se kryqin, nuk e shihnim, por ishim të qetë me praninë e tij. Kapakët e komshikes ishin të mbyllur. Mbase kishte pirë tableta dhe po përpiqej të flinte.

Mëngjesin tjetër përsëri njëjtë, gërryerje, goditje, derdhje e ujit, përplasje kinse e paqëllimtë për dritaret e mia.

Mendoj t’i hap kapakët dhe të ulërij, deri kur kështu?! Por e di se nuk do ta bëj këtë. Do të ngrihem nga krevati, të bëj kafen, ta mbërthej filxhanin e madh me të dy duart dhe në brekë të ngushta të dal në tarracë, përpara punëtorëve të Entit. Ata do të më shikojnë me lakmi. Mbase ndonjëri prej tyre do të pyesë a ishte bash babai im ai që kishte urdhëruar të pastroheshin ato fshatra, por atë nuk e priti, as fshatrat e pastruar, as gjykatën e pastër. Vdekja i erdhi më shpejt. Ndiej një lumturi që më përshkon kur mendoj për kockat e tij, me qindra kilometra larg. Kurrë nuk më ka munguar, mungesa e tij më sjell prehje. Jeta ime është e qetë. Mbase në fytyrë më shihet se ai ishte babai im. Fus dorën në brekë, një punëtor më dallon dhe e kthen kokën nga kryqi. Por pas dy sekondash shikimi i tij fiksohet mes këmbëve të mia. A do të kishte qenë kështu sikur babai im të qe gjallë? Pika në tru është pika më e madhe e lumturisë në jetën time.

Dëgjoj hapat e sforcuar dhe e shoh. Mbrëmë ishte qetë, duket të jenë lodhur, them. Po, thotë ajo dhe më shikon. Në sytë e saj nuk shoh nëse më do, edhe pse e di. Komshikja ime e di se unë vij nga ana tjetër, siç e di edhe unë se burrin e saj e kishte mbytur granata, ato vite kur ajo ende ishte e re dhe punonte në ndërmarrje. Ato vite kur babai im urdhëroi pastrimin e fshatrave. E la në vend. Granata nga kodra nga e cila tash na shikon kryqi. Komshikja mbeti vetëm me të bijën. E di se edhe bijën e saj e mori deti ndërsa po lexonte libër atë ditë. E di se ajo e di se unë i di të gjitha këto. Nuk do të flasim për këtë, ç’e do? Komshikja ime do të ujisë kopshtin çdo mëngjes, unë do të ngrihem dhe t’u shfaqem punëtorëve të Entit. Ata do të m’i shikojnë këmbët dhe mesin e tyre. Deti nganjëherë do të jetë i qetë, nganjëherë plot dallga. Anijet do t’i hapin tanket e tyre dhe nga deti ynë do të bëjnë sallatë ruse. Selvitë ende do të dëshmojnë për krejt këtë. Ai kryq në kodër natën do të na i tregojë dhëmbët. Në kafeteri, prapa perdeve të lëshuara, do të këndojë nganjëherë qetë, nganjëherë më zëshëm, Ja nemam drugi dom, osim doma u srcu tvom[1].

[1] Unë shtëpi tjetër nuk kam, pos shtëpisë në zemrën tënde

Nisem drejt qytetit. Dita është me diell. Vendos se të gjitha obligimet mund të presin. Shikoj shtëpitë e vjetra prej guri të përqafuara nga lulet kacavjerrëse. Edhe unë dua të kem një shtëpi të tillë. Lëshohem në park dhe për pak jam tek ai vend nga i cili dallga e mori të bijën e komshikes. Zhvishem dhe futem në det.

Qyteti është gjithnjë e më larg, deti më merr në përqafim.

Përkthim: Qerim Ondozi

Ikona e Shën Jovanit

Hoja Ogrizoviq

Dhoma e tij gjendet në pjesën e shtëpisë që shikon drejt oborrit tjetër.

Kjo është pjesa më e largët e shtëpisë dhe kjo është mirë. Kalojnë ditë e net pa e dëgjuar. Atëherë në paqe mund të shikoj TV ose të fle. TV-së, për çdo rast, ia ngre volumin. Mbrëmjeve nganjëherë marr gjysmën e tabletës së tij për gjumë. Atij i jap dy. Nganjëherë as kjo nuk i mjafton.

Filloi nga prostata. Meshkujt në atë moshë shpesh kanë prostatë të zmadhuar. Nuk e dija që shumica e tyre në fakt kanë kancer. Edhe babai im ka kancer. Nisi nga poshtë, u zgjerua lart. Ajo që tani nuk po e lë rehat është lukthi. Komisioni i onkologjisë më tha se sëmundja avancon ngadalë në ato vite. Një pjesë të barkut ia kanë nxjerrë. Ajo që ka mbetur po pret. Me ato mbetje po pres edhe unë. E imagjinoj ditën kur nuk do të jetë më, e me të edhe gjërat që m’i ka futur në jetë.

Nga fundi i të tetëdhjetave isha në shkollë fillore. Babai dhe nëna ndërtuan shtëpinë nga fundi i të shtatëdhjetave, një vit para lindjes sime. Përdhesa ishte gati, e kati priti një të ardhme më të mirë. Edhe sot e kësaj dite nga rruga shikon tarraca e papërfunduar dhe dyert dhe dritaret shtërbane.

Nga fundi i të tetëdhjetave babai me bashkëfshatarët shkon në demonstrata për një të ardhme më të mirë të popullit tonë. Në murin e kuzhinës var ikonën e Shën Jovanit, ajo është festa jonë e pagëzimit, e pranë saj politikanin të cilit ato vite, por edhe më vonë, i beson si Zotit. Ato vite gjithnjë e më shumë përmend turqit. Thotë, nëse i kemi hequr një herë qafe turqit, mundemi edhe tash. Nëna ato vite është e qetë. Mendoj se brenda saj tashmë kishte një dromcë sëmundjeje e cila pastaj do të shpërthente kur babai me vullnetin e tij shkon në luftë. Më kujtohet teksa rri pranë tavolinës dhe pi duhan. Dhe as që më shikon, por veç thotë – shko në dhomë.

Një dimër, nga fundi i gjysmëvjetorit të parë, ajo vdes si mos më keq. Ajo dromcë i ishte përhapur në krejt trupin. Në spital veç e hapën dhe e mbyllën. Kur vdiq, babain nuk arritën ta njoftonin menjëherë dhe në varrim buzë arkivolit të saj, nga shtëpia jonë, qëndroj veç unë. Qiriu dhe llamba në dhomë digjen me ditë të tëra. Një kushërirë menjëherë erdhi të rrinte me mua. Ajo tërë ditën rri në kuzhinë dhe pi duhan. Ato ditë çdo mëngjes shkoj në hangar për qymyr.

Menjëherë pas pushim dimëror vazhdova të shkoj në shkollë. Një ditë ndërsa kushërira dhe unë po hanim drekë, te dera u shfaq ai. Babai. Unë menjëherë qava, e ai veç më kapi fort për supesh dhe më tha të pushoj. Dhe se ky ishte vullneti i Zotit. Dhe se askush s’e kishte lehtë.

Babai qëndroi në shtëpi për disa ditë. Ai qiri dhe ajo llambë nuk pushonin së djeguri. Ditën shtëpia na mbushet plot me të afërm dhe komshinj, të gjithë donin të dinin si ishte atje, e ai, duke u shtirë si i përmbajtur si kurrë më parë, thoshte se këtë luftë, si të gjitha të mëparshmet, do ta fitonim, dhe se krejt kopilët që ishin shumuar këto dekada – duhen vrarë. Pastaj një mëngjes me nxitim u kthye mbrapa. Para se të shkonte m’u afrua, më kapi fort për nofulle dhe më tha ta ruaja shtëpinë. Nuk më përqafoi. As atëherë, as kurrë. Andaj, kur dëgjoj rënkimet e tij nga dhoma as unë atë nuk dua ta përqafoj. Nga vdekja e nënës kanë kaluar gati tridhjetë vjet. Gati tridhjetë vjet pres që edhe ai të vdesë.

Asaj kushërire që kishte ardhur për të mos më lënë vetëm për disa javë iu desh të kthehej te të sajët. Këtu jemi për krejt çka të duhet – tha dhe shkoi.

Kur mbaroi lufta, babai u kthye në shtëpi si fitimtar. I kemi mbytur si lepujt, tash krejt është pastër – atë fjali ia thotë secilit. Dikur mbrëmjeve dehet dhe më thërret të më tregojë se ku ka shkuar dhe ç’ka bërë. Unë vij dhe ulem pranë tij sepse nëse filloj të kundërshtoj, do të çartet. Njëherë ashtu i çartur më goditi dhe ma përgjaku buzën e poshtme. Pastaj tha se ishte faji im dhe përtej krejt këtyre gjërave, edhe unë kam gjetur të bëj shaka me të. Kur dehet flet për katundet në të cilat kishin qenë. Të gjitha ato katunde unë i përfytyroj si katundin tim, por nuk di nëse guxoj t’ia them këtë. Kur mbaron me rrëfimin, shikon Shën Jovanin dhe bën kryqin. Mendoj se me kalimin e viteve jam mësuar të harroj detaje të cilat m’i kishte treguar. Krejt çka kishte bërë ishte për të ardhmen më të mirë të popullit tonë – dhe për mua. Vitet më të mira të jetës ai i dha për ne, për popullin tonë dhe për mua – këtë e përsërit pa pushim dhe shton – s’i vjen keq. Zoti për këtë e kishte caktuar.

Kur u kthye nga lufta nuk u martua më. Për këtë kurrë nuk biseduam, vetëm kushërinjtë dhe komshinjtë shpesh më thoshin – do të ishte mirë të gjente ndonjë grua, se jeta nuk mund të kalohet në vetmi si qen. Pas luftës babai iu kthye punës së tij, ndreqte bojlerë dhe lavatriçe nëpër katund. Njerëzit e thërrisnin dhe shpesh paguanin më shumë se ç’duhej. Pas shkollës së mesme provova të gjej punë, por pa sukses. Pastaj nisa të ndihmoj me ngarkimin e rrënojave dhe mbetjeve të tjera. Njerëzit shpesh më thërrisnin dhe më paguanin sikur atij, më shumë se që duhej.

Një pranverë babai gjithnjë e më shumë nuk kthehej në shtëpi. Kur kthehej të nesërmen, kurrë nuk e thoshte asnjë fjalë se ku kishte qenë. Mua kjo nuk më bezdiste, madje shpresoja që një ditë mbase do të mbetej atje ku kishte shkuar. E pastaj një natë kur ishte dehur fort, më tha se po shkonte te nëna e shokut tim të shkollës, e cila ishte e ve tash e një kohë. Nuk mundet mashkulli vetë krejt jetën – më tha. Të duhet femra në jetë – shtoi. Edhe ty të duhet – më shikoi. Unë nuk thashë gjë. Mbase do të gjesh grua, në do Zoti, më mirë se të mos e gjesh e të vras veten, mos e bëj Zot – tha dhe heshti. Nuk i tregova se kisha pasur dashnore, por më kishte lënë.

Ndërsa rënkon nga dhoma, e shoh se nuk më kujtohet dot asnjë situatë e lumtur me të. Ishin, o fatkeqe, o aq të zbehta saqë i kisha harruar. Më shkon mendja se si jam te pragu i të katërdhjetave, kaq kishte ai kur shkoi në luftë. Me vullnetin e tij – këtë e thekson edhe sot e kësaj dite. Ai tani është mbi shtatëdhjetë vjeç. A do të jetoj edhe unë aq? Më shkon mendja se si do të jetë gjithçka mirë kur ai të vdesë.

Kanceri përhapet ngadalë nëpër trupin e tij. Edhe pse sëmundja po avancon ngadalë, ndonjë ditë shoh se shikimi i është venitur dhe lëkura i është zverdhur. Dhoma ka marrë aromën e tij. Nganjëherë nuk hyj tërë ditën, pastaj në mbrëmje ia ndërroj pelenën. E shoh ashtu të pshurrur dhe të dhjerë dhe më dhimbset. TV-ja në dhomën e tij nuk ndalet kurrë. Ndërsa ia ndërroj pelenën ose i sjell ilaçe, e çel gojën për të thënë se nuk do të mbesim gjallë nga ata kopilë që s’i mbyllin sytë, se krejt ata duhen mbytur me kohë, dhe se ata nuk janë migrantë, po kopilë. Ndërsa i thotë këto, shtrëngon grushtat. Mendoj se është mirë që rri kështu i dhjerë sepse po të ishte shëndoshë, ndoshta do të shkonte te kufiri t’i mbyste të gjithë. Nuk mund të mbetesh gjallë nga turku – thotë.

Vjeshta ngadalë futet në rrugë dhe shtëpi. Ndez shporetin smederevac i cili arrin të ngrohë vetëm kuzhinën dhe dhomën e ndenjjes. Te ai ndez ngrohësen. Nuk e di si do të paguaj rrymën, sepse ai vazhdimisht ankohet dhe kërkon t’ia rris nxehtësinë, thotë se po vdes nga acari. Komshikja më tha se mbase do të ishte më mirë ta sillja në kuzhinë, dhe që në mbrëmje të mbyll derën. I thashë se kjo as që diskutohet dhe se kuzhina dhe dhoma janë vetëm për të dhe për mua. Kur të vdesë ai, komshikja dhe unë do të martohemi. Tash gati përnatë çojmë dashuri. Do të martohemi dhe të kemi tre fëmijë. Kur ia them këtë ajo buzëqesh ëmbël dhe thotë – Zoti na faltë – dhe shikon ikonën e Shën Jovanit dhe bën kryqin.

Vjeshta kaloi në dimër. Ulërimat nga dhoma janë rralluar. Ka mbetur vetëm aroma.

Disa ditë pas festës së pagëzimit babai vdiq. Në varrim erdhi gjysma e katundit. Të gjithë më thoshin se ai ishte njeri i ndershëm, hero dhe se është dëm që edhe sot nuk ka njerëz të tillë. Unë në arkivol, te këmbët, ia vura ikonën dhe kokën e atij politikani, i gjinden.

Kur të kalojnë të katërdhjetat, do t’i lyejmë krejt dhomat, e në mur do të varim një ikonë të re. Më shkon mendja te jeta para nesh dhe shih se për herë të parë pas kaq vitesh – nuk e dua vdekjen.

Përkthim: Qerim Ondozi

Zogëzat

Bojan Krivokapiq

Ndërsa afrohet mbrëmja, unë nisem drejt bregut. Në palltën e rëndë ngjyrë hiri, me esharp të zi dhe kapelë të kuqe, me hapa gjigantë shkoj drejt lumit i cili thuajse çdo çast do të vërshojë. E nëse ndodh kjo, do të detyrohemi të jetojmë në barka, që mbase nuk është dhe aq keq; ato barka gjithsesi në jetë do të na sillnin një dinamikë krejt të re. Po e përfytyroj një jetë të tillë dhe kjo po më ngazëllen.

Bregu i madh është vendi im.

Fjalët e himnit gjithnjë e më shumë më trishtojnë. Sidomos tek ajo pjesë ku përmenden lumenjtë e mi, Sava dhe Drava, e para buzë të cilit në fëmijëri hanim fish-paprikash dhe i dyti në të cilin njerëzit një vjeshtë, të tronditur me vdekjen e një këngëtari të njohur, hidhnin lule. Mua vdekja e atij këngëtari nuk më shkundi nga themelet, edhe pse e dija këngën e tij më të njohur, e atë e dinte edhe nëna ime e cila madje shpesh edhe e këndonte. Që kur e ndërpreu ngjyrosjen e flokëve, nëna ime pushoi së kënduari atë këngë. Do të doja që në himne të mos përmendeshin disa vende të strukura e të buta, sepse himnet s’dijnë ç’të bëjnë me vende të tilla.

Kur kthehem nga bregu ngadalësoj hapin dhe mendoj për nënën time e cila tash e sa vjet gdhihet dhe ngryset në një azil të vogël pleqsh. Kur ende kishim për çfarë të bisedonim më tregonte se e kishte një fletore ku shkruante se cili nga bashkëbanorët e saj kishte vdekur. Evidencat i mban me saktësi, sipas javëve. Njëherë më pati thënë se më së shumti i frikësohej muajit të dytë dhe të tetë, ngaqë atëherë vdekja merr hov, dhe dhomat në azil rrallohen. Veç të mos vdes në ato muaj, ma përsëriste deri në pambarim. E unë i buzëqeshja ëmbëlsisht duke mos i kthyer asnjë përgjigje. Tash e sa vite ajo më nuk e ka atë fletore speciale për regjistrimin e atyre që nuk janë më. Tash e sa vite nëna ime shikon nga dritarja e dhomës së vet dhe përsërit: Të-kam-da-shur! Të-kam-da-shur! Apo: Lu-mi-plot-nje-rëz! Lu-mi-plot-nje-rëz! Mjeku thotë se në atë moshë kjo është normale, kjo përsëritje, dhe se quhet ekolalia. Doja ta pyesja se ç’është normale me faktin se nëna ime përsërit me zë disa fjali të njëjta dita-ditës, dhe ç’do të thoshte kjo, dhe se ai si mjek do të duhej të kishte pakëz kujdes për atë që thotë, sidomos për fjalën normale. Por pamja e mjekut është aq e fryrë dhe e ngathët saqë nuk kisha vullnet as ta hapja gojën, e lëre më t’i shpjegoja se çfarë dhe përse mendoj ashtu. Nëna juaj është si fëmijë, më tha ndërsa dilja nga ordinanca. Nuk është, është nëntëdhjetë vjeçe, i thashë dhe mbylla derën.

Nëna ime është nëntëdhjetë vjeçe, trupi i saj është asht e lëkurë, lëkura e zbehtë, gati e tejdukshme, e nëpër kokë i fluturojnë zogëzat. Nganjëherë i fluturon edhe korbi i madh i zi. Atëherë bebëzat i hapen, i hapen edhe pëllëmbët, në ato çaste nëna ime do të thoshte gjithçka që mbante në shpirt, do t’i thoshte të gjitha të vërtetat e mëdha dhe disa më të vogla, të më tregonte gjithçka, çdo gjë që dinte dhe që unë duhej të dija, të ndante me mua sekretet e saj – por në vend të krejt kësaj, ajo niste të bërtiste: Lu-mi-plot-nje-rëz! Lu-mi-plot-nje-rëz! Nganjëherë i bashkëngjitem, dhe të dyja bërtasim sa kemi fuqinë derisa vjen motra, na pret me shikim dhe pastaj heshtim.

Si e vogël, nëna ime kishte parë trupa ndërsa notonin mbi lumë. Trupa njerëzish notonin tatëpjetë, ca më ngadalë, ca më shpejt, e ca ndaleshin te trungjet apo degët. Një herë mezi u përmbajt të merrte një shkop të madh dhe ta shtynte njërin që ishte ndalur. Ai trup ishte i kthyer me fytyrë nga lumi, e që mbase është mirë, ngaqë po ta kishte parë ai sigurisht do ta kishte përndjekur, ajo fytyrë sigurisht nuk do t’i kishte dhënë prehje sa të ishte jeta. Kështu, pa vetëm qafën. Nuk e di në ishte mashkull ose femër, as sa vjeç mund të ishte, thotë nëna ime një verë buzë lumit, shumë vite pasi kishte mbaruar lufta.

Kur isha e vogël, vizatoja zogëza. Kurrë nuk e kam pyetur ç’janë këto zogëza, si quhen. Të gjitha ishin të vogla dhe të larmishme. Unë i kopjoja, shpejt dhe pa u futur në detaje, dhe pastaj i ngjitnim nëpër dhomë e kuzhinë. Kur mendoj për fëmijërinë, më kujtohet nëna dhe vetja mes të gjitha atyre zogëzave. Mbase e vetmja gjë për të cilën më vjen keq që nuk kam vajzë është kjo – t’ia vizatoj atë ngazëllim të larmishëm. Ato vizatime nga fëmijëria i kam ruajtur. Nganjëherë hap kutinë e madhe t’i shikoj. I lë të fluturojnë vërdallë. Nganjëherë në dhomë dëgjohet cicërrima.

Ndërsa qëndroj buzë lumit i lë mendimet e zorshme të ikin. Mbyll sytë dhe i përcjell një nga një. Nganjëherë në fytyrë ndiej lotë, sikur atë dimër kur qëndroja buzë liqenit Wannsee, e lotët kurrsesi të ngriheshin. Atë dimër gjithçka ishte mirë, e përsërisnim këtë. Unë isha në veri, nëna në jug, lumenjtë mbi të cilët notojnë trupa njerëzish ishin larg nesh. Ca trupa notonin më shpejt, ca më ngadalë. Ca edhe sot e kësaj dite janë në ato lumenj. Presin që ndonjëri të marrë shkopin dhe t’u ndihmojë. Atë dimër ashtu ishim marrë vesh – unë do të shkoja në një anë, ajo në tjetrën, dhe gjithçka do të jetë mirë. Do të jemi sërish bashkë kur të ketë kaluar gjithçka.

Një dimër u bënë tre. Tre të mitë pastaj u trefishuan. Nëna në ndërkohë u kthye, ngaqë gjithçka kishte kaluar. Unë ende rrija buzë liqenit Wannsee dhe derdhja lotë. Brejtja e ndërgjegjes nisi të më hante nga brenda. Jeta m’u kthye në dimër. Vendosa të kthehem.

Kur u ktheva, nuk kaluan as tre vjet dhe nëna duhej të shkonte në azil. Zogëzat në kokën e saj gjithnjë e më shumë po fluturonin. Atje do të ketë kujdesin më të mirë, më thoshin dhe unë nuk kundërshtoja.

Nëse ky lumë vërshon, ai do të marrë me vete të gjitha jetët tona. E përfytyroj se si ngadalë futet nëpër shtëpi, ca i rezistojnë, të kyçura, ca menjëherë i hapin derën dhe dritaret. Lumi merr me vete orenditë dhe njerëzit, heq fotografitë nga muret, hap dollapet nga të cilat derdhen dokumentet e vjetra, boja e zverdhur përzihet me ujin. Nga muret qërohen shtresat, tapetat dhe copëzat e malterit lundërojnë tutje. Muret mbesin të zhveshura, prej tyre dalin rrëfime. Ca shtëpi qajnë në heshtje.

Në lumë do të lundërojnë edhe ata trupa, që më nuk janë trupa por tash janë himera. Do të dalin nga uji e të vallëzojnë mbi ujë. Siluetat e tyre do të shfaqen në mjegull. Ca do t’i njoh, ca do t’më njohin. Ca fytyra do ta kërkojnë nënën time. Njëra me esharpin e mëndafshtë do të niset drejt saj. Nëpër qytet do të derdhet pëshpërima e saj e vazhdueshme: E-ja, E-ja, E-ja. Por nëna ime nuk do të vijë, ajo do të rrijë pezull mbi ujë, e qetë dhe e buzëqeshur. Zogëzat e saj do ta bartin me sqeptha nënën time – rrjetin e marimangës. Flokët e saj të thinjur do të gërshetohen me shelgjet në behar, sytë e saj do të depërtojnë thellë në lumë, ajo do të këndojë: Të-kam-da-shur, Të-kam-da-shur.

Në fund të lumit do ti shohë prindërit e saj, gjysmë shekulli më të rinj se ajo. Ata do t’ia zgjasin dorën, por ajo nuk do t’u hidhet në përqafim. Di gjithçka për jetën e tyre në kamp, krejt jeta e saj ishte veç kjo: kampi në të cilën ata kishin vdekur, përkujtimet, përmendoret. Kësaj radhe ajo do ti lërë ata.

Pak më larg do ta shohë edhe atë. Ditë e mjegullt dimri, aroma e uniformës së tij, pëllëmbët e ashpra. Kërkonte vajzën e saj. Ku është ajo?!, ulërinte. Nëna ime heshtte. Pastaj u shtri mbi të dhe ia hapi këmbët. Shikonte sytë e tij bojë qielli.

Pastaj, me ditë të tëra nëna ime vetëm heshti. Vite më vonë do të vizatonte zogëza dhe do të shikonte pa cak. Kur ta dallojë trupin e tij, nëna do të marrë një degë të madhe dhe do ta shtyjë, le të shkojë.

Shpesh kur e vizitoj në kopshtin e azilit shoh një furgon. E di se brenda është një kufomë. Edhe nënën time do ta vënë rehatshëm në një të tillë. Nuk i rezistoj atij mendimi. Atë ditë nga faqet e mia të zbehta do të rrjedhin ca lot të ngathët, e kori i bashkëbanorëve të saj do të këndojë: Të gjitha zogëzat nga kodra, të gjitha zogëzat nga kodra...

Sot do ta pyes në cilin muaj dëshiron të shkojë.

Përkthim: Qerim Ondozi

Aroma

Milica Rašiq

Ia vura emrin Ina.

Nëna ime quhej Alma. Unë quhem Almina. E ajo quhet Ina.

Teksa i radhis kështu emrat tanë, më duken qesharake. Sikur ndonjë gjëegjëzë. Alma Almina Ina, almaalminaina almalminaina. Përpjekje e ngathët për të arnuar jetën me emra.

Ina nuk e kishte njohur Almën. Alma, nëna ime, vdiq në transport, buzë kufirit. Më kujtohet, dy ushtarë e mbajtën, mezi qëndronte grumbull midis njerëzve në veturën ushtarake. Ishin shumë, këta njerëz të përbaltur dhe ca më pak ushtarë të përbaltur. Ushtarët luanin me vdekjen duke na transportuar ne, të gjorëve të panjohur deri te kufiri. Dukej sikur nuk po bënin atë që po bënin, me shikime përtej kokave tona dhe ngapak anash, për të mos parë. As ne, as veten. Thuajse me shikime na largojnë, shkurtojnë kohën me të cilën na e zgjasin jetën. Deri te kufiri. E pastaj na marrin ca të tjerë.

Alma, nëna ime, thjesht lëshoi frymën. Thuajse ishte e lodhur nga gjithçka. Nuk ia zura për të madhe. Koka iu mbështet për supet e ushtarit i cili e mbante fort për bërryli. Sytë e tij tash e një kohë ishin në gjysmështizë. Dukej thuajse të dytë i mori gjumi në këmbë.

U thashë ta nxirrnin dhe ta linin pranë ndonjë peme me të dalë nga rruga dhe me t’iu afruar pyllit. Më shikuan thuajse po flisja gjuhë të huaj.

– “Por ajo është...”

“Po, është nëna ime. Por, ka vdekur. Nuk mund ta bart me vete, e për ju është barrë. Mund ta pësoni”.

Vazhdonin të mos m’i hiqnin sytë, qetas dhe lodhshëm.

“Mos e pësoni për një grua e cila tashmë ka vdekur. Hidheni”.

Alma ka faj që jam e tillë. Racionale e paskrupullt, thoshte. Duhet të jesh racionale e paskrupullt nëse dëshiron të mbijetosh. Atëbotë e dëgjoja, nënën time të vdekur, e ushtarët më dëgjuan mua. Me t’u kthyer nga rruga, u ndalëm, i fikëm dritat, pritëm disa minuta të sigurohemi se askush nuk na vjen nga pas, dhe pastaj hapëm derën.

“Prisni” – bërtita.

Iu afrova, shqeva jakën nga këmisha e saj e bardhë e ndyer dhe e futa në xhep.

“Tash mundeni”, thashë dhe ktheva shpinën.

Një kohë të gjatë nuk ia afrova hundës jakën e Almës. As nuk qava. Lotët i ruaja për kohë më të mira.

Nuk shikova derisa po e nxirrnin. Mendoj se ishin të butë sepse nuk dëgjova goditjen e trupit në tokë. Vetëm ushtarët e tillë mund të jenë tradhtarë, mendova. Kanë tepër konsideratë. Edhe pse ishte e pamundur, ndjeva erën e kalbjes e cila shumë shpejt do ta përshkonte trupin e Almës. Ende është ajo pamja e paprekur e nënës sime, ai trup që rri shtrirë në cep të pyllit, në shi, ende është ajo fytyrë e një gruaje plakë dikur të bukur. Por, ajo fytyrë ishte vetëm maskë, e trupi i saj një grumbull kockash dhe mishi të cilave shiu u ndihmon që më shpejt të shndërrohen në ushqim për tokën. Tokën e kujt, mendova në ato çaste.

*

Almaalminaina. Nganjëherë nga askund më vjen gjëegjëza, ndërsa var rrobat ose ziej drekën.

Ina, vajza ime, një kohë të gjatë nuk pyeti për luftën.

Njëherë u kthye nga shkolla me ca fletë në dorë, me buzëqeshjen nga veshi në vesh.

“Shih, mami! Mora një shpërblim”.

“Vërtet? Çfarë shpërblimi more?”

Pa fjalë ma afroi letrën dhe u mbyll në dhomë.

Ishte një tregim. Tregimi i saj. Në fakt, tregimi im. Shkruante për luftën nga e cila kishim dalë, siç shkroi ajo, si fitimtare. Ajo, e palindur dhe unë, e cila rrugës e kisha humbur nënën. Shkruante për përjetimin që kurrë nuk e pati, por e kishte konstruktuar, siç konkludova atëbotë, sipas rrëfimeve të cilat i kishte gjetur në internet. Kjo ma kujtoi Almën. Mbyllja në vete dhe fiqirimi.

Hyra në dhomën e saj, fletët i hodha mbi krevat.

“Nuk di ti ç’është lufta”.

Nuk fliste, shikimin tashmë e kishte përtokë.

“Por tregimi është i bukur”.

Për Inën, lufta ishte diçka e largët, diçka për të cilën lexohet ndërsa pihet kakao dhe hahen hurmet. Për mua, lufta është ikje e ngathët nëpër pengesa, kur nga inati hesht e për atë inatin tënd nuk ka vend në atë botë të strukur, kur nuk di nëse tashmë ke vdekur sepse diçka e këtillë nuk ndihet kur je gjallë, lutesh në vete që të kalojë shpejt e të mos ketë shumë gjak, kur mendon se në fund të gjithëve do t’u pështysh në fytyrë, të katërve. Megjithatë, kur arrin të ngrihesh në këmbë përsëri, ngadalë sepse mezi i ndien, ata tashmë kanë shkuar.

Ina kurrë nuk më pyeti kush ishte babai i saj. Mos bëj pyetje për të cilat e di se nuk kanë përgjigje, thoshte Alma, nëna ime. Nuk e di se si, por Ina e dinte këtë.

Jakës së bardhë të Almës nuk i vinte era qelb. Kur e kuptova këtë, kur më në fund e afrova te hunda, qava si shiu. Ai shi që e lagte trupin e Almës në pyll. Shpresoj ta kenë vendosur në shpinë, me fytyrë nga qielli. Së paku nuk pati varrim, mendoja sa herë që më shkonte mendja te trupi i saj i pajetë në tokë. Lufta ishte shkas, ja edhe njëfarë dobie prej saj. I urrej varrimet. Grumbull njerëzish që humbin kohën me dikë që më nuk është aty, thoshte Alma. Do t’i kishte pëlqyer që nuk ishte varrosur. Vetëm ta kenë kthyer me fytyrë nga qielli.

Jakës i vinte era livandë. Alma rriste livandë në kopsht dhe i vinte rrobat gjysmë të lagura mbi to për të marrë aromën. Kopshti ynë për këtë arsye dukej i parregulluar, thuajse qentë po i hallakatnin rrobat nëpër kaçube, por gjithmonë na vinte era livandë. Ishte kjo aromë e paharrueshme. E pastër, e pandyer. Një aromë e vetme, thoshte Alma. Nuk i pëlqenin parfumet se fusin gjithçka në to. E livanda është livandë.

Si është e mundur që dikush të mos jetë më, e aroma e tij të zgjasë? Kujtimet s’janë kurrgjë krahas aromës. Kujtimet bëhen miqësore ndërsa kalon koha. Aroma është e pamëshirshme, ajo është frymë e gjallë e trupit i cili nuk është më gjallë.

Me muaj e nuhatja aromën e livandës nga jaka e Almës, derisa u avullua.

*

Ina ende nuk më pyeste për luftën. E pastaj vendosi të studionte marrëdhëniet ndërkombëtare. Fitoi një bursë për studime jashtë vendit dhe nisi të bëhej gati për të shkuar. Edhe pse nuk e pyeta, e dija përse donte të shkonte mu atje. Sa më shumë heshtja për luftën, aq më shumë donte ta studionte, dhe atë në vendin ku ajo kishte ngjarë. Prapë s’ke për të marrë vesh asgjë fëmijë, i thosha në vetvete. Kurrë nuk ke për ta ndier aromën e luftës, andaj edhe e lashë të shkonte.

Mbrëmjen para se të nisej, hyri në dhomën time dhe hapi dollapin. Dua të marr diçka tënden, tha. Nuk dija ç’i duheshin gjërat e mia kur ka plot gjëra, disa madje i kishte lënë pa dëshirë sepse në valixhe nuk kishte më vend. Hallakatja nëpër shtëpi dhe shtiresha kinse po bëja diçka, kinse dita është sikur çdo ditë tjetër. Nuk guxonte të shihte lot të gatshëm të shpërthenin në çdo çast, vetëm nëse marr frymë thellë.

Alma, nëna ime, pa pushim hallakaste nëpër shtëpi. Hapat e saj ishin sikur muzika e pandërprerë, sikur zhurma e trenit. Tingulli i hapave të saj për mua ishte dëshmi se koha nuk ishte ndalur. Mbase edhe Ina kështu i dëgjonte hapat e mi. Kur të shkojë atje, nuk ka për t’i dëgjuar më.

“E kjo?”, tha nga thellësia e dollapit. Hyra në dhomë, e Ina qëndonte mes gjërave të bëra lëmsh e në dorë mbante jakën e Almës.

“Ç’është kjo, mami? I vjen era livandë”.

Almaalminaina almaalminaina. Qava si shiu.

Përkthim: Qerim Ondozi

Shtëpiza në pyll

Alma Tabak

Ndërsa me nxitim ecte nëpër pyll, poshtë çizmeve i shushurinin gjethet. Nganjëherë kërciste ndonjë guralec, dhe kjo ia ndërpriste rrjedhën e mendimeve. Frymëmarrja pas çdo hapi i bëhej më e zëshme, dhe kështu u fokusua në frymën e saj. Dhimbja shpotitëse në këmbën e djathtë ishte irrituese, por ajo e shpërfillte duke përfytyruar shtëpinë në të cilin do të duhej të ishte qe gjysmë ore.

Me shikim kaloi nëpër trungje që qëndronin qetas nga të dyja anët e shtegut të ngushtë. Vjeshta i kishte ngjyrosur kurorat në nuanca bojë ari dhe të kuqe. Vetëm gjethet poshtë këmbëve të saj tashmë kalonin në të hirtë. E donte atë pyll dhe atë shteg të cilin e kalonte sa herë që vinte koha të takohej me Zoranin. Rëndom ajo mbërrinte para tij, por kësaj radhe ishte vonuar dhe druante se nuk do ta takonte, se ai do të kthehej duke menduar se ajo nuk do të shfaqej. Andaj shpejtoi hapin.

Pas nja dhjetë minutash përpara saj u shfaq shtëpiza e drunjtë. Edhe pse dita qe e ftohtë, ndjeu se bluzën poshtë xhemperit e kishte qull nga djersët. Preku me gisht qafën poshtë kapuçit. Edhe ai ishte djersitur. Edhe ca hapa deri te gardhi i drunjtë...

Hapi portën hap e krah, hyri në kopsht dhe e mbylli pas vetes. Para se të hapte derën e shtëpisë, u kthye për të parë se mos e kishte përcjellë kush. Kështu bënte gjithmonë, ani pse e dinte se s’ka kush ta përcillte.

Nga brendësia e shtëpisë fryu erë e ngrohtë. Zjarri në kamin tashmë ishte ndezur. U zbath mu në hyrje, që dyshemenë e drunjtë të mos e ndyente me baltën e këpucëve dhe të sillte brenda gjethe. Pastaj hoqi palltën, mori frymë thellë dhe nxori frymë zëshëm para se ta hidhte palltën në divanin përpara kaminit.

“U brengosa për ty”, tha burri duke buzëqeshur ndërsa e shikonte nga pragu i dhomës në të cilën hyhej në të majtë të kaminit. “Më fal!”, tha duke marrë frymë shpejt. “Nuk mbërriva më herët. M’u desh të bëja diçka para se të nisem”.

Më pas u ul në divan, duke e shtyrë anash palltën. Merrte frymë thellë që të qetësonte sa më shpejt zhurmën e qenies së vet që i kumbonte në vesh. Ai nuk mund të tregonte nëse ajo ishte e tendosur. Dukej e relaksuar, por edhe e shqetësuar, për shkak të nxitimit. Ende i mbështetur me kokë për kornizën e derës, e pyeti: “Je për çaj?” Vetëm bëri me kokë, pa kthyer sytë nga zjarri në kamin. E kënaqte ngrohtësia, por i pengonte që ishte e djersitur. Ngriti flokët dhe i kapi në maje, për ta tharë sa më shpejt qafën. E dëgjoi teksa ecte në dhomën fqinje dhe hapte dollapa me filxhanë për çaj. Përvoli mëngët dhe i afroi pëllëmbët te flakët, duke u kënaqur me ngrohtësinë prapa xhamit.

Ndërsa po afrohej me filxhanë në duar, ajo nuk po e largonte shikimin nga zjarri. I lëshoi filxhanët mbi tavolinë përpara saj dhe mori palltën dhe e vari për varëse në derën e hyrjes. U ndie paksa fëmijërore dhe e turpëruar që këtë nuk e bëri vetë, por nuk tha asgjë. Nga aroma kuptoi se kishte përgatitur çaj kaçeje.

“A ka sheqer”, pyeti. “Po. E di se nuk të pëlqen kaçja me sheqer”, qeshi Zorani dhe u ul ca centimetra më larg. “Të kam munguar”, e pyeti duke qeshur me djallëzi.

Ajo vetëm e shikoi, ia ktheu buzëqeshjen dhe mori filxhanin me çaj. “Dhe?” vazhdoi ai thuajse nuk priste përgjigje të pyetjes së tij, “Ka ndonjë të re? Si i kemi fëmijët?” Piu një gëllënjkë dhe u përgjigj: “Po, mirë janë. E di si shkon kjo punë – taman kalon një bela, vjen tjetra”. Pas fjalës së fundit qeshi, piu edhe një gllënjkë dhe vazhdoi: “Sreqko ka filluar shkollën, e Sarën e ka rrokë puberteti. Ç’të të them?”, “E ti? Qysh je ti?” – pyeti ai. “Po unë jam si ngaherë”, tha duke vazhduar t’i ikë shikimit të tij.

“Vështirë është, por ç’t’i bësh”. Pas gllënjkës së radhës vazhdoi të flasë, duke mos ia hequr sytë filxhanit dhe përmbajtjes së tij. “Më duket se të dytë po mësohen me krejt këtë situatë, edhe pse, natyrisht, u mungon. E kur shkojnë për fundjavë te gjyshi dhe gjyshja, pastroj shtëpinë, bëj planin se ç’duhet bërë për javën që vjen dhe kaq. Nga java në javë. Nga muaji në muaj”.

“Sa ka që nuk jemi parë?” – pyeti me zë të qetë. “Një vit”, ia ktheu duke vazhduar të mos e shikojë. Ndërsa ai as u përgjigj as komentoi, u kthye drejt tij dhe e shikoi në fytyrë. Nuk ke ndryshuar as edhe një sekondë”, tha dhe buzëqeshi. Pastaj me majet e gishtave të dorës së majtë ia preku faqen derisa në dorën e djathtë ende mbante filxhanin. Ai rrinte me shprehje serioze të fytyrës dhe vetëm e vështronte. Kishte ca sy që gjithmonë dukeshin krejt të zi, edhe pse dikur diku kishte lexuar se ngjyra e zezë e syve fare nuk ekziston. Flokët i kishte gjithashtu të zinj, gjithmonë disi të shprishur, por i rrinin mirë. Urrente rregullsinë te meshkujt.

Kishte vetulla të zeza të spikatura dhe vija të bukura simetrike të fytyrës. Buzët i dukeshin disi të vogla për një mashkull të gjatë sa ai, por ishin të plota. Kur qeshte, i hapeshin në një buzëqeshje të gjerë dhe zbulonin dhëmbë të radhitur bukur dhe të bardhë. Buzëqeshja e tij edhe çastet më të errëta dinte t’i mbushte me prehje të rehatshme.

Kur shkoi, iu përmbys bota. Herën e parë e takoi një vit pasi ishte larguar – në atë shtëpizë prej druri të cilën e kishte trashëguar nga gjyshi Sinani, vetmitari i cili më shumë kohë kalonte në pyll se me gruan dhe fëmijët. Askush nuk ishte aq i interesuar për atë shtëpizë pas vdekjes së tij. As fëmijët, as gruaja, Po ti pyesje ata, më me qejf do t’ia vënin flakën, meqë shtëpizën e donte më shumë se ata dhe meqë më shumë kohë kaloi duke e ndrequr atë sesa me ta. Babai i saj këtë e kishte përsëritur mijëra herë. Pas këmbënguljes së saj, shtëpiza pas vdekjes së gjyshit i takoi pikërisht asaj. Dhe askush nuk bëri fjalë. Po të kishte ujë në afërsi apo t’i ishte dukur interesante kujtdo, dikush do të kishte bërë fjalë për të. Kështu, shtëpizën pa shumë fjalë ia dhanë trashëgimtares së denjë të gjyshit; edhe atë edhe gjyshin familja i konsideronin vetmitarë. Fakti se u martua për Zoranin vetëm sa e forcoi këtë bindje. Ishte disi e natyrshme që shtëpiza t’i takonte asaj.

Shtëpizën ia kishte treguar gjyshi në një nga rastet e rralla kur vinte në vete që ditën ta kalonte me familjen. Atë ditë të gjithë nipërit i çoi në pyll. Ajo, ndryshe nga kushërinjtë e saj, shtëpizën e përjetoi si një kështjellë të fshehtë ku do të mund të ruante ëndrrat e saj dhe të pushonte nga bota.

Kur erdhi lufta dhe aq shumë shtëpi u dogjën e u rrënuan, shtëpiza e gjyshit për çudi mbeti e paprekur. O askujt më nuk i dukej interesante, o thjesht pati këtë fat të çmendur. Kur vdiq gjyshi, mu para përfundimit të luftës, ajo priti rastin që krejt çka kishte trashëguar të shkëmbente për atë shtëpizë. Ai rast iu dha dy vjet pas luftës. Dhe askush nuk bëri fjalë.

Pas gllënjkës së fundit la filxhanin mbi tavolinë dhe u mbështet për qoshin e divanit. Asnjëri nuk fliste. Ndjeu se ishte afruar pakëz, dhe mbështeti kokën në supet e tij. Duke mos ndërruar pozitën e trupit, me pëllëmbën e djathtë ai ia preku flokët dhe ia largoi nga fytyra një tufë që kishte dalë nga flokët e lidhur. “Pashë që solle shumë libra”, tha. “Po. Disi më së shumti më pëlqen të lexoj këtu. Në shtëpi s’po ia dal. E këtu edhe mund të shkruaj”, u përgjigj. Pastaj drejtoi trupin dhe e shikoi: “E pse po vjen vetëm për përvjetor?” Ai buzëqeshi dhe rrudhi supet: “Nuk e bëj me qëllim. Thjesht është kështu”, u përgjigj. “Mendova t’u tregoj për ty”, tha, “por vërtet nuk di si ta bëj këtë. Nuk e di a duhet ta bëj”. “Mendoj se jo”, u përgjigj, “lëri të jetojnë siç janë mësuar. Do të jenë mirë, besomë!”.

Pastaj e përqafoi, e ajo mbylli sytë. Kishte nevojë ta prekte, t’i shqyente rrobat edhe nga vetja edhe nga ai, por nuk mori guxim. Gjithsesi, mjaftonte që ishte aty. Thuajse druante se pas kësaj nuk do të shfaqej kurrë më. E as ai kurrë nuk mori guxim ta bënte këtë hap. Kurrë më pas atij largimi.

Nga dritarja kurorat e pemëve dukeshin gjithnjë e më pak. Nata nisi të binte. Para tyre ishte një natë e tërë. Për bisedë. Për përqafime. Për prehjen që e ndiente saherë që thjesht rrinte pranë saj. E përqafoi me duar dhe shikoi nga dritarja, duke kërkuar me shikim pllakën e bardhë përkujtimore pranë hyrjes në kopsht. Shihej gjithnjë e më pak. Në mëngjes do të largojë gjethet e thata dhe mbeturinat nga guri. Dhe përsëri do ta pranojë faktin se Zoranin e mori geleri i cili e qëlloi në qafë.

“Po e mbush edhe pak çajin”, tha, e lëshoi nga përqafimi dhe i çoi filxhanët në dhomën ngjitur. Ajo, si e mësuar, largoi shikimin. Nuk mund ta shihte plagën në qafë e cila nuk ndryshonte ndër vite dhe nga e cila vazhdonte të kullonte gjak.

Përkthim: Qerim Ondozi

Mjedrat

Goran Paladin

Quhem Shemso. Kur mbledh mjedra ato i fus në sahanë, sahanët në arka që mjedrat të mos dërrmohen, arkat një mbi një në furgon dhe i çoj për t’i shitur. Njerëzit thonë se askund nuk kanë provuar mjedra si tonat, të Srebrenicës. Shumë fusha sot shtrihen nën mjedra. Më e mira është të mbillen në shiritë dhe nga larg duken si vreshta, por nga afër shihen kaçubet e ulëta dhe gjethet ndryshe. Ka ardhë koha të mbillen fidanë të rinj. Ka pesëmbëdhjetë vjet që rris mjedra këtu. Nuk mund t’i ha më. Nuk është se nuk i dua, por shija e tyre për mua nuk është më shije pemësh.

Toka ime është afër qytetit. Nuk kam shumë. Shpesh më ndihmon komshiu Obradi, por edhe unë atij kur ka nevojë. Edhe ai rrit mjedra. Do t’i kërkoj të më ndihmojë të lëroj fidanë të rinj. Që nesër mund t’ia nisim punës.

Kam biseduar me Obradin. Jemi marrë vesh për gjysmën për dy vjet radhazi nga vjelja e parë. Nuk kam para. Paguaj me mjedra. Obradi tash vonë është kthyer nga Beogradi me zanat. Ka hapur një dyqan në qytet me vitrinë të bukur dhe mbishkrimin Këpucëtar dhe Express rregullimi. Nuk ka shumë punë për një këpucëtar të tillë këtu te ne. Pastaj edhe ai nisi të mbillte mjedra në tokën e gjyshit. Tash së paku jeton nga diçka, e këpucët i rregullon aty-këtu, ndonjë komshiu. Të mos ishin gjyshërit dhe toka e tyre edhe unë do të vdisja urie.

Vera e vonë është e mirë për lërim. Toka është e ngrohtë dhe e thatë. Irfani na huazoi traktorin dhe u nisëm. Unë, që e di ku është megjeja, qëndroj në fund të lëndinës dhe e drejtoj Obradin. Me shkop i bëj nga larg për të parë më mirë. Brazda e parë është më e rëndësishmja. Prej saj maten të tjerat. Pasi e lëroi të parën dhe ktheu traktorin, nisem pas tij nëpër brazdë. Bash e mirë. Toka e rrokullisur duket si gjarpër i trashë që rrezitet në livadh. Krimbat dhe insektet e vegjël largohen nga dielli, e marimangat ikin kur mbi to bie hija. Por ka aty edhe diçka.

Ulem në shputa dhe shikoj. Kockë. E bardhë dhe e drejtë. E shtyj pakëz me shkop. Nuk lëviz. Kush do të mbjellë këtu mjedra... Dëgjoj teksa afrohet traktori dhe Obradin duke bërtitur. Fik traktorin. Gjinkallat zhurmshëm ia hedhin këngës. Përkulet edhe ai nga ana tjetër e brazdës dhe shikon.

E kam njohur babanë e tij. Ishte njëri nga të Bearit. Këtë nuk e di Obradi, por e di se më patën gjetur të lidhur me tel dhe çuditërisht gjallë. Shoh veten teksa prek varrat e mavijosura te prangat, pastaj bëhem kinse fërkoj duart sikur po i laj. Shikojmë ashtu, në brazdën mes nesh, në kockë, në duar, gjithandej pos në sy.

“Po shkoj të marr thesin”, them. “Ndize makinën, ka kohë deri në drekë”.

Shkoj deri te garazhi, dhe marr dy thasë plehu. Mbase do të mjaftojnë. Marr edhe tërfurkun. Në vendin e asaj kocke fus tërfurkat dhe provoj të rrotulloj tokën, por nuk bën. Nxjerr kockën me duar dhe e fus në thes. Biri im do të ishte dy vjet më i ri se Obradi po të kishte mbijetuar. Ec ngadalë nëpër brazdë dhe tek-tuk përkulem. Traktori gumëzhin dhe lëron. Thesi mbushet. Në disa vende ka pëlhurë të rreckosur. Atë s’e prek, por e shtyj me shkop nën tokë.

Kur djelli kishte arritur maje të lartë, nisem nën hije poshtë arrës, hedh thesin dhe i fishkëllej Obradit. Futen në shtëpi, laj duart dhe sjell ushqimin. Nëpër qarkun e madh prej druri që shërben si tavolinë vrapojnë milingonat. Shtroj cohën dhe nxjerr bukë, mish dhe speca nga koshi dhe dy birra të ftohta. Ulem mbi hu dhe pres Obradin. Ulet edhe ai. Ha qetas dhe e lag me birrë. Obradi shikon para vetes. Përtej stolit në thes. Nuk ha. Pak birrë ka pirë, por edhe atë e ka lënë. Shishja e ftohtë avullon dhe lag gjurmën mbi stol, e milingonat e mëdha herë-herë vijnë dhe eksplorojnë me antena.

“Hajde, ha. Kemi edhe shumë punë...”

Mbase kam mundur ta largoj diku thesin. Obradi çohet dhe shkon. Dëgjoj teksa e ndez traktorin. Fshij stolin dhe i kthej gjërat në shtëpi. Dëgjoj teksa punon traktori. Edhe Irfanit do të duhet t’i jap mjedra ose të blej naftë.

Pasditja largohet ngadalë. Dielli u ngjit për qielli. Sapo kam thyer shkopin dhe po shkoj drejt garazhit. Gjithsej shtatë të mitë janë zhdukur nga Srebrenica. Për tre prej tyre ende nuk dihet ku janë. Mbase janë diku aty. Qëndroj përpara garazhit dhe shikoj rrëmujën, këpucët e stërmbajtura plot baltë për arë dhe një vegël të ndryshkur. Shoh edhe lopatën dhe e marr. Traktori përnjëherë ndalet. Shikoj drejt arës dhe shoh Obradin të gjunjëzuar prapa traktorit. E thërras, por nuk përgjigjet. Marr lopatën dhe një tjetër thes plehu dhe nisem drejt tij. Përsëri gjinkallat ia kanë thënë këngës. E gjej të përkulur mbi brazdë. Ajo që plugu ka rrokullisur në dy metrat e fundit nuk është dhé, por një rrëmujë mbetjesh njerëzore, lloj-lloj rrobash dhe një Rosak Donald i baltosur. Obradi përkulet me fytyrë në pëllëmbë dhe rënkon. Dielli buzë perëndimit ia ndrit supet dhe qafën. Këmishën e ka qull nga djersët. Biri im nga fundi i verës kishte flokë krejt të verdha. Ngre lopatën mbi kokë. Biri im luante hendboll në krahun e majtë për ekipin shkollor. As për të nuk dihet se ku është. Duart tashmë më dridhen dhe thuajse më lusin t’i ul, e unë i lus për lehtësi.

“Mos, Shemso!”, dëgjoj zërin teksa flet dhe ndiej dorën në supe. Është Irfani. Ka ardhur për traktorin.

“Hajde!”, tha.

Ulemi nën hije. Sjell nga shtëpia tri birra dhe shoh se thasët nuk janë më nën arrë. Një milingonë e madhe vrapon nëpër stol, e ne flasim për mjedra.

*

Kemi mbjellë nja dy mijë e njëqind fidanë mjedre atë verë të vonë. Kurrë sikur atëherë nuk pati mjedra. Ishin të mëdha, të kuqe – dhe të lëngshme.

Përkthim: Qerim Ondozi

Krojf

Milena Babiq

Në tavolinë prej pishe, nga dritarja shikon pamjen krejt ndryshe nga ajo që shikonte si fëmijë mëngjeseve dimërore kur nëna qëndronte pranë shporetit duke zier qumësht. Kurrë nuk i ka pëlqyer aroma e qumështit të nxehtë. I kujtohet se si nëna e luste të pinte sepse nuk kishte gjë më të shëndetshme në këtë botë se një filxhan qumështi i ngrohtë. I kujtohen muskujt e trashë të nënës nën çorapat e najlonit ngjyrë lëkure, flokët e saj të rralla të kapura në punxhë dhe hapësira mes dhëmbëve për shkak të së cilës dukej thuajse kurrë nuk ishte rritur siç duhet. I kujtohet, pastaj, se si kur ishte në studime me autobus i çonte paketa me mish të thatë, bizele të ziera dhe arra, dhe se si ndërsa po vdiste i buzëqeshte thuajse po i jepte zemër, thuajse donte t’i thoshte se as ai kancer që ia gërryente stomakun njeriut s’mund t’i bënte asgjë. Njeriu është njeri dhe njeriu është i lumtur përderisa është vetvetja dhe i lirë, përderisa punon siç ia thotë zemra.

Dëgjoi se shtëpia e nënës prej balte ishte djegur. Dëgjoi se edhe varrezat, me gjithë kockat e nënës së tij dhe me hapësirën mes dhëmbëve, ishin shkatërruar. I mbyll sytë dhe përfytyron krejt atë që i tregojnë dhe i duket sikur ndonjë film, sikur asgjë nuk është reale. Nuk dëshiron të shkojë më kurrë atje, jo sepse është i vetëdijshëm se do të zbulonte se ishte reale, por sepse beson se nëse shkon njëherë, nuk ke të drejtë të kthehesh më. Nuk ka të drejtë të kthehet edhe nëse deri në fund të jetës lakmon shijen e atyre mollëve të egra që rriten poshtë shtegut të pashtruar dhe aromën e barit të butë mbi të cilin duke qëlluar topin prej lecke mori nofkën Krojf.

Këtu ku tani jeton të gjithë habiten që ende nuk ka gjetur punë më të mirë. Atje ku kishte jetuar ishte arsimtar në gjimnaz. I çonte nxënësit në teatër dhe mbante mantel e këpuca plot shkëlqim. Kishte gruan e cila i hekuroste këmishat dhe mbi tavolinën në kuzhinë vendoste vazo me mimoza. U ndanë kur filloi lufta, së pari shkurt, për disa javë, pastaj shkurt u shndërrua në javë e muaj dhe pastaj përgjithmonë. Dëgjoi se ishte martuar përsëri dhe kishte fëmijë. Pyet veten nëse përsëri shikon vjedhurazi kur mbush fjalëkryqe. Para disa ditësh kishte mbushur të pesëdhjetat, iu kujtua kjo edhe pse nuk pati dëshirë. Iu kujtua se si gjithmonë e ngacmonte që ishte më e madhe se ai, megjithëse vetëm disa ditë dhe se si, duke dashur të mbetej shtatzënë, pavetëdijshëm kalonte me gishta nëpër mitrën e zbrazët.

Të gjithë po habiten që tash nuk i bëhet vonë që vesh të arnuar, që nuk ka para të paguajë faturën e rrymës, e dimri po afrohet, dita është gjithnjë më e shkurtë dhe i duhet të ndezë qiri në orën pesë që të mund të lexojë. I ofrojnë hua të cilat ai i refuzon duke rrudhur supet. Habiten se si mund të jetojë ashtu dhe përse nuk ndryshon diçka, përpara vetes ka gati edhe një gjysmë jete, a mendon ta kalojë në atë kolibe pa rrymë, në atë palltë të arnuar. Krojfi hesht, nuk ka vullnet t’u shpjegojë se nuk mund të jetosh jetë të njëjtë dy herë, nuk mundesh kur të është djegur fotografia e familjes, e fotografinë e njërit prej atyre nxënësve që i çoje në teatër e ke parë në përkujtime në gazeta ditore dhe të ka rënë në sy se si supet poshtë uniformës i ka të ngushta, thuajse vazhdon të jetë po ai fëmijë i cili djersitet sepse nuk e di zgjedhimin.

Të gjithë habiten, përveç Verës e cila punon në mishtore. Vera poshtë përparëses së përgjakur mban bluza me lule dhe ka hapësirë mes njëshave të sipërm sikur nëna e tij. Vera shpesh ia tregon atë hapësirë sepse gjithmonë qesh – edhe ajo duket se gjithmonë bën siç ia thotë zemra. Qesh derisa në letrën prej gazete i mbështjell zemrat dhe mëlçitë e pulës. “Kavërdisi me dy kokë qepë dhe do të jetë për merak”, thotë duke afruar te goja tri gishtat e bërë bashkë. Ia thotë kështu që, siç themi, t’i shkojë lëng nga goja. Këta të tjerët nuk e kuptojnë përse ha mëlçi nëse, po të përpiqej pakëz, do të mund të hante taman mish. Vera qesh. Edhe ajo ka ardhur nga diku, e di ç’i duhet njeriut për të qenë i lumtur. E di se kur vjen nga diku prej nga nuk ke dashur të vish, lumturia mund të mbështillet në një letër të yndyrshme gazete. Andaj, Krojfi çdo të shtunë i bën dy kilometra këmbë deri te mishtorja e saj. Nganjëherë ajo pastaj ec deri te shtëpia e tij dhe atje luajnë tabliq. Vera bën llogaritjet me zë të lartë. Është më e madhe se ai. Në kohën kur ajo po rritej, vajzat nga fshati shkonin në shkollë vetëm katër vjet. Shkrimin e ka të pasigurtë, të shtrembëruar në të majtë, këtë e pa kur nga çanta nxori recetën e mjekut mbrapa së cilës ishte shkruar receta për tollumba. Nganjëherë Vera i tregon se si gjyshi në qerre kuajsh e çonte në pazar dhe ia tregon fotografitë të cilat vajza ia çon nga Australia. Nipin e kishte parë vetëm një herë, atëbotë ishte një vjeç, e tani i ka mbushur shtatë. Në faqe i rrëshqet një lot i cili nën dritë shkëlqen dhe të cilin ajo shpejt e kap midis dy gishtave të vrazhdë. Thonjtë i ka të kuq nga gjaku i kafshëve dhe duart i ka me aromë klori.

Për ditëlindje, Vera i sjell një tortë me tri kore dhe fondan rozë. Fillin e ka zier dhe sheqeri kërcet. Krojfit i dhembin dhëmballat ndërsa përtyp tortën e Verës, por kurrë nuk do t’ia thoshte këtë. E përse t’i thotë kur kjo është vërtet torta më e bukur që ka ngrënë ndonjëherë. Vera qesh, hapësira mes dhëmbëve të sipërm është aq e madhe sa mes saj mund të futet gjuha dhe Krojfi mendon se këtë sigurisht e bënte kur ishte vogëlushe. Përtypin tortën dhe qeshin. Bie muzgu. Krojfi fut një cung në shporet dhe ndez qiriun.

Pasi e përcjell Verën, Krojfi ulet pranë tavolinës me libër të hapur para vetes. Nuk fillon të lexojë menjëherë. Së pari symbyllur dëgjon zëra të paqartë nga oborri i shkollës së baletit nga ndërtesa matanë rrugës. Mendon se si balerinat kanë funde tyli ngjyrë fondani të Verës dhe gishta të shtrembër të këmbëve. Pastaj ngrihet dhe përgatit çajin. Ngroh gishtat duke mbajtur filxhanin e nxehtë. Thonë se ky dimër do të zgjasë, duhet kursyer drurë.

Nën flakën e qiriut shkronjat së pari fillojnë të vallëzojnë, pastaj humbin formën dhe zgjaten para se të zhduken poshtë kapakëve të tij të mbyllur. Koka e Krojfit ngadalë bie mbi tavolinën prej pishe. Në ëndërr, Vera qesh. Zjarri së pari kap fletët e librit të cilat përdridhen dhe kërcasin, pastaj flokët e Krojfit, pastaj palltën e tij të arnuar të varur për mbështetësen e karriges. Në gjumë, Krojfi pyet Verën a e nxirrte gjuhën mes hapësirës së dhëmbëve kur ishte vogëlushe.

Përkthim: Qerim Ondozi

*  Tregimi “Krojf” është bërë pjesë e përmbledhjes me përzgjedhjen e ekipit organizativ të konkursit Biber.

Tarracat

Mihovil Rismondo

Në njëfarë periudhe të mjegullt nga fillimi i shkollës fillore e deri te largimi im nga ajo shkollë në klasën e pestë, loznim nëpër tarraca të cilat bashkonin ndërtesat tona, e gjenden mbi parkingët ku ishin automobilët e pleqve tanë.

Një grusht nesh që gjendeshim në atë pjesë të kuartit ishim mjaft të afërt. E tarracat ishin tonat, që në to të bënim ç’të na donte zemra. Në fillim luanim futboll, por kur humbëm shumë topa mu për shkak të lartësisë së tarracave, dhe kur pleqtë nuk na blinin më të tjerë, vendosim t’i përshtateshim situatës sonë diç më mirë. Kuptuam, në fakt, në një çast se topi i shqelmuar mjaft lart dhe në këndin e duhur mund të bënte gropën në aluminin e automobilit që gjendej poshtë nesh. Kuptuam edhe se topat pothuajse me lehtësi të madhe thyenin xhamat sikur ato të furrës së mikut tonë shqiptar, dhe sipas të gjitha gjasave futbollin shumë shpejt na u desh ta zëvendësonim me a) një sport më të lirë dhe b) më argëtues. Kështu topi i futbollit u zëvendësua me forma më pak të rrumbullakta vezësh dhe balonash uji të cilat ishin projektilë shumë më efikasë në aspektin e automobilëve të parkuar, por edhe të xhamave të asaj furre.

Më së shumti gëzoheshim kur vinte dimri. Bora ishte falas, ishte gjithandej, e topat e borës dolën të ishin projektili më efikas. Në fakt, topi prej bore i orientuar mirë dhe në këndin e duhur qëllonte shumë më lehtë ndonjë kalimtar rasti sesa, ta zëmë, balona. Më vonë kuptova se fjala të cilën e kërkonim në aspektin e fascinimit me topat e borës ishte “aerodinamika”. Edhe pse, më duhet të paralajmëroj se asgjë nuk ishte as për së afërmi ngazëlluese sa hedhja e balonave të ujit. Ta godasësh dikë nga largësia e madhe me balonë uji në kokë ishte thjesht... gjëja më e mirë që mund të ndodhte atë ditë. Por, balonat e ujit, edhe pse nuk ishin aq të shtrenjta për konceptin tonë si, ta zëmë, vezët e freskëta, ato ishin jopraktike. Ato duheshin mbushur diku dhe pastaj duheshin bartur në tarracë, e duhet theksuar se ato mund të barteshin vetëm në numër të kufizuar, dhe askujt nuk i pëlqente të vraponte poshtë e lart, lart e poshtë. Jo, vrapimi parapkisht ishte rezervuar për çastet kur kalimtari i tërbuar i rastit, Adisi dhe pleqtë e tij, ose dikush nga pleqtë tanë, nisnin të na ndiqnin nëpër tarracë për shkak të dëmit të shkaktuar.

Adisi. Kurrë nuk do ta harroj shqiptarin dhe furrën e tij ku dyshemetë vazhdimisht ishin përplot gjurmë topash bore, vezësh, balonash uji. Ajo furrë qëndron aty edhe sot e kësaj dite, atë e mban Adisi, e në ato raste të rralla kur kaloj andej mund të shoh se nëpër dysheme ende dallohen gjurmë të projektilëve të hedhur nga tarraca. Por, këto ditë, gjërat nuk janë aq të thjeshta si dikur. Vezët janë shtrenjtuar, fëmijët janë bërë përtacë dhe më nuk u shkon ndërmend të vrapojnë nga kafeteria në tarracë me balons uji, ndërsa borë më nuk ka, e kur ka është aq e paktë saqë më nuk mund të bësh as edhe një rafall të denjë nga lart, nga tarraca jonë. Jo, fëmijët sot përdorin projektilë të tjerë, e Adisi i trashë, dikur boksier i klasit të parë, disa herë në vit duhet të paguajë sigurimin për furrën e tij. Nuk është se po i djeg paratë, siç kam dëgjuar, sipas fjalëve të miqve të vjetër që ende jetojnë në ato ndërtesa, jo, fëmijët e rinj përveç përtacisë dhe koprracisë kanë edhe imagjinatën më të zhvilluar. Ata përdorin gurë. Supozoj se guri është projektili më i mirë kur krahasohet me trininë tonë të shenjtë, e jam pothuajse i sigurtë se shkakton edhe dëmin më të madh, nëse kthehet nga koka e dikujt, por më duhet të them se nuk jam i sigurt në aspektin e parametrit tonë – e kjo është kënaqësia me rastin e goditjes. E pranoj se kur kemi parasysh faktin se furra e Adisit tash e një kohë granatohet me gurë, këta fëmijë të rinj kanë shije më brutale kur vjen deri te ndjenja e kënaqësisë dhe suksesit.

Më kujtohet, e si të harroj kur më është skalitur në kokë, një herë Adisi vrapoi nga furra e tij dhe nisi të na ndiqte nëpër tarraca. Ne në fillim qeshnim, sepse ikja nga Adisi i trashë ishte gjëja më absurde që mund ta imagjinonim – e si të na kapte kur ne ishim futbollistë! E ai ishte gic i trashë nga i cili nuk prisnim të na ndiqte me orë të tëra lart e poshtë nëpër tarraca, parqe, parkingë rreth ndërtesave tona. Shumë shpejt pushuam së qeshuri sepse nuk kishim më ajër në mushkëri, jo, ajri ishte i rezervuar për ikje, sepse askush nuk donte të përballej me atë pit bull një me një. Të gjithë e dinim çka ndodhte kur Adisi e kapte dikë dhe nuk donim të rrezikonim shuplakën e tij në dhëmbët tanë.

Ishte dimër dhe ajri i ftoftë m’i priste mushkëritë. Adisi tash e sa herë kishte ngrënë topin e borës në kokë, por kjo nuk e ndalte të na ndiqte me tempon e tij nëpër kuart. Mendoja të fshihesha në shtëpi, por në atë plan ekzistonte një problem serioz. Në fakt, për të qenë në gjendje ta keqtrajtojmë vazhdimisht Adisin na duhej të fshiheshim prapa kapelave, maskave dhe shalleve që mbulonin fytyrat tona – se, ne e dinim mirë se kuarti ynë ishte mjaft i vogël që Adisi të mund të na priste përpara shkollës, po ta kuptonte se kush ishim ne.

Më duhej të qëndroja në vend. Adisi ishte nja pesëdhjetë metra larg meje, e unë nuk e dija ku ishin shokët e mi, supozoja se ishin fshehur aty rrotull ose kishin shkuar në shtëpi pasi kishin parë se unë kisha mbetur kurban. Nuk ishte kjo hera e parë, por gjithsesi për mua ishte hera e fundit që m’u desh të luaja kurbanin. Pesëdhjetë metra më larg, Adisi shpejtoi hapin. Unë u kapa për fanar dhe merrja frymë thellë. Pyesja veten nga i vinte ajo fuqi, përse e bënte këtë dhe përse ishte aq i acaruar me ne kur krejt çka kishim bërë ne ishte t’ia granatonim furrën me topa bore... E pashë se më ishte afruar në nja njëzet metra dhe provova të vrapoj drejt shkallëve, por që në maje rrëshqita dhe rashë e u rrokullisa disa shkallë më poshtë. Më dhimbte gjithandej. Nuk mund të ngrihesha. Më ngriti Adisi i cili më në fund ma zuri hapin. Ma hoqi maskën nga fytyra dhe një ndjenjë e çuditshme dhembshurie ia përshkoi fytyrën. Pa maskë, ne ishim shokë. Shkonim në shkollën e njëjtë, njiheshim. Fëmijët përndryshe nuk shoqëroheshin me të për çfarëdo arsye, por unë po. Nganjëherë ktheheshim nga shkolla së bashku, nganjëherë luanim futboll...

Adisi nuk tha asgjë. Më kapi për koke dhe ma përplasi për shkallët, një herë. Dy herë. Tri herë. Shenja më mbeti edhe sot e kësaj dite dhe nuk më duket se do të hiqet shpejt. Kur shkova në shtëpi i përgjakur, plaku im më pyeti ç’kishte ndodhur. Nuk doja t’i tregoja, por një përgjigje e tillë e pyetjes së tij nënkuptonte mosbindje dhe unë nuk doja të haja dajak. Ia thashë nga e para deri tek e fundit, të gjitha. Qava. Kisha frikë. Më pyeti, pas rrëfimit tim, se ç’të keqe më kishte bërë Adisi. Nuk thashë asgjë. Përveç se furra e tij ishte në lokacionin e përsosur për të gjuajtur nga tarraca. Plaku tha diçka në stilin se nuk u desh të më kapnin dhe se ky ishte gabimi i vetëm që kisha bërë. Pastaj u ngrit dhe shkoi të bisedonte me shqiptarët.

Mua, megjithatë, nuk më dukej se ky ishte gabimi i vetëm. Ekzistonte edhe diçka në krejt këtë që nuk mund ta kuptoja, e që dilte nga sytë e plakut tim. Diçka që e kuptova më vonë. Do të doja të kisha qenë më i zgjuar, t’i dija ato gjëra më herët, sepse atëherë nuk do të kisha humbur një shok. As Adisi për mua kurrë nuk do të ishte bërë shiptar i rëndomtë, siç edhe ishte bërë pasi plaku u kthye nga familjarët e Adisit. U kthye më i zemëruar se kur kishte shkuar. U kthye dhe bisedoi me mua dhe më shpjegoi se egërsirat e tilla vrasin kur dikush i paftuar u shkon te dera. Më tha se herën e ardhshme duhet të isha i përgatitur.

Dhe unë u përgatita.

Përkthim: Qerim Ondozi

Kotelet në mure

Nikolla Petroviq

Babi thotë se natën kotelet futen nëpër mure të barakës sepse ikin nga acari.

Motra dhe unë i dëgjojmë teksa gërryejnë e piskatin e shtyhen njëra mbi tjetrën, dhe pastaj shumë qetas ngrihemi nga krevati për të mos e zgjuar askënd dhe i mbështesim pëllëmbët për muri për t’u dhënë ngrohtësinë tonë nëpër dërrasa. Dhe pastaj qëndrojmë ashtu derisa lodhemi dhe derisa kotelet nuk qetësohen dhe i merr gjumi, e edhe ne shtrihemi në krevat, por nganjëherë kotelet nuk mund të rehatohen dhe e zgjojnë gjyshen, e gjyshja së pari murmurit diçka dhe pastaj qan, pastaj mami ngrihet dhe i fërkon sytë, e babi kërcen nga krevati dhe vesh pantallonat pa i hapur mirë sytë.

E motra dhe unë shtiremi kinse flemë e unë marr frymë thellë kinse jam në gjumë, e motra m’i prek shputat me shputat e saj të ngrira të më detyrojë të bërtas, dhe pastaj mami ngrihet të na qetësojë dhe na thotë të flemë, e babi shikon shpejt se ku jemi, dhe shikon përreth vetes sepse mendon se ka ndodhur diçka, dhe bëhet kinse është i hidhëruar dhe na kërcënon me gisht, por i vjen mirë që nuk ka ndodhur gjë.

Mami thotë se kotelet sigurisht i ushqen dikush nga barakat dhe se nuk do të gjejmë qetësi pa i mbyllur babi të gjitha vrimat, e babi thotë se nuk mund t’ua mbyllë kalimin dhe t’i lë jashtë të ngordhin nga të ftohtët. E mami thotë: meshkujt dinë vetëm të rrahin, e kur duhet ndihmuar rreth shtëpisë, nuk dinë gjë. Dhe shton: po nuk do të ngordhin macet, do të fusin kokën diku, nuk janë të marra.

E babi thotë se kjo është shtëpia e tyre – ne jemi vendosur tek ato, dhe tani nuk do t’i detyrojmë të shkojnë tjetërkund. Dhe thotë: mjaft me këtë. Mjaft.

Pastaj edhe mami edhe babi heshtin pak, dhe i thonë motrës dhe mua se kohërat janë të vështira dhe nuk bën të grindemi, e ne nuk dimë përse na thonë kështu sepse ne kurrë nuk grindemi.

Pastaj mami na çon jashtë t’i ndihmojmë babit të gjejë ndonjë dërrasë rreth barakave për t’i mbyllur ato vrima ku futen kotelet, por motra dhe unë vetëm shëtisim nëpër oborr ku nuk na sheh mami, sepse nuk përpiqet as babi, pse të përpiqemi ne.

Por pastaj vrapon Sava, komshiu nga pjesa tjetër e barakës e cila është buzë rrugës së madhe dhe pastaj merr pak frymë se është i trashë, dhe pastaj thotë se gjyshja përsëri ka hyrë në njëfarë autobusi dhe është larguar. Dhe pastaj babi e kërkon gjyshen nëpër Beograd tërë ditën, sepse Sava kurrë nuk e sheh numrin e autobusit ku ka hyrë ajo sepse është i trashë dhe qorr dhe mbase për këtë nuk ka grua. E mami thotë të mos bëjmë shumë zë sepse dëgjohet gjithçka, dhe se Sava është njeri i mirë dhe ka grua, por gruaja ka mbetur ta ruajë shtëpinë atje, sepse asaj s’i bëjnë gjë, se ajo është nga andej. E ne bëhemi kinse e kemi të qartë dhe nuk bëjmë më pyetje, sepse kur bëjmë shumë pyetje mami trishtohet dhe shpik gjëra dhe hutohet – sepse as ajo s’e ka të qartë.

Babi gjithmonë e gjen gjyshen para se të bjerë muzgu, sepse gjyshja është e ngadaltë dhe vetëm me autobus mund të shkojë larg, por jo aq larg sa të mbërrijë atje në shtëpinë e vjetër për ku është nisur, sepse të gjithë autobusët të çojnë vetëm në Beograd, e shtëpia e saj nuk është në Beograd.

E babi i njeh autobusët sepse edhe ai nget një autobus të tillë, vetëm se nuk kalon këndejpari. Por, një herë kur mami pati ditëlindjen erdhi me autobus përpara barakës, në një rrugicë krejt të ngushtë, t’i sillte lule dhe mami qeshi dhe qau. Dhe ne menduam se qau nga lumturia sepse dikur njerëzit ishin shumë të lumtur, për shembull në televizor kur diçka është shumë e bukur, por gjyshja tha se qau sepse po e shihte për herë të parë si shofer e ai kishte qenë zotëri, gazetar në kostum.

Por, babi thotë se atje ishte gazetar në një gazetë të vogël ku mund të shkruante bukur, e këtu nuk ka gazeta të vogla, vetëm të mëdha si Politika dhe vetëm ka mundur t’i ndihmojë në dhomën e kaldajës një mikut të tij nga ushtria. Por, edhe kjo ishte e mirë sepse sillte qymyr për barakën tonë që ne ta kemi ngrohtë, dhe që ta kenë ngrohtë kotelet nëpër mure. Vetëm i vinte keq që nëna thotë se kishte duar të njoma e tani nuk i ka kurrqysh.

Pastaj komshiu Sava i gjeti punë të ngiste autobus për para kesh, sepse motra duhej të fillonte shkollën dhe i duhej për shkollë, e kjo nuk bëhet nëse nuk ke para kesh.

Unë nuk doja që motra të fillonte shkollën e të më linte mua vetëm, e unë ende nuk mund të shkoja në shkollë sepse unë isha speciale. Por motra tha se kjo do të jetë mirë dhe se çdo ditë do të më tregojë gjithçka dhe se kështu do të jetë sikur edhe unë po shkoj në shkollë, por ditën e parë u kthye e trishtuar dhe qau dhe nuk më tregoi asgjë. Pastaj i tha mamit dhe babit se fëmijët nga ndërtesat e kishin ngacmuar dhe se mësuesja i tha se duhej të fliste sikur fëmijët nga ndërtesat dhe pastaj nuk do ta ngacmojnë, dhe pastaj babi u hidhërua shumë dhe mami e mbajti për duarsh dhe e puthi në kokë dhe pastaj nuk ishte aq i hidhëruar.

E pastaj erdhi mësuesja të kërkonte falje dhe solli dy kavanozë me reçel (një të bukur, një të shëmtuar) dhe tha se donte të ndihmonte dhe se gjithçka do të shkonte mirë me motrën, sa të kalojë pak koha.

Por motra nuk donte të shkonte më në shkollë, dhe qante përsëri, e babi ia lidhte lidhëset dhe i thoshte se në shkollë duhej të shkonte sepse në jetë mund të na marrin gjithçka, por nuk mund të na marrin atë që kemi në kokë. Prandaj, duhet sa më shumë t’i mbushim kokat me dijen e kësaj bote dhe krejt këto mund t’i bartim me vete ngado që shkojmë.

E gjyshja tha se vëllait të saj Ilisë ushtarët i kishin bërë diçka me kokën, por nuk dëgjova gjithçka sepse babi m’i mbylli veshët me dorë, e mami filloi t’i bërtasë gjyshes, e motra më tha se pastaj pa pushim, kur kotelet qetësoheshin në mure, ëndërronte se si vëllai i gjyshes Ilija bredh mes barakave, lëviz krahët dhe kërkon kokën e tij në të cilën është krejt dija e kësaj bote.

Gjyshja e ka lindur babin, vetëm se duket që babi ka harruar, dhe mami ia kujton këtë, dhe i vjen keq. E pastaj edhe mamit i vjen keq dhe e përkund gjyshen në krevat derisa e merr gjumi kur gjyshja i ka ditët e rënda.

E ato ditë janë të mira për mua dhe motrën sepse mami pastaj na lë të shkojmë rreth ndërtesave dhe t’i mbledhim gjyshes kumbulla të egra poshtë pemëve dhe pastaj gjyshja i zien në tenxhere të mëdha që i mbanim poshtë këmbëve kur udhëtuam në një kolonë të madhe sepse nuk kishin vend tjetërkund, e gjyshja nuk donte t’i linte. Ajo që zien gjyshja kutërbon shumë dhe quhet brlja të cilën gjyshja e pi për ilaç dhe pastaj ditët i bëhen pak më të mira dhe qesh dhe pastaj na jep para kesh kur postieri i sjell ca qindarka, për të blerë sheqerka, e ne u blejmë koteleve sallam kur ka në dyqanin tonë.

E babi kur na sheh thotë se mami ka për të na mbytur, e ne i themi se e dimë që ai u jep sallam koteleve kur nuk shikon mami, e ai na bën me sy dhe është i lumtur. E ai pothuajse gjithmonë është i lumtur, përveç kur erdhën ca njerëz kryesorë të na thonë se këtu duhet të ndërtohen ndërtesa të reja dhe se nuk mund të jetojmë më këtu dhe pastaj nuk ishte i lumtur – ishte ashtu si atëherë kur e paketonim veturën për të shkuar në aventurë, e nuk ishte ajo aventurë, por kemi ardhur në këto baraka të cilat nuk janë aq të këqija për shkak të koteleve e nuk mund të qëndrojmë më këtu.

Pastaj babi e pyeti atë mik nga ushtria, por edhe ai nuk ka vend vetëm t’i rrinim njëri-tjetrit mbi kokë, e që më duket qesharake edhe mua edhe motrës – që të gjithë t’i ulemi njëri-tjetrit mbi kokë lart, thuajse miku i babit nga ushtria jeton në ndonjë kullë. Por mamit kjo nuk i dukej qesharake dhe bëri fytyrë të çuditshme që nuk ishte as e trishtë as e zemëruar, por thuajse nuk ishte mami, por ndonjë vajzë e vogël.

Pastaj ndodhi ajo me babin, kur po e ndreqte autobusin dhe autobusi i ra mbi kokë dhe nga ajo doli krejt dija e kësaj bote të cilën e bartte me vete dhe më nuk dinte asgjë, vetëm rrinte shtrirë në krevat.

E mami pastaj ishte gjithmonë e trishtë dhe unë pastaj e përqafoj rreth belit aq sa mund të kap dhe i them se gjithçka do të jetë mirë, sepse kështu thoshte gjithmonë babi derisa nuk harroi të flasë, e ajo më vë pëllëmbën mbi kokë, por nuk më puth, e ajo pëllëmbë nuk është e gjallë, nuk lëviz, vetëm rri atje mbi kokën time si e vdekur.

Komshiu Sava thotë se babi kishte aksident në punë dhe për shkak të kësaj të gjithë tok mund të jetojmë në ndërtesë dhe se mami mund të fshijë autobusët për para kesh dhe që pastaj edhe ne do të jemi fëmijë nga ndërtesa. Dhe mami u hidhërua me gjyshen sepse tha: pa ngrysur njëri nuk gdhihet tjetri e që në fakt do të thotë se mami paska faj dhe mami pastaj nuk e përkundi gjyshen për ta marrë gjumi, e gjyshja prapë hyri në njëfarë autobusi dhe tash nuk kishte kush ta kërkonte dhe unë më nuk e kam parë.

Por kjo ishte më pas, e më parë kotelet u rritën e u bënë mace dhe erdhën njerëz me makina të mëdha t’i rrënojnë barakat dhe unë doja t’i merrja macet në ndërtesë, e xha Sava tha se ato nuk bën të jetojnë ashtu, dhe se ato kafshë që jetojnë në ndërtesa nuk janë më mace e nëse unë i dua këto mace nuk bën t’i zhvendos.

E unë nuk e di në i dua po nuk i dua, dhe a do të pushojnë vërtet të jenë mace nëse i marr, vetëm më kujtohet se dikur ishte bukur kur ishin krejt, krejt të vogla dhe futeshin nëpër muret e barakës dhe i dëgjonim ndërsa gërryenin dhe piskatnin dhe shtyheshin me njëra-tjetrën derisa qetësoheshin, e tash është shumë qetë brenda dhe nuk më merr gjumi, dhe nganjëherë ngrihem ngadalë dhe i mbështes pëllëmbët për muri, por e di se aty nuk ka asgjë dhe nuk ndihem mirë, e motra më thotë se kjo është derisa të mësohem, dhe të shkoj te batania e saj, por nuk m’i fut shputat e ftohta si dikur, por e merr gjumi menjëherë sepse është e lodhur nga shkolla, e unë i them vetes se jam rritur, se gjithçka do të bëhet mirë dhe se edhe unë si motra një ditë do të mësohem të fle në qetësi thuajse kurrë asgjë nuk ka ndodhur.

Përkthim: Qerim Ondozi

Shija e gjalpit të kikirikut

Vesa Qena

Më kujtohet hera e parë kur kam ngrënë gjalp të kikirikut, ka qenë gjatë luftës dhe unë kam qenë refugjate në Gostivar. Ka qenë i njelmët dhe i ëmbël, por më shumë i njelmët, një kombinim shumë i çuditshëm, po aq i çuditshëm sa fakti që nuk isha në shtëpinë time e as me krejt familjen time, duke mos e ditur aspak çka po ndodhte. Kam qenë 8 vjeçe gjatë luftës dhe për mua fjala luftë ka qenë shumë e largët. Më kujtohet se si unë dhe motra ime Hana qanim në Gostivar për luftën, për babin, për vëllezërit, për këtë e për atë. Qaja sepse isha refugjate dhe kësisoji duhej të qaja, e pastaj dilja e luaja.

Kam lindur e jam rritur pa zë, e vetmja mënyrë për të komunikuar ka qenë nëpërmjet mamit. Mami ka qenë zëri im. Veshi i saj i ka dëgjuar të gjitha sendet edhe është përgjigjur për mua e pas një kohe i ka mësuar përgjigjet dhe nuk i ka ndërruar. Kur unë kam dashur çaj, ajo ka thënë: ‘Jo, Vesa nuk e pi çajin’, ose ‘qiti edhe do pite Vesës, se kohëve të fundit i është çelur apetiti.’

Duke qenë fëmija i pestë në një banesë dydhomëshe, unë asnjëherë nuk e kisha hapësirën time. Loja më e shpeshtë që e luaja ka qenë në banjë ku ulesha afër lavatriçes, hapja derën e saj dhe bëhesha sikur shisja bileta në një sportel, derisa vinte dikush që duhej ta përdorte banjën dëshpërimisht dhe më bënte presion për të dalë.

Por njëherë duhej t’i shisja të gjitha biletat.

Në Gostivar ishim strehuar në shtëpinë e tezes dhe e kishim tërë atë hapësirë për vete. Ajo kishte një shtëpi të madhe, kishte oborr, e në oborr e kishte edhe një shtëpi verore, luaja me fëmijët e tezes, gjithçka dukej më mirë. Veçse mungonte babi dhe tre vllezërit e mi.

Aty kisha bërë disa shoqe dhe më kujtohet se kur luanim MISS, kur vinte radha që kandidatet të thoshin një dëshirë, unë me shikimin e viktimës thosha: ‘çka dua më së shumti në botë është Kosova Republikë.’ Pastaj edhe shoqet e mia thoshin se duan që Maqedonia të jetë Republikë e kështu luanim të hutuara. Fjala ‘Republikë’ ishte vetëm një fjalë që e kishim dëgjuar nga të rriturit dhe e lidhnim me çdo send.

Dy ditë para se të fillonin bombardimet, mami, Hana dhe unë u nisëm për në Gostivar, duke lënë pas babin dhe dy vllezërit të cilët nuk donin ta lëshonin Kosovën, jo deri atëherë. Ndërsa vëllai tjetër jetonte në Zvicër.

Vesa s’po do pasul se ka ngrënë. Derisa mua më gërryenin zorrët.

Hera e dytë kur kam ngrënë gjalp të kikirikut ka qenë pasi i kishim marrë disa ndihma. Nuk ishte më aq e çuditshme, mund të zgjedhje të fokusoheshe në një shije, e kësaj radhe e ndieja vetëm të ëmblën. Vëllai kishte ardhur nga Zvicra dhe na kishte sjellë edhe mua e Hanës tesha, barbika e rollera. Por nuk dukej i lumtur, as ai, as mami e as familja e tezes. Mami shkonte në kufi e i kërkonte djemtë e saj, se babi i kishte treguar se nuk janë më në banesë, ai kishte mbetur vetëm në banesën dydhomëshe. Kurse unë e Hana mendjen e mbanim në Kanada. Dikush kishte thënë që mund të shkojmë e ne vetëm atë e ëndërronim.

Zotëri, urdhëroni biletën. E fus dorën në lavatriçe dhe nxjerr prej aty babin e vogël, e i them: ‘Bab, çka po bën këtu?’ E ai thotë: ‘kthemë, kthemë në makinë se po fshihem, mbylle derën, lëshoje makinën, le të më marrë uji.’

Unë i them: ‘po mund të të marr me vete, kam shumë para’. Babi më thotë: ‘jo, jo, nuk kam ku shkoj, vetëm lëshoma ujin!’

Të nesërmen para se të shkoja në shkollë në shtëpinë e tezes nuk kishte kurrfarë atmosfere, mami qante, Hana rrinte afër saj, tezja i bënte disa thirrje. Vëllai im kishte lënë një letër ku kishte shkruar se i ka veshur teshat e ishte nisur për luftë.

Hëm, mendoja cilat tesha, sigurt kanë qenë tesha shumë të rëndësishme, meqë të gjithë qanin. A thua i kishte veshur teshat e palara, se në makinë nuk ishte asnjë teshë, gjithsesi fillova të qaja edhe unë, sepse i shihja të gjithë të mërzitur.

I thashë mamit në vesh: ‘A ma blen do gjalp të kikirikut’, por ajo vetëm tha: ‘Nisu për shkollë.’

Kishim matematikë dhe do të përsërisnim tabelën e shumëzimit të cilën nuk mund ta mësoja. Por, isha e vetmja refugjate dhe mësuesja më donte shumë. Sa herë vinte radha ime, unë kërkoja leje të shkoja në tualet, dhe, kështu shpëtoja.

Në shtëpinë e tezes ishte shumë zymtë, askush nuk donte të luante, e mami si për ta hequr mërzinë më pyti për një të lehtë: Sa bëjnë 5 x 5?

5 x 5 bëjnë... hëm, duke numëruar me gishta në tavolinë 1, 5, 2, 10, 3, 15, 4, 20, 5, 25. 25 bëjnë... 5 x 5 bëjnë 25.

Hera ime e fundit që kam ngrënë gjalp të kikirikut ka qenë një ditë para se të kthehem në Kosovë, edhe e dija që mund ta kontrolloja shijen e më duhej diçka e ëmbël. Ishte e ëmbël, por më la një shije të njelmët, një ndjenjë e cila do të më përcillte shumë gjatë. Nuk e dija që bash kur po kthehesha në shtëpi me mamin e Hanën e askënd tjetër, do të thyeja heshtjen time e s’do të kisha nevojë më për veshin e mamit.

Mami mendoi që ishte ide e mirë që rollerat e mia, meqë nuk i përdorja, t’ia jepte dhuratë djalit të tezes, më shumë si simbolikë që kishim ndenjur në shtëpinë e tyre. E ajo për mua ishte shkatërrim. Le që ktheheshim në një banesë dydhomëshe, por do të kthehesha pa rollera, këtë s’mund ta duroja.

‘Jo, rollerat nuk t’i jap, janë të miat dhe do t’i marr me vete.’

I mora rollerat dhe fillova të vrapoj. Thashë, unë e di ku është stacioni i autobusëve, do të shkoj atje të pres. Unë vrapoja e mami vraponte pas meje. E dija që do të më zinte, por s’doja të dorëzohesha. Ajo më kapi për krahu dhe m’i mori rollerat. Në sytë e saj e pashë që e kisha turpëruar.

Nuk e dija se për çka ishte shkatërruar bota e mamit dhe e Hanës, por e imja ishte shkatërruar për një palë rollera!

Loja: Fundi

Irena Skopljak Bariq

(Nganjëherë rri dhe mendoj,

e nganjëherë vetëm rri.

Winnie the Pooh)

Je dhjetë vjeç dhe je udhëtari i parë në gjithësi. Je kauboj, indian, breshkë ninxha, valltar në boy-bendin më të famshëm në botë. Je një prej tyre. Ata janë ti. Rruga është lojë e pafund shkollash: nëntë metra dhe në maje një re. Hedh gurin në re, e ai kthehet dhe gjatë-gjatë bie në humnerë.

Je dhjetë vjeç dhe i pari në fushëbetejë: tataratata. Strukesh ndër kumbulla prapa shtëpisë së gjyshes, tani shtrihesh barkas në pritë prapa drunjve të renditur në koliben e Saibit, nën bark tallashi i butë, nën mjekër pushka e plastikës, e gatshme, e drejtuar. E loja, kolazh çastesh të ëmbla, ende vazhdon e sapo fillon. Vazhdon apo sapo fillon? Kjo në lojë nuk thuhet. Ajo është hapësirë, është kohë e të gjitha fillimeve dhe kohëzgjatjeve të pafundme. Veç kurrë të mos mbarojë. Dhe ja ku je: befas shfaqesh në oborrin e Sashës, me një sy merr në nishan nëpër vrimën në gardh, mu atë që shikon drejt kryqëzimit në hyrje të lagjes. Kryqëzimet janë vende strategjike, kjo dihet, dhe prandaj është mirë që Sasha të ketë një të çarë në gardh përmes së cilës vëzhgojmë armikun. Nëpër këtë të çarë, të mos gënjehemi, në fakt jemi në pritë.

Motra ime është trembëdhjetë vjeçe. Edhe Rudi është po aq. Ata janë të rritur dhe nuk gjuajnë nëpër rrugë. Nuk ngasin anije kozmike. Në vend të jastëkëve kanë libra dhe imagjinojnë ndryshe.

Në një çast heqin qafe Walt Whitmanin, në tjetrin bëjnë magjira: dy gota plastike të lidhura me pe është telekomunikimi i tyre.

Ballkoni nga del Rudi nga dhoma e vet është mu përballë ballkonit të dhomës sonë. Motra dhe unë ndajmë një dhomë gjigante, herë-herë rreptësisht përgjysmë, e shpesh bashkërisht bëjmë oda mbretërore me perde të gjata, secilës kukull ia ndajmë nga një dhomë dhe pastaj edhe ne jemi të nderuara dhe të bukura dhe na vjen era rozë. Këtë motra zakonisht e bën për mua, por shoh nganjëherë që edhe ajo ec me elegancë të pazakonshme dhe e mban çdo lugë në dorën e duhur. Ndërsa pijmë çaj nga filxhanët e vegjël në stolin barok, nxjerr gishtin e vogël aq lart saqë gati prek majën e hundës. Shumë sublime, si princeshë.

Këtë motra e bën për mua, e shumë më shpesh për Rudin del në ballkon, merr dëgjuesen-gotën plastike në dorë dhe së pari e thotë përshëndetjen dhe pastaj nis biseda, rrokulliset me pe mbi oborr: sa në njërën sa në tjetrën gotë. Ajo bisedë është e fshehtë dhe qëllimplotë. Qëndroj prapa xhamit të dyerve të ballkonit dhe dëgjoj, fjalët i kanë të rrumbullakëta dhe të koduara. Ma merr mendja se diçka do të kisha kuptuar sikur zërat të mos i kishin të mbytur brenda barqeve të bardha plastike.

Është pasdite e hershme pranverore dhe ata po lulëzojnë. Shikoj prapa xhamit fytyrën e mjegullt të Rudit në ballkonin matanë rrugës dhe do të thosha se është i lumtur. Gjurmët e gishtave në sipërfaqen prej xhami nuk më japin imazhin e plotë, por bardhësia e dhëmbëve të tij ma konfirmojnë supozimin. Qesh. Edhe motra ime lulëzon në diell. Disa çaste më pas, i lënë gotat plastike, dy herë e mbështjellin me pe gardhin e drunjtë të ballkonit: rojtaret e bisedave të bardha. Fshihem prapa perdes. Duke kaluar, motra ia hedh këngës. E nxitur nga braktistja e kabinave plastike, i afrohem telefonit të së motrës. E afroj te veshi dhe pres. Me veshin tjetër kap erën e lehtë, rrezet e diellit, një lehje të largët dhe një vaj fëmije. Dhe e mbyll dhe përsëri pres. Babi i Elisit pret drunj dhe fishkëllen. Peri i telefonit vibron nga veprimet e tij. Edhe më fort mbështes dëgjuesen plastike për veshi dhe pres. “Ta dish sa shumë kam frikë”, doli nga barku plastik drejt e në veshin tim. Shikoj ballkonin e Rudit. Zbrazëti. Qysh është e mundur?

*

Je dhjetë vjeç. Edhe trembëdhjetë edhe tridhjetë e tri. Në bodrumin e shtëpisë trekatëshe të xha Mirës u mblodh lagjja, vetëm xha Mira nuk është. Punon në Gjermani.

“Eh, ç’është Gjermania”, thotë teta Luca duke shikuar madhësinë e hatashme të bodrumit. Nën sqetull mbajnë kanaçe e miell, kuti sheqeri në kube, kafe, pashteta, pashteta, pashteta. Nëna ime dhe kumbara Jasna me radhë lirojnë sqetullat e mbushura plot, shamitë, përparëset dhe rendisin ushqimin e sjellë nëpër rafte të improvizuara në strehën e sajuar shpejt e shpejt. Ato të dyja janë të reja dhe të mbara dhe i gjejnë vend çdo sendi. Unë jam krenare që nëna ime bën punë aq të përgjegjshme. E di se është me rëndësi sepse është tejet serioze dhe nganjëherë fjaloset me kumbarën Jasna rreth asaj se ku shkon diçka e re, e unë e di se nëna e ka mirë sepse është shumë më serioze dhe di të hipë deri te rafti më i lartë. Pastaj kumbara Jasna thotë “mirë, mirë”, sepse edhe ajo sigurisht e kupton se kush di më mirë dhe prapë gjithçka i kthehet rregullit. Edhe nëna qesh gjatë dhe pastaj kaçurrelat e saj kërcejnë nëpër supet e ngritura.

Motra dhe unë vrapojmë deri te shtëpia jonë dhe babai na fut në prehër një kavanoz me ajvar dhe pekmez, dy lloje, kanaçe mishi dhe tranguj turshi dhe ne po ashtu bëjmë bartje në bodrumin e xha Mirës te nëna. Nëna pastaj bën shaka sikur nuk na njeh dhe thotë: “Të shoh, zonjusha, ç’na keni përgatitur për sot”. Pastaj bën me sy që unë ta kuptoj se bën shaka dhe na prek flokët ose supet, aq sa mbërrin.

Shumë shpejt: bodrumi është edhe strehë e dyshekëve të përdorur, jastëkëve të zverdhur dhe batanijeve të hirta. Dikush solli valixhen, Aida topin, Ratko magnetofonin. Deani solli kitarën e tij. Je dhjetë vjeç, Deani është dymbëdhjetë vjeç dhe ka kockën e rafinuar në fytin këngëtar. Është i bukur dhe aq mrekullueshëm i largët. Sidomos për ty sepse je dhjetë vjeç, por ty s’të bëhet vonë. E shikon vjedhurazi dhe haptas. E shikon nëpër nishanin e gardhit të Sashës ose derisa kalon për të satën herë pranë oborrit të tij. Është thatanik dhe ngrihet përtej gardhit. Herë-herë bën me dorë apo jo, e faqet e tua gjithsesi janë të kuqe.

*

Je dhjetë vjeç dhe të pëlqejnë botët tashmë të ndërtuara. Megjithatë, në pikë të natës, të natës së vetme të zgjedhur, babi ngrihet nga krevati. Je në pizhame dhe këmbëzbathur, por e ke kukullën tënde tullace nën sqetull dhe pranon të futesh në veturë. Edhe nëna është aty edhe motra është aty. “Vetura është e bardhë si bora, e ne po shkojmë në det”, thotë motra dhe qesh. Mjegulla e dendur ka rrethuar xhamin e veturës, si mburojë. “Në det do të jemi më të sigurtë”, thotë mami dhe nuk qesh. “E bodrumi i xha Mirës”, pyeta dhe shikova trekatëshen e lartë. Zbrazëti e bardhë. Qysh është e mundur?

*

Je dhjetë vjeç dhe dëshiron shesh loje të ndërtuar. Një vend të rrethuar të sigurtë. Të lirë nga çdo qëllim e frikë. Rudi është trembëdhjetë vjeç. Tanja është trembëdhjetë vjeçe. Niksha i ka mbushur nëntë. Edhe Bojani. Kishin duar argjile dhe i dhanë formë hapësirës për lojë. Ceremonia e qenies. Kishin flokë, lëndina të blerta, edhe nga një trëndafil të çelur në çdo shpatull. Megjithatë, para së gjithash, duhej nxjerrë një zile të madhe qelqi dhe ta lëshojë nga lart: mburojë e tejdukshme qiellore. Si duket ajri i granatuar? Je nëntë vjeç dhe dhjetë dhe trembëdhjetë] dhe në ajër sheh zogj. Shikon: në pëllëmbën tënde të hapur ka zbritur një flutur e bardhë. Buzë këmbëve të tua nxituese zvarritet një milingonë duke i rezistuar pafuqisë.

*

Je nëntë vjeç dhe rri në breg të detit. Të gjithë tingujt tkurren brenda valëve galopante buzë shkëmbit të nxjerrë krye ku ti pret. Mbase deti është livadh i vërshuar nëpër të cilin ti vrapon ndërsa ndjek Lashvën. Mbase këto shkëmbinj të dalë nga deti janë kumbulla të gjyshes Lubica. Ky det është pritja e përjetshme.

Kur je në luftë, nuk mund të jesh jashtë saj. Mund të qëndrosh në breg të cilitdo det, dhe të marrësh në shenjë, të zmbrapsesh, të lidhësh plagët e freskëta. “Në det do të jemi më të sigurta”, thotë nëna dhe asgjë s’i duket për të qeshur. Kur je në luftë, prapa teje nuk ka vend të sigurtë. Deti yt është sheshi yt i lojës dhe cak mjaft i lehtë. Trupi është ndërtim kompleks, e aq i lehtë për t’u bërë rrafsh me tokën – aty gjetën këmbët e Tanjës, me një trung aty afër – aty gjetën këmbët e Nikshës me shtyllën prej betoni – aty qe shtrirë Rudi, vetëm fytyrën nuk mund t’ia gjenin. Selmën fare nuk kishin mundur ta gjenin, as Bojanin. Ishte veç fillimi.

Ishte veç fundi.

Je dhjetë vjeç, e nuk je. Sepse nuk është as Niksha, as Tanja, as Rudi. Nuk je sepse nuk është Selma. Sepse nuk është Bojani. Ka humbur, thanë, e dikush e kishte parë edhe atë në shesh loje ose sapo po shkonte atje kur shpërtheu. A mundet granata e vetme, sikur një zogëz, të ngrihet nga foleja dhe të fluturojë?

*

Je dhjetë vjeç dhe je i fundit në fushëbetejë: tataratata. Hidhesh në det dhe zhytesh gjatë-gjatë në humnerë.

Përkthim: Qerim Ondozi

Mustaqet në shkopth apo Kushedi se cili (i pari dhe i fundit) për luftën

Jelena Kalajxhija

Qan, papushim qan. Këtë mendoj, babi edhe e thotë, por shton: “Edhe babi papushim i qan”, e unë gjyshin, dorën në zemër, gjithmonë e kujtoj me mindil.

Vëllai dhe unë u ulëm në barkën prej gome në mes të dhomës. Kohë e paketimit të madh. Të verdhët jashtë, të bardhët brenda. Kishte një Vinetu të vogël në barkë. Kështu e quante babi atë kokë të indianit të vogël. E ne kërcenim e kërcenim mbi atë barkë. Edhe ajo mbi ne. Sillej e pështillej.

Mami hyri për të satën herë në dhomë, vetëm se kësaj radhe tha se i kishte rënë hekuri mbi kokë.

Gjyshja u shfaq me mish pule të ngrirë dhe e ftohte vendin e lënduar.

Mami vazhdonte të qante njëjtë si deri atëherë, dhe atë pulë në kokë nuk e morëm si pasojë e hekurit, por si pjesë e lojës sonë në të cilin shfaqet indijania Mbaj-Pulën-Në-Kokë. Babi bënte nc-nc, dhe mbështillte një audio kasetë në kasetofon. Kishte gishta të trashë – çdo gisht një njeri, e lapsin të hollë dhe atë kazetë qysh e quante ai e cila gumëzhinte në dorën e tij si ndonjë lodër qesharake: Meqë po shkojmë aq larg le të këndojë nga fillimi”, tha dhe bëri nc-nc edhe nja dy herë. Vëllai tha se në radio jetonin njerëz të vegjël që bëjnë muzikë, këtë shumica e njerëzve u thonë fëmijëve. Por edhe vëllai im ishte fëmijë. E dija, megjithatë, se në atë shirit të cilin e mbështillte babi në rrathin ngjitur jetonin imazhe të vogla, sikur në negativët nga fotoaparatet (kishim një Zenit dhe një Smena 8) dhe kur i fut në kazetofon në automobil, bëhen muzikë. Mbyll sytë dhe shoh imazhe. Ato të vogla. Të cilat lëvizin nëpër kazetofon.

“Kur po shtypin në dy alfabete në të njëjtën anë në gazeta, me njërin për ata, me tjetrin për këta, dhe thonë se gjithçka është në rregull – do të ketë... Nuk do të jetë mirë...” kthehet ajo pulë mbrapsht në frigorifer i cili me vite të tëra gumëzhin prapa perdes në ndonjë qosh të mrekullueshëm arkitektonik të dhomës së ditës, mu pranë tarracës, gjyshja. Vëllai pastaj sërish kërceu nga barka dhe më nuk u kthye.

Në mëngjes shkuam në bregdet. U strukëm në sediljet prapa: ne, sendet, jastëkët, palltat... Mbeti kërmilli im prej sfungjeri, por edhe mami kishte një çiklamë nga sfungjeri e cila kishte mbetur në ndonjë jetë tjetër. Vëllai pas dy orësh udhëtimi nxori mustaqet në shkopth dhe tha: “Më jep ta mbështjell kasetën!”. Qeshëm. Ra nata. Udhëtojmë pambarimisht gjatë. Imazhet e vogla lëvizin nën kapakët e mi. Tingujt e mëdhenj që ato bartin lëvizin nëpër veshët e mi. Ai vërtet e do atë kasetë. Nëna qan, dhe kjo paksa e ndërpret lëvizjen harmonike të imazheve. Qan dhe mendoj se kjo që ndëpret është ajo kur thotë se jeta nuk është e mrekullueshme, por përkundër kësaj gjithçka do të jetë mirë. Gjithçka do të jetë mirë 1. Gjithçka do të jetë mirë 2. Gjithçka do të jetë mirë 3. Gjithçka do të jetë mirë 4... Mua më vret këmba e vëllait në brinjë, por ai fle. Më kujtohen mustaqet në shkopth dhe filloj të qesh. Flisnim diçka qetas ata të dy përpara, e ne dy mbrapa rriteshim.

Dhe kështu të rritur rrijmë në breg të detit nga i cili kurrë nuk jemi kthyer. Ai hesht. Unë qaj. “Edhe nëna papushim ka qarë”, thotë. Më kujtohet gjyshi teksa fshij hundët. “Mua nuk më kujtohet të kemi qenë ndonjëherë në bregdet. As që do të doja. Lumi është më i mirë”.

Lëshoj CD. Ngas tutje. Playeri duhet të punojë ngase ndryshe nuk di të ngas. Ngas për të ngasur. Dhe kjo është më e mira. Nuk ka stres. Flotat e preferuara të konspiracionit: stresi. Mendoj se edhe plaku ngiste kështu. Edhe kur nuk ishte vetëm sa për ngasje. Lëvizin imazhet përpara syve të hapur, frikat, gjithmonë të pranishme, pyjet, skelet në kishë të cilat i kapërcej me gjyshen, ajo mban në koshin e thurur krapin gjysmë të gjallë, prapë pyje, por nga larg, rruga, rruga, dielli perëndon ose lind, e njëjta gjë vetëm drejtimi tjetër, ngjyrat rrjedhin me një radhitje tjetër, i gjallë, njeriu është i gjallë, rruga, e gjatë, a pambarimtë... Krapi përpëlitet, ngjis fytyrën mes dy grilash në gelenderin e urës përgjatë kanalit. Prekopakra. Gjyshja thotë të shkojmë në shtëpi, e unë vetëm pres që ai krap të shqyejë qesen dhe të kërcejë në ujin përfundi. Kjo nuk ka për të ndodhë, ai ka nga një sy në secilën anë dhe nuk ka mustaqe. Shumë gjëra do të ndodhin, muret kanë heshtur, njerëzit kanë vdekur moti. Dhe kjo nuk ndryshon asgjë. Lumenjtë janë të pakthyeshëm, detet të palëvizshme. Deteve u shkohet, për lumenjtë vuajnë. Krejt kjo është ujë. Hudhër dhe ujë. Vetëm shija ndryshon.

Peshku noton në vaskë. Barka lundron rreth dhomës së ditës. Gjyshi fshin hundët. Pret mollët hollë në shiritë dhe i radhit në perin e trashë për t’i tharë. Më e keqja është kur zhytesh në det dhe veshët mbushen me fluska, atëherë gjithmonë mendoj për vdekjen, s’ka imazhe as muzikë, vetëm flluska, pa fytyrë dhe pa rëndësi. Në lumë është ndryshe, fundi nuk duket, flluskat nuk janë aq të zëshme, mund t’i ngjajnë shiut. Kjo është muzikë e mirë.

Në gisht kam një nishan yjor. Djali im i vogël pyet ç’është kjo. I them se kjo është nga kazeta. Ai qesh, ajo fjalë i tingëllon sikur indiania Mbaj-Pulën-Në-Kokë dhe ma tregon shpikjen e tij të re – mustaqet në shkopth.

Përkthim: Qerim Ondozi

Vëllai im

Petra Rapaiq

Qëndroj te gjysmëmuri te stacioni i autobusëve dhe pres vëllain. Nuk e kam bash vëlla, nëse bën t’i besohet gjyshes sime. Me gjasë daja përziu diçka me njëfarë kurve kroate e cila ia la te pragu kopilin. Gjyshja aty bëri ç’bëri, kryesisht për shkak të fëmijës, duke thënë se s’ishte i tij.

Nëna ime, fatmirësisht, u martua dhe u largua nga shtëpia e prindërve para se të fillonin skenat. Para se të fillonte lufta. Por, ekzistojnë kufij deri ku mund ta fajësoj luftën për ndasitë familjare. Lufta ka kohë që ka mbaruar dhe ne kemi faj që nuk jemi gjetur deri sot. Po të kisha para siç nuk kisha... e po mirë, të mos gënjehemi, nuk do të kisha shkuar ta takoja vëllain. Pikësëpari, kurrë nuk jemi takuar as si të vegjël. Nuk jemi dëgjuar me telefon, as s’jemi shkruar. Pastaj, as nuk është i gjakut tim, dhe pse të mundohem e të udhëtoj në Kroaci për ta parë? Edhe kështu isha mirë.

Deri në çastin kur thirri Edvardi dhe tha se donte të na takonte. Nuk e di përse, pas njëzet vitesh shpërfilleje të ëmbël, as që e dija nga e kishte marrë numrin e telefonit. Por, ja, këtu jam. Po pres.

Përpara, sa herë që flisnim për Edvardin, muhabeti niste me turpin të cilin daja e solli në shtëpi. Familje e madhe serbe, e ai merr kroaten, madje shtatzënë. Gjyshja të tranohet. E si do të quhet fëmija? Jelen[1] thotë vëllai i mamit, kur – hop, gjyshi pëson sulm në zemër. E po, gruaja deshi që fëmija të quhej ashtu, e gjyshi nuk mund të përballonte që trashëgimtari të quhej sipas një kafshe.

[1] (Dren, sh. përk.)

Pyes veten ç’do të kishte bërë gjyshi dhe se herë do të rrotullohej në varr sikur ta dinte se trashëgimtarin e ka kroat? Sepse gjyshja në fund mori atë që deshi, i biri iu nda dhe iku jashtë vendit, në vlugun e luftës, derisa pas tij gjuanin dhe ulërinin se ishte çetnik, dhe fëmija iu la nënës ta edukonte. Daja, natyrisht, nuk u lajmërua më kurrë. Edhe një marre e madhe.

Këto rrëfime i di përmendsh, thuajse i kam thithur me qumështin e nënës. Nuk kishte ditë që gjyshja të mos llomotiste për këtë. Se si nëna dhe daja ishin të afërt, deri në çastin kur e takoi kurvën. Se si gjyshes më nuk donte t’i ndihmonte. Se si mori atë që mundi dhe shkoi për një të ardhme më të mirë. Se si gjyshja dhe gjyshi iknin nga lufta, e ai as t’u ndihmonte as të pyeste si ishin. Për Edvardin, i cili për habi kompromisi, mori emër normal, por perëndimor, nuk mërziteshim fort. Gjyshja thoshte se nuk ishte i yni, e nëna se askush nga familja jonë nuk ishte katolik, as kur Maria Tereza i pagëzonte serbët përgjatë kufirit për një thes gruri. Deri në thirrjen telefonike, Edvardi nuk ekzistonte. Ishte çudi abstrakte me të cilën gruaja e pështirë e kishte robëruar burrin e mirë dhe e kishte kthyer kundër familjes. Dhe siç ndodh rëndom, nuk kishte asgjë tonën – me pamje ia kishte këputur kryet nënës.

Nuk e di si do ta njoh kur të dalë nga autobusi. Besoj se do të kërkoj ndonjë të përhumbur, thatanik, të shëmtuar, me hundë të madhe e sy të errët. Do të flasë kroatisht ose, edhe më mirë, anglisht, si të gjithë kroatët kur vijnë te ne dhe tuten të flasin.

Shikoj autobusët teksa kalojnë, njerëzit që dalin dhe përqafohen me ata që i presin. Një djalë nuk e pret askush, as ai nuk e pret shoferin t’ia nxjerrë valixhen. Ka vënë kapelë, çizme motoristi, çantë në krahë dhe tungjatjeta. Tipi im, ashtu sikur unë. E përcjell me shikim derisa humbet në turmë.

Mua më duhet autobusi me targa kroate, jo ky beogradas. Marrëveshja ishte të mos e presim, thoshte do të marrë taksi. Por, e di si ndihem unë pas udhëtimit të gjatë, më vjen të vjell edhe nga vetë aroma e gazrave, dhe gjëja e fundit që dua është të ulem në një veturë tjetër. Mbase edhe ai ndihet ashtu. Po ashtu, nga tendosja nuk kam mundur të rri në shtëpi, as që më shkonte mendja të shkoja në fakultet në ligjërata.

Më në fund autobusi që pres, Zagreb – Novi Sad. Ngrihem, zgjatem, bëj hapin të mbërrij me kohë të shoh njerëzit teksa dalin. Ta shoh para se të më shohë ai mua.

Ca plaka me qindra valixhe. Një familje. Ca të rinj, ata udhëtojnë bashkë. Të tjerët për Suboticë. Madje, futem në autobus të shoh mos e kishte marrë gjumi, shoferi më pyet çfarë kërkoj, e unë nuk di ç’të them. Ta pyes mos di gjë për Edvardin, nuk mundem, sepse nuk e di si duket ai.

Kthehem deri te gjysmëmuri, shoh orën, dhe nuk di ç’të bëj tutje. Nuk isha i gatshëm për këtë. Mbase i kishte dalë ndonjë gjë. Në shtëpi do të më presë nëna pa vullnet, do të thotë se Edvardi është gënjeshtar si nëna e tij dhe se nuk duhej t’i kishim besuar. Madje, edhe gjyshen e kishim dërguar te motra e saj, të mos pengojë, duke ditur sa i pëlqen të grindet. Nuk i treguam se po vinte. Eh, ç’t’i bësh, do t’u japim pushim shpirtrave tanë pa helmin e gjyshes nja dy ditë.

“Tung!”.

Ngre sytë nga telefoni. Çizme motoristi, xhinse, duks, flokë kaçurrelë. Ai djalosh që më kishte rënë në sy qëndron para meje, buzëqesh për tia parë treshet e gjata. Mua për shkak të atyre dhëmbëve më ngucnin se isha vampir.

“Qao” i përgjigjem. T’i thosha menjëherë Edvard, më vinte keq që nuk erdhi me autobusin e pritur.

“Unë jam Edvardi”, prezentohet.

“Milloshi. Të të ndihmoj me valixhen?” Pyetje e kotë, sepse nuk ka ç’të ndihmohet. Disi truri nuk më punon, dhe nxjerr fjali për të cilat kisha besuar se më bënin gjakftohtë.

“Jo, jo, s’ka asgjë për të ”.

Shtrëngimi i duarve kthehet në përqafim. Kemi gjatësi të njëjtë.

“Shkojmë me taksi?”, bëj edhe një pyetje të kotë.

“A është larg?”

“Pesëmbëdhjetë minuta në këmbë”.

“Super, shkojmë në këmbë”, më thotë djali i dajës. “Më mundoi autobusi”.

E pyes pse nuk kishte ardhur me autobus nga Zagrebi, thotë se që dje ishte në Beograd, me punë. Nuk e pyes pse nuk ma kishte thënë këtë, as ai s’më pyet pse nuk e kisha lënë të gjindej vetë me taksi nëpër Novi Sad. Duket se ai donte të më shihte mua para se unë ta shihja atë. Përpiqem të kujtoj ç’isha duke bërë dhe si dukesha para se ta humbja në turmë.

Nisim muhabetin për çizmet, duket se kemi numër të njëjtë. Ma tregon bluzën e gjelbër që e kishte blerë në Beograd dhe e kishte veshur menjëherë, e unë i them se e kam të njëjtën në dollap. Derisa mbërrijmë te ndërtesa ia plotësojmë fjalitë njëri-tjetrit.

E pastaj më vjen një ide se si ta befasoj nënën.

“Nisu ti i pari”, i them. “Ma jep atë çantë”.

Përvidhemi në banesë, të dytë të tendosur, ai mbase për shkak të takimit me hallën të cilën po e takon për herë të parë në jetë, e unë që nëna të mos nxjerrë nga goja ndonjë helm para se ta shohë.

Ajo del nga kuzhina dhe menjëherë shpërthen:

“Po ku ishe deri tash, shiko sa është ora, ky sapo s’ka ardhur. Dil në tarracë dhe shih mos po vjen ndonjë taksi. A ke blerë kafjall? Dhe ç’u paske bërë flokëve?”

Flokët e Edvardit janë me ngjyrë të njëjtë si të miat, veç pak më të shkurtër.

“Zoti na ndihmoftë, a je ti normal, ke shkuar të qethesh në këtë kohë?”

“Kush ka shkuar të qethet”, vendos ta mëshiroj dhe dal nga korridori ku kinse po zbathesha.

Nëna, natyrisht, gojëhapur. Ne dy qeshim si të marrë. Ajo na shan dhe me lot përqafon Edvardin. E shtyn të ulet e të hajë kafjall, thotë kemi blerë djathë për të, unë nuk e ha. Nuk e ha as Edvardi, nuk i pëlqen asgjë nga qumështi. Nëna e pyet nëse dëshiron kafe, Edvardi thotë se preferon çajin. Gruaja, ç’të bëjë, pa koment nxjerr çajin tim të preferuar dhe na e bën gati.

Flasim për fëmijërinë, se si gjyshja e ruante e ai fshihej pas gjyshit sa herë që gjyshja çartej. Tregon se në shkollë nuk arriti të merrte nota të mira sepse kishte mbiemër serb, dhe nuk u mundua të regjistronte fakultetin. I tregoj se rrihesha në shkollë sepse më ngucnin për shkak të mënyrës se si flisja (ku e dija unë ç’ishte ijekavica, flisja siç flisnim në shtëpi).

Flasim, por seç heshtim kur u afrohemi temave të ndjeshme – grindjeve të gjyshes me dajën, largimit të dajës, vdekjes së gjyshit, shtëpisë e cila mbeti e shkretë në rrethinën e Zagrebit. Vetëm një herë nëna pyeti se a po i lajmërohej, së paku të birit. Edvardi i thotë “plaku”, por pa emocione. Thotë se nganjëherë dëgjohen me email dhe se nuk e ka ndjesinë se e ka baba. E pyet për nënën, thotë se vdiq dy vjet më parë. Prapë heshtim.

Më vonë ne të dy dalim në qytet. Nuk na zihet vendi vend, shkojmë ngado që na shkon mendja.

Më duket se njihemi tërë jetën. Unë, introverti i pashpresë, përpara tij ndihem i relaksuar dhe i lumtur. Është e habitshme se si nganjëherë njerëzit as që janë të vetëdijshëm se diçka u mungon në jetë deri në çastin kur ajo afrohet dhe vjen në vendin e vet, dhe shpirti nis të marrë frymë.

“Eh, të të pyes”, Edvardi përnjëherë bëhet serioz. “Kush nga ju i ka sytë e gjelbër?’

“Të gjithë”, them i habitur, dhe më duket ngapak qesharake që ka pritur të na mbulojë terri për të ma bërë këtë pyetje. “Si gjyshi”.

E shoh se në një çast është rritur mjaftueshëm për të pyetur përse sytë e tij janë të gjelbër, e të prindërve bojëkafe. Mbase edhe ka dëgjuar nga gjyshja atë që kurrë asnjë fëmijë nuk duhet të dëgjojë – se nuk është i biri i babait të tij. Nuk e kishte askënd nga familja për ta krahasuar veten. Lufta na kishte shtyrë në anë të ndryshme, e më vonë gjyshja bëri ç’bëri të mbetej kështu.

Buzëqesh. E kam të qartë përse kishte vendosur përnjëherë të na takonte: që njëherë e mirë të shihte ku e kishte vendin. Nga vjen. E ku shkon, ku shkojmë të gjithë, këtë e vendosim vetë.

Të nesërmen kthehet, e pret puna në Zagreb. Qan si shiu dhe më jep para, thotë sepse jam student, atij i duhet vetëm për biletë. Unë qesh dhe i them se gjithçka është në rregull. Pastaj i bëj me dorë ndërsa autobusi largohet. Nuk lëviz nga peroni derisa të largohet plotësisht.

Në rrugë më mbërthen heshtja dhe më nuk mund të përmbahem. Kapem për krahësh, shtrëngoj fort muskujt, por lotët janë më të fortë se dhimbja.

Në atë çast bash fort e urrej gjyshen.

Përkthim: Qerim Ondozi

S’ki me m’besu

Milan Vorkapiq

Kjo që po t’tregoj, shoq, është e vërtetë... përbesë po. Shumë njerëz s’më besojnë. Po thojnë se po e teproj dhe po shpik si krejt prej Kërpezhit, se po i mbroj kroatët, dushmanët dhe katilët tonë. Plak jam une me sulmu e me mbrojtë, e n’politikë nuk hyj fort.

Eh kështu, kështu ka qenë. Diku mbas Shingjergjit nëntëdhjetë e tretën, nalt nga Gajevi përnjiherë i ranë ata katundit tonë. Këta tanët as llogore, as roje qysh duhet, as oficeri nuk respektohet... pa organizim, o shoq, mos t’preket kush. Pa organizim edhe pikë. E këta t’atyne i kanë mbajtë mend ma mirë mësimet prej JNA-së se këta tanët. Nuk kanë harru ata se pa disiplinë s’ka ushtri, edhe qashtu shoq ka qenë hon e don... Gjithmonë kanë fitu, shoq, ata që kanë qenë me disiplinë dhe organizim. E këta tanët, ruana Zot. E, qashtu ka qenë kur i ranë kroatët katundit tonë pas Shingjergjit. Tanët as gjysma, në gjumë, me pengesa thuajse punojnë n’sharrë, e jo n’luftë. Qysh thojke Miqani i Savës, këta janë vikend-luftëtarë. Ata pak që kishe e ruanin pozicionin këtu në Kërpezh, ose ishin në gjumë, ose luenin letra. Disa t’dehun me sabah, disa t’fjalosun, disa mbledhin dredhëza...Oh shoq, hajgarellëk.

I hyni kroati papritun me sabah nalt prej Gajevit. Ata pesë-gjashtë mjerana që luejshin letra në llogore, i ranë pesë-gjashtë rafalla, dhe morën me ikë n’katund. Pastaj thojshin kishe kjo ka qenë tërheqje. Po qysh. O shoq, ata kanë ikë sa edhe lepurin e kishin nxanë. Veç neve na thojshin:

- Ikni, po vijnë dy mijë ustasha!

Eh... çka me bo... Edhe na u nisëm mbas tyne... Qysh kemi qëllu. Nuk mbërrijtëm as me u lëshu qysh duhet, as me marrë ndonji send... veç aty-këtu çka ki gjetë dhe vrap mbas ushtrisë. Ndalemi n’Bërgjani, katund ma i madh se Kërpezhi jonë. Në luftë aty ka qenë komanda e çetës. Vijke aty ushtria, hallakamë, o shoq. Marrshin pozicione, pritshin kroatët me na sulmu. Po jo. Ata mbetën n’Kërpezh, nuk u nisën këndej. Dolëm na n’Grabishte afër Bërgjanit, këqyrim prej nalt kah katundi jonë. Larg është, nja tri kilometra, nuk shihet fort, po tymin e shohim mirë. Në nja dy vende nis me dalë tym i zi dhe menjiherë merr flakë... Po djegin, o shoq. Po na digjet Kërpezhi. Mezi e ndreqëm, vjen dreqi ta prish. Ndoshta qashtu e ka marrë emnin katundi... Prej zamanit të turkut... E ka djegë edhe turku, edhe austriani, edhe veneciani, edhe allamani, edhe taliani, e këta kroatët tonë – hon e don. Kur nuk vijnë këta prej vendeve tjera, qe vëllaznit kroatë me na djegë e me na faru.

E këqyri ushtrinë, s’po rahatohen... Thashë, eh tash kundërsulmi. Po m’duket edhe une isha nisë – edhe pse i kam mbushë gjashtëdhjetë e pesë. E pyes komandantin a ka me pasë kundërsulm. Po, thotë ai, po presim urdhën. O djalë, o djalë, derisa ti po pret, atje po bëjnë kërdi, po djegin e po plaçkisin. E ti po pret urdhën edhe po e lut Zotin mos me t’ardhë, a po? Po thotë, duhet me i pa forcat e tyne, me vlerësu sa forca na duhen, po thotë s’janë ata harabela me i përzanë qashtu. S’janë, s’janë, po për qata tanët kanë qenë ma t’shpejtë se harabelat, ikën prej Kërpezhit ku i panë sytë.

Hajt, thashë, nesër sulmojmë na. Po qysh... prapë presin urdhën. Çka me bo, na u futëm nëpër shpija, kush n’farefisni, kush te miqtë, kush te t’panjohunit. Po e sheh hallku hallin tonë, po na ndihmojnë, po e ndajmë kafshatën e gojës. T’nesërmen erdhën do oficerë me xhipa, këqyrën prej nalt prej Grabishtit; na nuk guxuam me u afru. Eh, thashë, masdite sigurisht kanë me sulmu, kur prapë kurrgja. Po sillen po pështillen, po këqyrin, po kurrqysh me i ra katundit. Veç po pritet ai urdhën. Ta kishin gdhendë n’guri, deri tash e kishin shkrue.

Ditën e dhetë, u çuem n’mëngjes nji grup edhe drejt e te komandanti. Thashë, a po na e jepni ndonji pushkë? E hapi gojën ai, po na pyet për çka. Po thojnë, me shkue me e çlirue Kërpezhin tonë. Ai pa mukajet, i ka hapë sytë edhe po na këqyr a po mahitemi a jemi mërzitë e s’po mundemi mo. Vazhdoj, po i them, nëse nuk na jepni ndonji pushkë, po t’shkojmë me stupca e tërfurka me i kthye shpitë tona, qeshtu mo nuk shkon. Po thotë ai, sulmi veç ka fillu. Po e këqyrim njani-tjetrin, mos bon hajgare. Ku ka fillu kur s’po nihet pushka. Qashtu po thotë, vëzhgusit prej djeshit janë rreth Kërpezhit po vëzhgojnë, sot, thojke, deri n’ora nandë duhen me i ra. Eh, kur na tregun qysh është gjendja, po i bijshim pra.

Na u qetësuem, po e shohim se kemi vepru keq, kthehemi n’katund. Kur, o shoq, diku mbas orës nandë erdhën tri tankse. Erdhi edhe njifarë ushtrie, hyni nëpër katund, u pozicionuen. Po e shohim, paska me u bo hallakamë. Përzëtne, diku rreth drekës ia mësynë tanksat, ia nisën bam e bum.

Kur s’kaloi as gjysë ore, krejt u ndal, o shoq. Po dalim, po piskatin prej nalt prej Grabishtit me u kthy n’bodrume, po na nuk jau vnojmë veshin. Këqyrim mbas cungut, kurrgjo s’po merret vesh. Po thashë, hajde po shkojmë n’katundin tonë. Ushtria s’po len, as mendja s’po t’len, po zemra po ta lyp. Po ta lyp njifarë force, nuk mundesh as m’u kthy as m’u nis. Edhe m’duket qat’herë ma shpejt kemi shkue e kemi nxitue se kur kemi ikë para dhetë ditëve. Hyjmë n’katund... tanët atje. E kanë marrë si kroatët para dhetë ditëve; tash kroatët nuk e kanë fillu betejën veç janë kthy prej nga kanë ardhë. Janë zmbraps në Gajeve pa t’plagosun e pa t’vramë. Na u shpërndamë nëpër katund, secili prej shpije. Oha, ia nisi kukama edhe piskama... Prej dymbëdhetë shpijave, pesë t’djeguna. Ia kanë djegë Stojan Perishovit që ka shku n’Serbi, e ato katër të tanëve që kanë shku n’ushtri t’Krajinës... Hakmarrje a porosi, tatari e marrtë vesh. E edhe neve, që nuk na kanë djegë, po na kahet. Kanë marrë krejt çka kanë mujtë. Po hyj n’shpi pa derë, pa shporet, televizor, radio, frigorifer, friz... Edhe poçat i kishin hekë e i kishin marrë. Tapiceritë i kishin këputë, bojler s’ka, asnji çeshme, atë dritare të re te oborri e kishin marrë... I kishin marrë të dy lopët edhe viçin, asnji pulë s’e kishin lanë. Po këqyri poshtë strehës, as kazani i rakisë, as gomona, as dhambzori, as... s’ka mbetë kurrgjo... Krejt i kishin marrë, krejt. Ata pak mall që kishim pasë e kishin shkapërderdhë nëpër shpi e oborr, jastëkë nëpër lloq, llamba e thyme... Po kukat shoqja, po kukatin edhe tjerët nëpër shpijat e tyne. Asnji shishe raki. Ku t’këqyrish, krejt e thyme, e plaçkitun. Shpija e shprazët si shpirti i shprazët... Diqysh... m’shkon mendja, qeshtu duket gruja kur e dhunojnë... e shprazët edhe e plaçkitun.

Shkoj te komshiu Mana. Njejtë si te une, krejt e plaçkitun. Ai ka edhe traktor t’mirë, me krejt sendet. Krejt kish shku, o vëlla, krejt. Tash secili barabar, s’kemi kurrgjo. Tash ma nuk ka randësi kush është kush edhe çka ka... Tash asnjani s’kemi. Po më thotë Mane kumbara po i kan si fmija, ia kanë marrë kuajt. Kumbara ia pat’ shitë traktorin në luftë edhe pat’ ble kuaj. Çka me bo, s’ka naftë edhe u kthy me t’vjetrën. Tash këta e kthyen edhe n’ma t’vjetrën. Mundet me livru vetë nëse don me hangër. Eeeeh, tmerr.

Shkoj mbas ahrit me pa gjendjen. Une aty i kam pasë pesë koshere bletë. Gjithë i kam dashtë, prej nanës rahmet i pastë shpirti... Thashë, t’shkoj me pa a i kanë marrë edhe ato. Edhe m’shkon mendja tash kam me pa krejt shprazët. Kur, pasha sytë e ballit, nuk po rrej – pesë kosheret e mia aty, po edhe tri mbi dërrasa. E boj kryqin me t’majtën e me t’djathtën... Avytem... Bletat shnosh e mirë, hyjnë e dalin si mos me pasë kanë luftë. Po i këqyri ato tri, dy po punojnë. Ç’ka koka bo kështu, pashë qiellin, nuk po muj me ardhë n’vete. Po këqyri edhe njiherë, po e shoh se ato janë tri kosheret e mia që janë kanë t’shprazëta poshtë strehës. Eh, o vëlla, domethanë janë shumu, e dikush i tyne që nuk merret vesh n’bleta, m’i ka kapë dy prej tyne, e këtë të shprazëtën e ka ba gati për shumim. Nuk kanë t’kujt me kanë, se veç une n’Kërpezh kam mbajtë bletë! Nuk po muj me ardhë n’vete. Kthehem n’oborr, po i tregoj plakës, ajo s’po beson, po vjen mbas meje te ahri. Edhe ajo e bon kryqin, ndalet, po i këqyr ato shtatë koshere thujse shtatë fmitë na kanë ardhë prej larg, prej ndonji belaje a telashi. Na u kthy dikush që kemi mendu se e ka marrë përpara inati edhe e keqja. Ndigjojmë zhurmë para shpisë, shkojmë atje. Po vijnë oficerët me regjistru kujt çka i kanë marrë, gjendjen e shpisë, ahrit e tjera. Unë për shpi s’po i ankohem, po menjiherë po i them:

- Mua bletat nuk m’i kanë ngucë, po m’i kanë kapë edhe dy që janë shumu.

Ata m’këqyrin pak çuditshëm, po e shoh s’po m’besojnë. Thashë, hajdeni mbas meje. Ata vijnë, s’po munden me u besu syve. Po thotë njani:

- Oh i kanë bo ata gati me i marrë me vete, po nuk kanë mbërri. Ku të len ustashi diçka.

E tjetri po thotë s’është qashtu. Ka qenë ndonji bletar që ia din hakun bletës edhe bletarëve. U largun tu u shty e tu bo fjalë kush e ka mirë. Unë mbeta me bletat e mia, m’vijke me i përqafë, qashtu diqysh u disponova. Avytem, vazhdojnë punën, nuk m’këqyrin. Edhe ato dy t’reja. Thashë, e këtë t’tretën çka e paska bo gati, me ditë? E çoj, mos lujsha prej vendit nëse po rrej, aty mrenda qynka edhe kapuçi jem për bleta. E te qynka nji copë letër. Shkruen kështu: “T’u ka shumu e dyta te ahri edhe e fundit, e verdha. E para te ahri është shumë e fortë edhe shpejt ka me u shumu edhe ajo”. Nuk ka nënshkrim, qekaq.

Ulem n’bari edhe mendoj: Nuk e kanë mirë oficerët. Nuk është kanë këtu as ustashi, as bletari. Është kanë njeri, se është dashtë me i ruejtë kosheret prej ahmakut. Është kanë këtu heroi se une e di shumë mirë sa randë është me u shty me ahmakin. I kam pa une t’tanët qysh plaçkitin. Eh, t’kisha me e taku qat’ njeri... e ndoshta m’njeh, ndoshta m’lajmërohet ndonjiherë kur t’kryhet kjo hallakamë... edhe kur nji ditë punëtoret t’i nxjerrin mashkujt.

Përkthim: Qerim Ondozi

* Tregimi “S’ki me m’besu” është bërë pjesë e përmbledhjes me përzgjedhjen e ekipit organizativ të konkursit Biber.

Shënime biografike

Aleksandra Jovanoviq, e lindur më 23.07.1996, skenariste, dramaturge dhe poete. U diplomua dhe u magjistrua për dramaturgji në Fakultetin e Arteve Dramatike në Beograd. Aktualisht po studion për doktoraturë në Fakultetin e Arteve Dramatike.

Alma Tabak (1983) lindi në Duvno (Tomislavgrad i sotëm). Është diplomuar për gjermanistikë në vitin 2009 në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Sarajevës, ndërsa në vitin 2018 mori titullin Master i Gjuhës dhe i Letërsisë Gjermane - Dega e Letërisisë. Në kuadër të projektit të studimit publikoi gjithsej 21 poezi në koleksione dygjuhëshe me poezi dhe prozë (2005/2006 dhe 2007). Kohë pas kohe përkthen nga gjermanishtja në BHS dhe anasjelltas që nga viti 2013. Shkruan SEO tekste në gjermanisht. Ky është tregimi i saj i parë që do të botohet si dhe puna e saj e parë e shpërblyer.

Kontakt: almat@outlook.de

Aneta Vellkovska ka lindur në vitin 1978. Jeton dhe punon në Shkup. Përvoja profesionale: profesoreshë, gazetare televizive, bibliotekare, shkrimtare. Fituese e çmimeve për poezi, prozë, dramë. Veprat: Што ја нервира вечноста (2001), Дали сите богови се романтични (2004), Прв македонски лексикон (2004), Втората љубов на каменот (2009), Најџиновското џуџе и најџуџестиот џин (2010), Лошиот Јин и Добриот Јанг (2018), Бескрајна рамка (2019). Shkruan skenare dramash dhe filmash. Autore është e shumë projekteve multikulturore.

Kontakt: aneta.7.atena@gmail.com

Facebook: Aneta.Velkoska.

Besa Morina (1986) ka studiuar psikologjinë dhe gjuhën angleze. Punon si përkthyese. Ka të botuar një ditar lufte (2001) të shkruar gjatë bombardimeve të NATO-s në vitin 1999, i përkthyer edhe në rumanishte (2008). Është e martuar dhe ka dy fëmijë. Jeton në Prishtinë.

Kontakti: morinabesaa@gmail.com

Bojan Krivokapiq (1985) ka botuar: Trči Lilit, zapinju demoni (tregime), Žoharov let (poezi), Proleće se na put sprema (roman) dhe Gnezdo dečaka (poezi). Shumë herë është shpërblyer për krijimtari letrare. Për romanin Proleće se na put sprema në vitin 2018 mori çmimin Mirko Kovač për veprën më të mirë të autorit të ri në Serbi, Bosnje e Hercegovinë, Kroaci dhe Mal të Zi. Tekstet e tij letrare janë përkthyer në italishte, gjermanishte, hungarishte, shqipe e anglishte. Ai mban punëtori për shkrim kreativ. Jeton në Novi Sad dhe herë pas here në Dubrovnik.

Kontakt: bojankrivokapic.com

Boshko Lomoviq (Brezna, 1944) është profesor i gjuhës dhe i letërsisë serbo-kroate, ndërsa karrierën e tij e zhvilloi në gazetari. Ka botuar 40 libra për fëmijë dhe të rritur. Ka botuar poezi, prozë, kritikë letrare dhe arti në revista anembanë RSFJ-së. Është përfshirë në disa antologji, për fëmijë dhe të rritur, në Serbi, Mal të Zi, BeH, Rumani e Rusi. Ai është fitues i shumë mirënjohjeve dhe çmimeve për krijime letrare. Në fund të vitit 2000 iu botuan Veprat e Mbledhura në tetë vëllime (3.500 faqe), botim i “Sveta knjige” nga Beogradi.

Kontakt: boskolomovic@mts.rs

Dinko Teleqan lindi në vitin 1974 në Zagreb. Ka botuar përmbledhje me poezi Kreševa (1997), Vrtovi & Crvena mijena (2003), Iza (2005), Plast igala (2011), Dok ti oči ne dogore (2017) i Dovoljni razlozi (2021), librin Sloboda i vrijeme (2003), analet Lotos, prah i mak (2008) dhe Azijska suita (2015), librin Pustinja i drugi ne-vremeni ogledi (2009) dhe romanin Dezerter (2013), për të cilin mori çmimin “Krunoslav Sukić” për librin e vitit që i ndihmon mirëkuptimit, paqes, mosdhunës dhe të drejtave të njeriut. Përkthen nga anglishtja dhe spanjishtja.

Kontakt: dinko2612@yahoo.com

Goran Paladin lindi në 1979 në Zagreb. Gjatë shkollimit mori titullin inxh. dipl i ndërtimit të anijeve. Punon në profesionin e tij. Shkruan tregime të shkurta. Ai ndoqi punëtoritë e shkrimit të prozës nën mentorimin e Zoran Feriqit. Nis të botojë në vitin 2017.

Kontakt: gpaladin@tutanota.com, www.zlolit.org

Hoja Ogrizović (Novi Sad, 1984), prof. e biologjisë. Shkruan tregime të shkurta. E ka qenin më të mirë në botë. Jeton në Srem.

Irena Skopljak Bariq (Zenica, 1982) është profesoreshë e gjuhës dhe e letërsisë kroate dhe ruse. Disa nga tregimet dhe poezitë e saj janë shpërblyer, disa janë vlerësuar dhe botuar si pjesë e konkurseve letrare. Ka botuar edhe në revistat Poezija dhe Tema si dhe në portalin Strane. Është bashkautore e librave shkollorë të gjuhës kroate dhe përmbajtjeve arsimore digjitale për projektin e-Shkollal. Deri më tani ka botuar përmbledhje poezish Neprivezani (2016) dhe Plava mahovina (2020). Në kohën e lirë lexon, shkruan, lekturon dhe rri me vogëlueshen e saj, Dora.

Jelena Kalajxhija (1986) lindi në Pakrac, në Sllavoninë Perëndimore. Ka studiuar letërsinë e gjuhën serbe në Novi Sad. Për kohë të gjatë është marrë me bibliotekari. Aktualisht është në Bibliotekën Kombëtare “Filip Višnjić” në Bijelina. Ka lënë pas dy udhëzues dygjuhësh të bibliotekarisë. Ajo boton tekste dhe recensione në revistat periodike letrare (“Letopis Matice srpske”, “Sveskama”, “Detinjstvu” dhe të tjerë), përmbledhje (“Leteće violina Milorada Pavića”, “Čitanje Arkadije Slavica Garonja”, “Vizije signalizma ...”) , dhe portalet Novi Polis dhe Časopis Kult.

Kontakt: jela.knjiga@gmail.com

Jovana Matevska Atanasova, shkrimtare dhe tregimtare maqedonase, e lindur më 16.06.1991 në Manastir. Me profesion është psikologe e diplomuar. Në vitin 2015 e publikon romanin e saj të parë, të titulluar Тамбовските снегови. Në vitin 2016, romani Писмата во библиотеката publikohet në formë digjitale. Në vitet 2015 dhe 2016, tregimet e saj janë pjesë e fituesve të konkursit për tregim të shkurtër “Nova Makedonija”. Në vitin 2020 e fiton çmimin për tregim më të mirë “Zhivko Çingo”. Në fazë publikimi është përmbledhja e saj me tregime „Гладоморје“ - психопатологијата на едно општество.

Facebook: jovana.matevska

Maja Halapir lindi në 1978 në Osijek ku u rrit dhe u diplomua për gjuhë dhe letërsi angleze e histori. Ligjëron gjuhën angleze dhe përkthen. Nga viti 2005 jeton në Sombor. Në vitin 2020 ndjek punëtoritë e shkrimit kreativ (CeKaPe) dhe nis të shkruajë më intensivisht. Është në përgatitje të përmbledhjes së parë me tregime.

Kontakt: maja.halapir@gmail.com, Facebook: maja.halapir

Mariana Çanak (1982, Subotica) shkruan prozë. Ka mbaruar fakultetin filozofik në Novi Sad. Fituese e dyfishtë e Çmimit Letrar Laza K. Lazarević për tregimin më të mirë të pabotuar në gjuhën serbe. Është shpërblyer në konkurset rajonale Spasimo putopis, Write Queer, Ulaznica, Portalibris. Është pjesë e përmbledhjeve dhe revistave në vend dhe në rajon. Ka botuar librin me prozë Ulični prodavci ulica (2002) dhe përmbledhjen me tregime Pramatere (2019). Jeton në Novi Žednik dhe Novi Sad.

Kontakt: marijana.canak@gmail.com

Mihovil Rismondo (1999) u lind në Zagreb. Ka përfunduar gjimnazin klasik në Zagreb në vitin 2017 dhe është regjistruar në studime parauniversitare të dramaturgjisë në Akademinë e Arteve Dramatike në Zagreb. Në revynë DeSADU ka paraqqitur dramat Hipolit iz predgrađa dhe Ljubav u afteru, ndërsa në festivalin KRADU dramën Vampir alergičan na krv. Në bashkëpunim me Departamentin e Aktrimit ka bërë përshtatjen autoriale të Kratka povijest Rosa i Guila. Në bashkëpunim me “Punëtorinë teatrore Malik” në vitin 2018 lindi teksti Začarani sin. Ka shkruar edhe skenarin për filmin e shkurtër eksperimental Uloga të prodhuar nga “Zagreb Film”.

Kontakt: mihovil.rismondo123@gmail.com

Instagram: mihovil.rismondo

Milan Vorkapiq lindi në 1953 në fshatin Trojvrh, komuna Ogulin, Kroaci. Ka mbaruar fakultetin e edukimit në Rijeka. Për shkak të situatës në vitin 1991 u detyrua të emigrojë në Serbi. Jeton në Vrnjačka Banja, është në pension. Është anëtar i Shoqatës së Dramaturgëve të Serbisë.

Milena Babiq lindi në 1980 në Beograd. Gjatë viteve 1990 mbante flokë të shkurta dhe dëgjonte punk, dhe në vitet 2000 studioi psikologji në fakultetin filozofik në Beograd. Jeton, punon dhe shkruan në Kruševac. “Krojf” është tregimi i saj i parë i botuar.

Kontakt: mileeena.babic@gmail.com

Milica Rashiq, lindi më 1989, jeton dhe punon në Nish. Ka studiuar filozofi, nganjëherë jep mësim në shkollë, përkthen nga frëngjishtja dhe anglishtja. Të shkruarit është ende ushtrim, me shpresë se do ta gjejë veten në të.

Kontakt: milicarasic89@gmail.com

Instagram: nisam.milica.rasic

Nikolla Nikoliq lindi në 1989 në Podgoricë. Ka mbaruar fakultetin e shkencave politike dhe ka mbrojtur temën e masterit për regjimet kuislinge. Ka botuar romanet Čvor (2011), Meandar (2014), dhe Sirene za uzbunu (2019), si dhe përmbledhjen me tregime Atakama (2016). Tregimet i boton në revistat malazeze dhe rajonale. Shkruan kritikë letrare. Është fituesi i çmimit Bihorska Venus për tregime të shkurta. Tregimet e tij janë përkthyer në shqipe, gjermanishte dhe anglishte. Është drejtori artistik i Panairit Ndërkombëtar të Librit dhe Edukimit në Podgoricë.

Kontakt: nikolic.gianni@gmail.com

Nikolla Petroviq lindi në Beograd më 1978. Prozën dhe esetë kritike i boton në revista, përmbledhje dhe në portale letrare. Është fitues i çmimit të Festivalit të Poezisë dhe Librit të Beogradit Trgni se! Poezija! 2019, për përmbledhjen me tregime Papir brzo gori (Treći trg, 2019).

www.goodreads.com/author/show/4844539.Nikola_Petrovic

Petra Rapaiq. U rrit në Mal të Zi, jeton në Novi Sad. E ka pasion fjalën e shkruar. Është redaktore përgjegjëse e blogut Fantasy by Sofia. Deri më tani ka botuar një roman humoristik Univerzum u nevolji së bashku me Nesha Popoviqin. Një version elektronik i romanit të saj të parë, Poslednji vilenjački princ. po sillet diku në internet. Deri më tani, kam botuar disa tregime në Marsonik, Pandakon, Verticals Literary dhe Përmbledhjen Refestikon rreth Ilirëve të lashtë.

Facebook: epskafantastika4

https://epicfantasyweb.wordpress.com

Sanja Tërpkovska ka lindur në vitin 1980 në Shkup. Është profesoreshë e diplomuar e gjuhës dhe letërsisë frënge. Ka punuar gjithçka, nga përkthyese deri te redaktore grafike, krahas punës si profesoreshë e gjuhës dhe letërsisë frënge. Shkruan si një terapi të vetëcaktuar kundër veseve dhe mësysheve. Do gjithçka që duan të rinjtë.

Kontakt: sanja.trpkovska@gmail.com

Senad Jusiq lindi më 1967 në Bugojno ku ende jeton dhe punon. Me profesion është elektroteknik. Pjesëmarrja aktive në luftë ka ndikuar në punën e tij prej shkrimtari dhe ka publikuar librin antiluftë të prozës së dokumentuar Posljednji napad prve čete. Shkruan edhe kolumne në portale rajonale. Së fundmi ka dalë edhe libri i tij i dytë, përmbledhja e tregimeve satirike Smrt općinskog vijećnika.

Kontakt: gornjikopcic@gmail.com

Vesa Qena lindi në vitin 1991 në Mitrovicë, Kosovë. Ka diplomuar në Universitetin e Prishtinës, në drejtimin e Dramaturgjisë. Ajo shkroi disa drama: Në dreq me Titon, Prehri i Gjyshit dhe Pantallonat e Kangus si dhe bashkëshkroi dramën Ata do të vijnë. Në 2011, Vesa bashkë me Hanën, Lolën dhe Alketën themeluan kolektivin artistik Haveit të cilat përdorin kryesisht mediumin e performancave publike, për të eksploruar çështjet sociale, si fuqizimi i pozitës shoqërore të gruas, të drejtat e komunitetit LGBT+ si dhe tema të tjera.

Kontakti: vesaqena@gmail.com