Aida Šečić Nezirević · Albina Idrizi · Amina Kaja · Ana Jugo · Ana Kutleša · Andrea Hribar Livada · Anica Marcelić · Ante Storić · Dražana Marković Krezić · Dubravka Tintor · Dušan Radaković · Ena Katarina Haler · Ernad Osmić · Goran Janković · Lana Bunjevac · Lidija Deduš · Miloš Perišić · Naida Mujkić · Сања Мучкајева Видановска · Senad Jusić · Slađana Nina Perković · Srđan Miljević · Tena Lončarević · Vasilije Perović · Весна Тодоровска

ИИздавач | Botues | Izdavač:

Centar za nenasilnu akciju Sarajevo | Beograd

Тимот на Бибер | Ekipi i Biberit | Biber tim:

Ана Битољану · Davorka Turk · Ivana Franović · Katarina Milićević · Qerim Ondozi · Radomir Radević

Подготвиле | Përgatitur nga | Priredile:

Ivana Franović · Davorka Turk · Katarina Milićević

Превод | Përkthimi | Prevod:

Borislav Pavlovski · Ѓоко Здравески · Đorđe Božović · Иван Шопов · Irena Šentevska · Kreshnik Ajdini · Qerim Ondozi

Лектура | Lektura | Lektura:

Aleksandra Zrinušić · Arsim Jonuzi · Бобан Карапејовски · Jelena Angelovski · Mirjana Evtov · Татјана Б. Ефтимоска

Дизајн на кориците | Dizajni i kopertinave | Dizajn korica:

Zoran Cardula

Печати | Shtyp | Štampa: Standard 2, Beograd

ISBN: 978-86-89845-15-0

biber.nenasilje.org

biber е конкурс за краток ангажиран расказ на албански, македонски, босански, хрватски, српски и црногорски јазик. Темата на конкурсот е помирување во контекст на оставнината/наследството на војните и насилството во земјите од поранешна Југославија, а доаѓаат предвид и раскази што можат да придонесат за подобро разбирање меѓу луѓето, намалување на омразата и разградување на предрасудите, антивоени раскази, раскази што се занимаваат со соочување со минатото, разградување на сликата за непријателите, сочувство за другите, храбри раскази што се осмелуваат да одат во „непријателски“ чевли, раскази што ги поместуваат границите и ни ги отвораат патиштата да градиме поизвесна, побезбедна и послободна иднина за сите. Конкурсот го организира тимот Бибер на Центарот за ненасилна акција Сараево – Белград.

Содржина

Предговор

Соопштение на жирито

Земја на среќата

Анте Сториќ

Вошки

Душан Радаковиќ

Кога ќе влезам дома, ја гаснам светлината

Ена Катарина Халер

Црвениот облакодер

Лана Буњевац

Вртлози

Сенад Јусиќ

Глувонемата

Албина Идризи

Солзите исто болат

Весна Тодоровска

Кафе, комшике

Тена Лончаревиќ

Фертик[1]

Лидија Дедуш

Грахо

Дражана Марковиќ Крезиќ

Војна е грд збор

Срѓан Милијевиќ

Кафе со Јелена

Аница Марцелиќ

Цртички од животот на еден бегалец

Ана Југо

Зборови

Милош Перишиќ

Време на митарење

Ана Кутлеша

Колаче на среќата

Наида Мујкиќ

Се викам мама

Сања Мучкајева Видановска

Цела приказна, а човек...

Горан Јанковиќ

Погача

Аида Сечиќ-Незиревиќ

Девојченце

Андреа Хрибар Ливада

Нешто мрачно што мама го носи во себе

Слаѓана Нина Перковиќ

Баба ми Аница

Дубравка Тинтор

На дното од филџанот

Амина Каја

Размерот на бога... сепарат

Василије Перовиќ

Заклучоци од состанокот на месната заедница на кој немаше воздржани

Ернад Осмиќ

Биографски белешки

Предговор

Во овој зборник се наоѓаат 25 раскази што ги одбра жирито во состав: Лејла Каламујиќ, Калина Малеска и Оља Савичевиќ Иванчевиќ.

Петтиот конкурс Бибер беше отворен од 10.12.2021 до 1.6.2022 г. На конкурсот пристигнаа вкупно 473 анонимни дела, од кои 101 расказ ја помина претселекцијата и беше проследен до жирито на читање. Претселекцијата ја правеа мировните активисти и активистки од нашиот регион: Абдулах Феризи, Ана Битољану, Боро Китаноски, Даворка Турк, Ивана Франовиќ, Катарина Милиќевиќ и Љуан Имери.

Секогаш нè радува богатството на јазиците и на наречјата меѓу кориците на една книга, како и шаренилото на местата во кои живеат авторките и авторите на одбраните дела, па затоа посебно ги наведуваме: Аранѓеловац, Бања Лука, Виена, Белград, Битола, Брчко, Бугојно, Добој, Гњилане, Куманово, Љубљана, Мостар, Приштина, Сараево, Шибеник, Вараждин, Вишково, Загреб, Запрешиќ, Зрењанин и Жупања. Во зборникот ќе сретнете некои сосема нови имиња, но и некои што веќе ги знаете, а застапени се дури петмина писатели и писателки чии раскази веќе сме ги објавувале.

Им благодариме на сите што учествуваа и на сите кои на различен начин го поддржаа овој конкурс.

Тимот на Бибер

Соопштение на жирито

По извршената претселекција, читавме и оценувавме 101 расказ пристигнат на конкурсот. Едногласно одлучивме првите три награди да им се доделат на следните раскази:

прва награда: „Доба на митарење“ на авторката Ана Кутлеша;

втора награда: „Фертик“ на авторката Лидија Дедуш;

трета награда: „Земја на среќата“ на авторот Анте Сториќ и „Зборови“ на авторот Милош Перишиќ.

Исто така, посебно сакаме да го пофалиме расказот „Вошки“ на авторот Душан Радаковиќ.

Освен наведените, во зборникот ќе бидат објавени и расказите на следните автори и авторки: Сенад Јусиќ, Ернад Осмиќ, Слаѓана Нина Перковиќ, Аница Марцелиќ, Аида Сечиќ Незиревиќ, Тена Лончаревиќ, Андреа Хрибар Ливада, Наида Мујкиќ, Албина Идризи, Весна Тодоровска, Срѓан Милијевиќ, Ана Југо, Лана Буњевац, Дубравка Тинтор, Ена Катарина Халер, Горан Јанковиќ, Василије Перовиќ, Дражана Марковиќ Крезиќ, Амина Каја и Сања Мучкајева Видановска.

Годинашниот избор на раскази тематски се движи од отворено соочување со болното минато (често прикажано од перспектива на децата и младите, што е очекувано со оглед на генерациската припадност на авторките и авторите) до некои нови предизвици кои ги носи современоста. Позитивен впечаток ни остави храброста искажана во голем број раскази – обидот „да се оди во туѓи чевли“; пишувањето од перспектива на „онаа друга страна“, без оглед дали таа перспектива припаѓа на друг род, на друг светоглед, на друга националност или на друга генерација.

Им изразуваме благодарност на сите кои учествуваа и искрено им честитаме на избраните автори и авторки.

Лејла Каламујиќ,

Калина Малеска,

Оља Савичевиќ Иванчевиќ

Земја на среќата

Анте Сториќ

„Глеј го, Мими, каков е“, вели мајка ми.

„Што му фали?“, одговара таа, додека околу вратот ми го врзува дотраениот жолт чаршаф.

„’Ко грмушка е. Треба итно да го шишаме!“

„Е, немој сега така.“

„За еден месец почнува школото. Нема да го пуштат вака во четврто одделение!“

„Сега ќе го средиме, донт вори. Ќе биде убав ‘ко Сандокан.“

Седам пред огледалото среде ходникот, Мими ми го става лонецот на глава, па со ножиците ги сече вишоците коса.

Кога ѝ се обраќам, вели: „Те молам веќе немој да ме викаш тетка Милана. Ти реков веќе. Звучи ‘ко некоја баба.“

Потврдувам со главата и велам Мими.

„Можеш и на француски... Mí - mí“, дофрла мајка ми.

Се смеат.

Таа е пријателка на мајка ми и колешка од сметководство.

Единствената возрасна личност што, горе-долу успешно, ја викам по прекар.

Додека ме потстрижува, вели: „Насмеј се малку, ѓа’ол да те земе.“

Се зацрвенувам.

Не разбирам зошто татко ми за неа вели дека е грда ‘ко лопов.

Едно лето мајка ми и мене нè викна во село покрај Прокљанското Езеро, во куќата на своите родители.

Појадувам сендвич со сланина, првпат пијам киселина.

Додека Мими ме учи скокање на глава, мајка ми пливајќи вика: „Богами, полесно е во море.“

Потоа малку пливам краул и нуркам во плиткото, а Мими и мајка ми си ставаат шампон косата, па ја плакнат со нуркање, по што се сончаат топлес.

Мајката на Мими од вратата вика: Како не ви е срам!, и: Ставете нешто на себе!

„Тешко тебе ако те види татко ти“, вели.

Тие се смеат.

Подоцна во куќата нејзиниот татко ме вика да одам со него да фрлам мрежа, на што мајка ми одговара: „Ајде вие фино одете сами. Тој баш и не умее со рацете. Ќе ви ja замрси мрежата.“

Приквечер, сепак, одам со него.

„Ти само седи тука“, вели.

Додека со кајчето се возиме по работ на езерото, седам покрај дрвената кутија со парангал во која за малку ќе седнев и го гледам татко ѝ на Мими како ја фрла мрежата во солената вода.

Навечер, под одрината пред куќата, вечераме салпи испечени на скара и плукаме рибји коски.

Татко ѝ на Мими кажува вицеви на кои само тој се смее, па кога Мими ќе почне да прераскажува духовити анегдоти од работа, ѝ вели: „Ќерко мила, ама мелеш.“

„Нашол кој да каже“, вели мајка ѝ на Мими.

По вечерата, пиејќи го домашното вино од татко ѝ на Мими, Мими и мајка ми се опиваат.

Избирам касети и ги ставам во касетофонот, Мими и мајка ми играат во дворот, пеејќи ги Замисли живот у ритму музике за плес и Додирни ми колена.

Татко ѝ на Мими ги гледа со скрстени раце и врти лево-десно со главата; мајка ѝ вели: Ц, ц, ц. Доаѓајќи по нас, татко ми свирнува, па чека со лактот потпрен на покривот на југото 55.

Родителите на Мими ни подаруваат домашни памидори и најлонска кеса полна со смрзната риба извадена од сандакот.

При разделбата, мајка ми се заблагодарува и ги бакнува сите по трипати; татко ми по долгиот бакнеж ја тргнува главата.

По неколку месеци, се развеселувам кога слушам како мајка ми ѝ телефонира на Мими, за потстрижување.

„Мајко мила, ама се лицкате“, вели татко ми, па запејува: „Милааанааа Пилааанааа.“

„Не сери“, одговара мајка ми.

Кога дојде, Мими ми подари касета што ја преснимила од својата плоча: нов албум на групата Филм – Земја на среќата.

Додека ме потстрижува, ја гледам во одразот, потајно ја мирисам.

Откако мајка ми ми ја измива косата, додека не заспијам, ја преслушувам касетата; под собната ламба го читам списокот песни испишан со виолетово пенкало, гледам во малечките букви од нејзиниот ракопис.

Утредента, додека родителите беа на работа, пронајдов „Старт“ скриен под постелнината во орманот од нивната соба.

Ја пуштам Земја на среќата, го листам списанието.

На брачниот кревет, легнувам покрај отворената дуплерица.

Се присетувам на голите гради на Мими.

На местото каде што се усните на девојката, ја бакнувам хартијата.

По неколку недели од својата соба ја слушам мајка ми како во кујната, со кафе по ручекот, му вели на татко ми дека Мими веќе неколку дена не дошла во канцеларијата, дека не се јавува на телефон, дека некоја колешка за неа вели оти е кучка трофазна и нека се гони одовде и таа и цела нејзина фамилија.

„Подобро да си одат. Гледаш какво време дојде“, вели татко ми.

Доцна навечер ѕвони телефонот.

„Каде си?“, вели мајка ми со плачлив глас.

„На село. Кај мајка ми.“

„Како се тие?“

„Добро... белки.“

„Па, што ќе правите?“

„Не знам. Не знам ни каде ќе одиме ни што ќе правиме.“

Неколку дена подоцна лежам во креветот, низ ролетните гледам блесоци.

Низ градот одѕвонуваат детонации, се слуша пукање околу касарната.

Кога засвирува сирената за општа опасност, набрзина се облекуваме, со брзи чекори влегуваме во пештерата адаптирана во засолниште.

„Сите ќе нè заколат“, вели некоја постара сосетка.

Наутро едно момче од соседството ми се потсмева затоа што сум се измочкал во сон.

За време на повремените гранатирања на градот, со мајка ми сум во засолништето повеќе од еден месец.

Присилно се навикнувам на спиење во целосен мрак.

Повремено, кога татко ми ќе дојде од боиштето, ќе отрчаме до куќата за туширање.

Пред спиење, за да не ги слушам ‘рчењата, чкрипењата со заби и бладањата, ставам слушалки на ушите; вокменот ги врти страните на касетата од Мими: Љубовта е закон, Роб на љубовта, Добри вибрации, Воз до земјата на среќата, Ќе ти дојдам во соништата...

За време на затишјето, татко ми стигнува дома од боиштето.

Ми вели да одам во собата и да го вклучам касетофонот, па ја затвора вратата од кујната.

Ја стишувам музиката и го ставам увото на вратата од собата.

Не ги слушам.

Излегувам од собата, се прикрадувам до вратата од кујната.

Татко ми вели дека чул од некој војник дека се убиени родителите на Мими.

Ги тепале со кундаци, потоа, пикнати во рибарска мрежа, ги влечеле по брегот на Прокљанското Езеро, по што ги полеале со бензин и ги запалиле.

Мајка ми низ солзи прашува за Мими.

Татко ми молчи.

Една ноќ сонувам дека сум стар приближно колку Мими.

Стоиме прегрнати на некоја ледина, се бакнуваме в уста.

Ја сакам.

Облечен сум во воена униформа.

Приоѓа камион.

Возачот вреска да влезам во кабината.

Со глава извадена низ прозорецот на возилото, гледам како Мими ми мавта со дотраениот жолт чаршаф.

Ѝ мавтам.

Наеднаш, Мими само исчезнува.

Жолтиот чаршаф се лелее на наелектризираниот воздух.

За време на возењето сфаќам дека ги пренесуваме труповите на родителите на Мими.

Скокнувам од камионот.

Додека бегам, рафален оган од калашников ме покосува од зад грб.

Се будам.

Од покривот на пештерското засолниште, вода ми капе по лицето.

Неколку години по војната заѕвонува телефонот.

„Кој е сега во ова време?“, вели татко ми и се јавува.

Го слушам гласот на Мими.

Татко ми ѝ ја подава слушалката на мајка ми.

„Мило ми е што те слушам“, вели мајка ми.

Кратко разговараат.

Мајка ми ја спушта слушалката, па оди во бањата.

Слушам липање.

Татко ми го засилува звукот на телевизорот.

При една од последните посети на Шибеник, делумно од сведочењето на таткото на една пријателка, кој неодамна се обеси, делумно од пронајдените судски списи, дознавам дека покрај пристаништето Мандалина, во преземената касарна на ЈНА во јужниот дел од градот, пред крајот на зимата 1992 година, во просториите на воениот затвор Кулине се доведени дваесетина заробени војници и неколку цивили. Секојдневно ги удираат со тупаници, палки, кундаци; ги клоцаат, ги шибаат со кабли.

Ги мачат со оголени жици од струја и електрошокери, ги тераат на меѓусебни сексуални односи.

Една од заробените жени повеќекратно ја силуваат, ја принудуваат на полов однос со еден од цивилите.

Таа жена е Милана Јанковиќ.

Мими.

Додека фризерката со машинка ми ја отстранува израснатата коса, на радиото засвирува Воз до земјата на среќата.

Таа потпевнува, па ме забележува во одразот на огледалото.

„Плачеш ли?“, вели.

Молчам, со дланката ги бришам образите.

„Па, песнава не е тажна“, вели таа и продолжува со потстрижувањето.

Превод: Иван Шопов

Вошки

Душан Радаковиќ

0.

„Дали си возач на камион?“, ме праша ќерка ми, девојче со криви нозе, кое има девет години. Инаку, кривите нозе ги наследи од мене. Моите се уште покриви. Никогаш дотогаш не ме праша со што се занимавам. Ми пријде носејќи тетратка со чисто бели корици, каде што ништо не пишуваше, ми го покажа насловот што го задала учителката и ми го постави тоа прашање. Дали сум? Требаше да напише состав за мојата професија. За професијата на својот татко.

Лежев безволно на стариот беж тросед, кој не можеше да се развлече веќе неколку години. По четиринаесеттата и конечна селидба, добро е што можеше да се лежи на него. Тој стан мојата сопруга го наследи од немажената сестра на баба ѝ, која се вивна на небото на четиринаесетти февруари. Неслучајно Севишниот ја повикал баш тогаш – велеше дека целиот живот е заљубена во некого. Их, заљубена. Вљубеноста е за клинци, не за сериозни луѓе зафатени со работа каков што сум јас. Триесет и четирите квадрати стан беа сосема доволни за нас тројцата. Секому по малку повеќе од единаесет.

Го извлеков последното зрнце волја од својот умртвен ум и гордо ѝ одговорив дека сум возач на камион. И тоа не обичен камион, туку шлепер сканија. Ќерка ми слушна дека изговорив „авион“, а не камион. Се почеша над увото; чешањето траеше неколку секунди, оставајќи црвен печат на тоа место. Беше свежо кратко истрижена, зашто на училиште се појавиле вошки и мајка ѝ, мојата сопруга, се фати за еден збор: превентива.

Изговорив неколку реченици во врска со мојата работа и ѝ реков на ќерка ми дека тоа ѝ е сосема доволно за да напише добар состав. Се почеша повторно, седна покрај троседот, ја рашири тетратката на тепихот и почна да пишува. Ја изненади податокот дека во роковникот го запишував секој поминат километар откако возам камиони. Во роковникот не се запишувани податоци за возењето автомобил.

Секоја вечер сопругата ѝ ја прегледуваше косата. Ја прегледа и мојата коса, барајќи вошки и гниди, убедувајќи ме да се истрижам. Не можев да се откажам од својата коњска опашка, која ја носев од средно училиште. Мислам дека ниедно влакно не ми падна оттогаш.

1.

Завршив тригодишно сообраќајно училиште. Веднаш по завршувањето на училиштето татко ми ме вработи кај својот пријател Марко Чоловиќ, кој беше сопственик на неколку месарници. Ниедна месарница не отскокнуваше од фонот на неговите други месарници, кои громогласно смрдеа на расипано месо. Не разбрав веднаш како воопшто успеваше да ги продаде своите производи. Секојдневно со камионот волво, ладилник, ја доставував стоката во месарниците опшиени со смрдеа. Тоа беше првата причина. Можеби и доволна за земјата на сиромашните. Втората причина беше таа што повеќето болни или умрени животни што се користат во исхраната на луѓето, на територијата на цела држава, ги откупуваше тој. За довезување на животните беше задолжен Оскар. Оскар беше молчалив, низок, со циглесто лице и седа брада и покрај тоа што беше млад. Мислам дека немаше повеќе од триесет и пет. Оскар беше задолжен за превозот сѐ додека не доби дозвола за влез во Соединетите Држави. Таму живееја сестра му и зет му. Болните или мртвите животни газда Марко Чоловиќ ги сортираше и ги обработуваше во својата кланица.

„Од утре си на посебна, одговорна позиција“, ми се јави Чоловиќ и ми кажа. „Човекот што беше на таа позиција заминува во странство. А, знаеш ли зошто заминува? Затоа што кај Чоловиќ стекна знаење и искуство што во странство и тоа како го ценат. Затоа, памет во глава!“, изговори татко ми.

Посебна позиција? Помислив на Оскар, кој од смрдеата на умрените животни вовлечени и во фоликулата од косата на неговата глава не се ослободил дури ни таму, во Америка.

Подоцна, можеби месец и пол откако Оскар замина, почнав да возам и задгранични тури. Одев по стока на која ѝ изминал рокот или по стока што тие, Германците, Австријците или Швајцарците, не ја користеа во својата исхрана. Очи. Црева. Бубрези. Мозоци. Еднаш превезував и полутки. Преку стотина полутки се виореа во ладилникот на волвото.

2.

Веќе подолго од две години работев за газда Марко. Иако платата беше бедна, бев задоволен. Често одев во странство, шверцував цигари и алкохол, за време на патувањата наоѓав пристојни девојки, чие време не беше скапо. Шверцот лесно го покриваше дружењето со нив. Во тоа време на хиперинфлација, во однос на повеќето луѓе, живеев одлично.

Потоа ми тропнаа на вратата. Тие двајца, обајцата со насмевка од уво до уво. Забите им беа побели од појасите. Неколку часа пред тоа бев стигнал од Базел.

„Гледам дека си во добра возачка форма. Не изгледаш уморно. Швајцарија не е блиску“, изговори еден од двајцата воени полицајци.

Ме одведоа право на фронтот. Ме оставија пред Илок. Таму го задолжив цивилниот камион, ФАП кипер. Добив посебна позиција во единицата, со печат Воена тајна во книшката.

Деветте месеци, колку што ги извршував посебните задачи, поминаа релативно брзо. Никому никогаш не ни зуцнав за тоа што правев точно. Ниту некој ме праша.

Сега повремено имам кошмари, не дека немам. Често ги сонувам натрупаните тела, кои се преметнуваа зад кабината во која секогаш се наоѓав сам. Никогаш немав совозач. Имав чувство дека пренесувам тикви или лубеници, зашто ги превезував неколку пати додека во училиштето учев да станам возач на камион. Кога ќе стигнев на локацијата за која имав писмена наредба, излегував од кабината по истоварувањето на телата и стоев настрана додека два багера ги пикаа човечките тела во веќе ископаните јами со големина на одбојкарски терен. Сите јами беа од нашава страна на Дунав. Понекогаш слушав лелекања, машки, женски и детски, кои се чинеа како цивкања поради вревата што ја правеа багерите. Звукот на свирчето на старешината значеше крај на полувремето или на четвртината, знак дека треба да тргнам назад. На непријателска територија. По следната тура.

Татко ми беше горд на мене кога се вратив. Го рашири темнозелениот шатор во нашиот двор и покани повеќе од сто луѓе. Насобраните деца во мене видоа војник, борец. Можеби и херој.

3.

„Три, четири, пет, шест...“, изговори лицнатиот полицаец, фрлајќи ја полуготовата цигара на асфалтот. Беше речиси голобрад. Само по некое влакно над усните и на брадата го омажествуваше неговото женствено лице.

„Ух, како ли само се пикнале овде? Каква смрдеа! Ебани мигранти!“, извика тргнувајќи се настрана, не сокривајќи го од нив нагонот за повраќање. Исповрати само на неколку метри од мојот шлепер сканија, приоѓајќи кон каналот покрај патот во кој одблеснуваше темната течност што повеќе личеше на сурова нафта отколку на каналска вода. И во таа течност можеше да го види своето лицнато лице.

Се обиде да извади хартиено шамиче од џебот за да ја избрише устата, но уште еден млаз од желудникот се истури во каналот. Почувствував мирис на чадено сирење, мирис што сигурно го почувствуваа и луѓето кои зад неговиот грб излегуваа еден по друг. Излегуваа полека, меко, како кога леопардот се доближува до пленот. Прво им се појавуваа стапалата. Повеќето на стапалата имаа патики што беа јасна реплика на најк. Потоа им се појавуваа колковите, градите, за да излезе главата на крајот. Срамежливо спуштена кон асфалтот. Се чинеше дека некој невидлив тег им ги влече главите надолу. Го почувствував нивниот срам, иако во првиот момент мислев дека тоа беше страв. Се извлекуваа од тесниот простор, од бункерот дополнително направен во предниот дел на приколката, кој се наоѓаше веднаш зад кабината на сканијата.

„Седум, осум, девет...“, броеше лицнатиот. Другиот човек, цариникот, чучеше покрај совозачката врата држејќи ја шапката в раце. „Можеби би требало да викнеме брза помош? Погледни на што личат! Гледај, сите до еден се бледи како крпи. Имаат ли воопшто воздух во бункерот?“, рече.

„Дванаесет, тринаесет...“, ми се провлекуваше низ ушната школка. Наеднаш броењето престана.

Веќе цариникот му беше пришол на лицнатиот полицаец, кога го виде црномурестото момче во црвени бермуди, кое имаше повеќе од седум години. Белиот шушкавец му висеше преку телото, дланките не можеа ни да се наѕрат. Беше кратко потстрижен, можеби на „тројка“. По него излегоа уште две момчиња со слични години и фризури, можеби и тие со вошки во косата. Сите тројца имаа потемен тен од оние што дотогаш беа излезени.

„Петнаесет!“, извика лицнатиот. „Па, колку ги има, да му ебам мајката? Како ги напика овде?“, се сврте кон мене.

„Седумнаесет“, изговорив смирено.

Потоа од под камионот, од долниот бункер, се провре жена со лесно птичјо тело, со тен како кај трите момчиња. Потоа се провре и човек што излезе значително побрзо од жената. Слаб, со потиштени црти на лицето, речиси долета до четворицата. Полицаецот и цариникот гледаа во момчињата, во жената и во човекот, кои направија круг во кој цврсто се прегрнаа.

„Ова мора да е мајка им. А, овој проседиот татко. Семејство, човеку!“, изговори цариникот.

Од задниот џеб извадив врзоп банкноти.

„Има пет и сто? Да не бројам? Триста евра по глава?“, изговори.

„Точно.“

Се почеша со парите по брадата, па, поместувајќи ја шапката по главата лево-десно, рече: „Врати ги во бункерите и вози. Веќе никој нема ни да те погледне до одредиштето.“

Цело време возејќи го шлеперот чувствував како се поместуваат во осумте квадрати. Точно знаев и кога мократ во пластични шишиња. Знаев и кога заспиваат, па телата им се опуштаат и удираат во ѕидовите на бункерот.

Ги возев до Германија без непотребни паузи. До предградието на Минхен, каде што ги оставив во една гаража. Четиринаесет излегоа, додека тројца останаа во бункерот на шлеперот. Момчето во црвени бермуди и со бел шушкавец на себе, како и двете жени, не постари од триесет, не излегоа. И овојпат откажа вентилацијата.

И за нив тројца, без оглед на смртта, важеше истата цена – илјада евра по глава.

*

Бев многу блиску до купување нов, значително поголем стан, веќе капарисан дуплекс од седумдесет квадрати во Ново Насеље. Триесет и четирите квадрати за нас тројца, малку повеќе од единаесет по лице, се под секое човечко достоинство.

Превод: Иван Шопов

Кога ќе влезам дома, ја гаснам светлината

Ена Катарина Халер

Последно ги искорнаа прозорците. Со црвени лица, заруменети ги влечеа окната, ги кршеа ѕидовите, ене го и татко ми и за час – еден прозорец од нивната куќа стои и во нашата шупа. Никаква корист од него, само се сопкаме и пцуеме, го проколнавме тоа окно веќе безброј пати, по ѓаволите нека оди, уште не отишло.

„Нека им ги таму голите куќи!“, вели тој, татко ми, и добро вели, и сакати луѓе ги фрлаат голи, па што има со куќите да биде поинаку.

Низ така голите отвори се гледа во куќата и кога внатре е мрак. Зјаеја празни и веќе помисливме, ќе исчезнат самите од себе; ако треба да извлечеме некоја тула – нека, ќе го направиме и тоа, но како било, ќе се урне на крајот и ќе настане мир.

Спроти мојата се урива така нејзината куќа. На тоа место, само прашање на време е, ќе остане само гнилото брдо од тули и кал, а јас од својот прозорец конечно ќе го видам тогаш веќе зараснатото поле одзади, буи на него густ честар. Бевме уверени во тоа уривање, како ли ги тресеше ѕидовите ветрот; таа прашина што лета можеше да биде и пепел, така пече, па ги стискам очите кога поминувам крај таа куќа, по ѓаволите и таа.

Тој што ќе легне во мојот кревет може таму да го чуе татнежот на возот. Ако се лежи на грб, пршлените стануваат шини и звукот клокоти низ нив, исчезнува некаде зад полето, а куќата отспротива уште не се урнала и ми го сокрива погледот. Ако застанам на вратата од собата, јасно гледам што прават тие што ѝ ја населиле куќата. Доволно е тоа малку светлина од улицата за да видам сѐ што прават во таа прва соба, каде што некогаш спиеја нејзините родители. Нејзината соба можам да ја видам само ако се доближам до својот прозорец: добро што ја искорнавме вратата, па светка сивиот ѕид, дождот веќе се намерил на него. До тој ѕид секогаш сакаше да спие, везден ме туркаше до работ, сакаше да паднам, нема што друго.

„Ни ги донесоа оние што колат“, ми велат, „тие што колат и пушка кога имаат, колат затоа што така сакаат!“ А ние наврат-нанос по дома, ги заклучивме капиите, се тресеме како и од нас да ги тргнале сите врати и прозорци, ги изнеле и ги распродале по пазарите, па сега ветрот шиба низ шупливите тела, таква трескавица нѐ фаќа додека стравуваме од нив, макар што сѐ уште е лето и кога ќе легнам в кревет, прострујува млаз низ шините и лежам во пот, долго.

Нѐ стегна во грлата за гол живот, а низ расчепатените отвори се клатат жени, само белите лица им се искорнат расцеп во црнината. Одат ваму-таму низ собата, дланките би си ги задушиле под мускулите како си ги стегаат рацете на градите; зарем со тие раце колат?

„Тоа се нивни курви“, ми велат сепак, „тие ги бакнувале, а овие ги колеле!“

Што не можеле да бакнуваат некого што знаел да пукне со пушка, ние не сме им криви.

Откако среде дворот изгоре она што не го зедовме од тие куќи, го оставаме тоа пред вратата на курвите. Така им пишувам и на капијата, уште тлее саѓето во коешто ќе згазат, да стапне во него барем со боса нога, курвата што сега спие во нејзината куќа. Мама ме влече за уво и кога ќе влеземе во куќата, ме мава додека не поцрвени целата. Заминува од мене таква отечена, бесна на нив, што не сме пуштиле да се урне куќата.

Нејзините си заминаа, зашто беа оние што крадат. Одеднаш се дозна дека крадат, па ѝ дека одземаат, би убиле за туѓото и што со нив тогаш, поарно да се далеку, а куќите нека се урнат. Немаше друго, морав да се согласам: туку што да крадат, такви се и тие, украде и од мене, мораше нешто да украде. Сите тие мои работи што мислам дека се испогубени којзнае каде мора таа да ги зела, нема кој друг и затоа пребираа по нивните шкафови, ги отвораа фиоките, ги ширеа чаршафите и перниците, само за од нив да испадне нешто наше, мораа да земат нешто, а ако не пронајде ништо (за секој случај, треба да се биде сигурен), си носеа дома сѐ што е нивно, тропаа комодите со тркалца низ селото, за да не има сепак во нив нешто наше; ги трупавме собите со мебел, алишта, ги навлековме нивните завеси на прозорците – секаде може да се завлече она што ни го зедоа, од каде ли ќе се појави?

А она што таа го зеде од мене, морала да го понесе со себе. Мора да е така, зашто ништо не наоѓам. Влегувам во куќата, ги отворам сите фиоки, буричкам по сите нивни работи и ништо мое да испадне од нив. Што и да ми украла, не е кај мене, а не можело ниту да остане во нејзината куќа. Таму сега талкаат по нејзините соби, тие две женски фигури во црнина, никого сега не бакнуваат, ниту некој овде коле. Не знаат ни тие што да прават со себе, се влечат навечер низ собите, па после папсуваат, а кога ќе се случи тоа, веќе и не ги гледам, легнуваат некаде под окното и струи ли под нив возот, како и под мене? Така ѝ струеше нејзе, таа прва го чу, тапкаше со прстите по мојот грб и рече:

„Слушаш ти?“

Слушам, не можам веќе да заспијам од тоа.

Застанувам во аголот од собата, ги гледам додека не потонат, заспиваат ли тие воопшто? Знам дека не можат да ме видат, ако се забијам во тој ќош. Додека е запалена светлината во мојата соба, не гледам надвор, ама една сенка се помрднува негде на таванот, гонета од нешто сосем случајно и тогаш знам, се помрднала и таа; си ја гледам силуетата во стаклото, на сигурно место, во аголот во којшто не може да ме види.

Којзнае што слушаат овие двете, кога ќе легнат таму каде што веќе нема кревети. Старата доаѓа да легне подоцна и дотогаш ја гледам само неа, ќерка ѝ е изгледа. Ја гледам како поминува пред празниот отвор, ваму-таму, слекува парче по парче црнина од себе и тогаш мислам дека мора да е постара од мене, многу години има во тие движења. Ја гледам од аголот на собата како ги стега рацете на градите, нема ли и неа да ја докрајчи ветрот и додека приоѓам до својот прозорец, таа стои таму сета згрчена и крута, нема завеса зад која би се сокрила, зад која би ѕиркала кон мене, би се поткренала на прсти.

„Навлечи ги пердињата, што има тие да гледаат! Требаше веднаш да им се заковаат летви на прозорците“, ми вели сестра ми и потегнува низ корнизата, само што не ја крши така.

Ако гори светлината внатре, се гледам себе на прозорецот. Знам дека надвор дува ветар, во куќата се вовлекува она студенило од кое смрдат ѕидовите и се стега кожата, креветот е студен како црна земја, па се преслекувам брзо и ги ставам рацете на градите, се замотувам со нив колку што можам, кога само би можело да се вовлечам во себе и таму да се загреам. Кога нема никого, се осмелувам да ја развлечам завесата со раката и ете ја, во дното на собата ја развлекува таа своја црнина, па брзо ја навлекува на себе ношницата. Во тој час, кога нема ништо на себе, сосема млада; сета крутост се разлева, млада е, девојче, за замотување во топло ќебе.

Првпат кога ја видов гола, истрчав од дома. Ме занесуваше ветрот надвор, безглаво се врткав по дворот и се затворив во шупата, сѐ мирисаше на трина и саѓе, можеше човек да се задуши од тоа. Се закачив за оној прозорец, сѐ уште стоеше таму, насредина, по ѓаволите, и не можеше да се направи ништо, освен да се удри со дланката низ стаклото. Крвавеше како разулавено, раката се претвори во црвена топка, мислев дека ќе се запали колку печеше. Тепа болката во раката, а возовите се бркаат еден со друг, до утрото ми удираат во ушите.

„Што ти е тебе, кој те пеел!“, татко ми ми ја чистеше раната и само малку посилно да повлечеше, ќе ми ја откорнеше раката од рамото.

И да ја повлечеше, ако.

Кога влегувам во куќата, ја гаснам светлината. Завесите ги чувам тргнати, иде зима, а отспротива се навлечени дебелите завеси, ќе стават и прозорци, а мене уште ми прска крв надвор од раната ако ја стегам раката; да можам да ја раскинам и дланката со ноктите така. Веќе не можам да ја видам, стана само сенка зад стаклото и ми дојде тогаш сѐ да испоотворам, што друго, нека упаднат внатре, сѐ нека ни испокрадат, нека однесат на распродажба, нека нѐ раселат, ќе мора и тоа да се случи.

Превод: Ѓоко Здравески

Црвениот облакодер

Лана Буњевац

Тетка Нада беше најдобрата другарка на баба. Живееше недалеку од нас, во еден од двата облакодери од тула во улицата паралелна со нашата. Тоа беа т.н. воени облакодери, изградени 1974 година, добри 20 години по изградбата на нашиот кварт, ама од моја перспектива тие се таму отсекогаш. Ги дели тераса што денес е запуштена и зарасната во трева и пиреј, но некогаш ѝ служеше на својата цел и беше место за собирање на децата и станарите. Клинците таму играа фудбал, а бабите седеа по клупичките. Нам, на клинците, улицата во која беа облакодерите секогаш ни беше „непријателската“ улица, па постоеше премолчена поделба на териториите – тие не смеат на нашите клупички, ние не смееме на нивната тераса. Од задната страна на терасата се наоѓаше полициската станица, во чиј двор некогаш беше старата праска лозарка, па во миговите на храброст сепак ќе се одважевме да се залетаме на терасата, да набереме уште зелени праски, да изедеме толку што ќе нѐ боли стомакот и после со семки да ги гаѓаме џандарите преку оградата.

Во левиот облакодер живееше и тетка Нада. Маж ѝ беше пензионирано воено лице, имаа син што одел со мајка ми во исто одделение, па баба и тетка Нада се запознале преку децата. Со текот на времето станале најдобри пријателки, се дружеле сите заедно фамилијарно и оделе на излети во Опатија. Тетка Нада често свраќаше кај нас од напазар и ја памтам по тоа што секогаш гласно се смееше и секогаш зборуваше сѐ двојно – баба ми ја викаше стара, стара, мене ми велеше маче, маче, а секогаш велеше дека ќе остане само пет минути, само пет минути, кои речиси секогаш се претвораа во еден час. Баш како ни баба ми, ни тетка Нада не беше школувана, беше домаќинка, ама беше упорна и вредна, сама се образувала и како возрасна жена завршила дописна економска школа.

И Нада и маж ѝ беа родум од Банија, од едно село покрај Глина, каде што имаа куќа и каде што го поминуваа секој слободен миг. Тетка Нада имаше прекрасен баниски акцент, што со години го немав чуено, сѐ додека на телевизија не почнаа да прикажуваат репортажи со подрачјата погодени од земјотресот. Постојано ѝ носеа овошје и зеленчук од село на баба ми, зашто го имаше толку многу што тие самите не можеа сѐ да изедат, а и баба цело едно лето го помина со нив. Требаше и јас да одам со неа, зашто таа година не отидовме на море, ама со презир одбив, зашто на 12-13 години баш и не е некоја финта да го поминеш летото со баба ти и некои стари жени на село (сега ми е жал).

Следното лето тетка Нада и нејзиниот маж на село ги затекна војната. На почетокот сѐ уште никој не беше свесен за ситуацијата, како што се зборуваше тогаш, и се надеваа дека наскоро ќе се вратат во Загреб, но тоа не се случи, па така во летни алишта останаа затечени на село сѐ до есента, без телефон во куќата и без можност некому да му се јават. Сенешто преживувале во тој период, тоа и онака го дознавме дури подоцна, ама успеале некако да побегнат од селото преку некакви шуми и честаци да се дограбат до Босна, каде што едно муслиманско семејство ги примило и им помогнало да дојдат до Белград, каде што живеел братот на мажот на Нада. Се надевале дека од Белград полесно ќе успеат да се вратат во Загреб.

Во меѓувреме, во Загреб почна хајка на луѓето што живееја во воените станови, па така и станот на тетка Нада во облакодерот го запоседна некој од редовите на ХВ. Кога баба ми еднаш се јави да провери кој е во станот, се јави непознат машки глас и ѝ ја опцу мајката четничка. Баба ми се уплаши и веќе не се јавуваше. Синот на Нада не успеа да земе ништо од својот стан, ни алишта, ни документи, ништо, па си ја собра долгогодишната девојка, која даде отказ во музејот во којшто работеше, и буквално од денес до утре отиде со неа во Холандија. Никогаш не се вратија и многу пред тоа да го направи и хрватската држава, засекогаш ги раскинаа сите врски со републиките и покраините на поранешна Југославија.

Скршен од секирации, мажот на тетка Нада умре кратко потоа, имаше инфаркт, па тетка Нада остана сама во Белград со неговите роднини, кои баш и не ги сакаше и во ретките мигови кога ќе успееше да се јави, ѝ плачеше на баба ми по телефон и велеше дека едвај чека да се врати. Ама немаше каде да се врати, зашто непознатиот маж од ХВ сѐ уште беше во нивниот стан, а можеби и денес е уште таму.

По војната тетка Нада успеа да дојде во Загреб да си ја среди пензијата и тие неколку недели престојуваше кај баба ми и дедо ми. Имаше испиени очи, веќе не се смееше, не велеше стара, стара и плачеше секојпат кога баба ми и другите сосетки ќе спакуваа пакет во којшто имаше некакви алишта и постелнина, зашто тетка Нада веќе немаше апсолутно ништо свое. Ја ополномошти тогаш баба ми да ја подигнува пензијата, а таа доаѓаше од Белград само колку да ја земе. Неколку години подоцна, умре и таа, а пред неколку години и баба ми. На адресата на баба ми сѐ уште доаѓаат извештаи за состојбата на сметката на тетка Нада во банката, иако веќе неколкупати бев да интервенирам да престанат да го праќаат тоа, Загрепска банка е неумолива:

„Полномошното може да го укине само лицето што го ополномоштило другото лице.“

„Ама тоа лице умре, ние само сакаме да престанете да ни ги испраќате извештаите затоа што тоа нѐ вознемирува.“

„Жал ми е, тоа може да го направи само лицето на кое гласат извештаите.“

„Ама тоа е баба ми, а и таа е умрена.“

„Тогаш лицето што ја ополномоштило.“

И така во круг.

Секојпат кога ќе стигне нов коверт, ми текнува на тетка Нада како од врата ми вика маче, маче, задолжително двапати.

Превод: Ѓоко Здравески

Вртлози

Сенад Јусиќ

Врбас овде прави благ свијок и, што не му е одлика, се разгранува тука во три ракави создавајќи така мали островчиња, а подолу тие три кривулести ленти повторно се спојуваат во една. Бучи, надојден е. Брегот од оваа страна е стрмен, со врби и џбунови. Понатаму се простира рамницата, рамницата е проблем, низ темнината заканувачки непрегледна, во нејзината мрачна утроба патот исчезнува, никако да ја стигнеме.

Најмладата мора да мокри. Баш сега. Од страв, веројатно.

„Стрпи се, еве тука сме. Тоа е тоа“, ѝ се обраќам на мајката „јас не можам понатаму. Од двете страни има чет... српски војници, пунктот им е право некои двесте метри. Одете по патот, само по патот. Не тргајте се од асфалтот, сѐ наоколу е минирано.“

Стојат понизно. Страв. Страв. Страв. Исчезна онаа алчност на Ирена, нема наоѓање мани за секаква ситница, што ова, што она... Тишина. Некаде во далечината се јавува пушка. Несвесно се приближува до моето рамо.

„Можеш ли уште малку со нас“, вели мајката молежливо „барем уште малку?“

И вака отидов повеќе од што треба. Ничија земја. Куќите се сѐ поретки, а полињата сѐ пошироки. Празни, одамна изгорени куќи, отвори како длапки на черепот. Сведоци на пустошењето. Ја поминавме и мојата. Остануваат само полињата. Преколнувачки погледи – уште малку. Еден ден тоа уште малку ќе ми се удри од глава. Повнимателен чекор, понапрегнат, откочена пушка; тие дишат преку уста, да го прикријат тој предавнички звук. Кога ќе сетам дека застанале, дека сакаат да застанат, се вртам, накратко, и го забрзувам одењето, а тие ме следат, забораваат на уморот и колебањето. Благо проширување, меѓузона, тука никој не доаѓа. Застануваме, зараснатиот пат заминува во ноќта. Колку и да ги напрегаме очите и со поглед да ја раскинуваме темнината, ништо не се распознава. Клекнаа. На раб на паника се, за ова не размислив. Зборувам шепотејќи.

„Немате од што да се плашите, само одете право по патот и по педесетина метри викајте гласно: Еееј, ние сме цивили, жени... така нешто...“

Мајката се премислува. За миг е неодлучна, накратко фрла поглед во правец на градот, ги враќа очите кон нив двете, па пак кон патот зад нас. Дали ќе се откаже? Внимателно станува. Ги вади парите за кои се договоривме. Ми ја стиска раката. Трепери.

„Фала ти ко на Бога“, вели со едвај чуен шепот „ако некогаш се сретнеме...“

„Ќе се сретнеме, само вие одете по патот. Само по патот, не тргајте се од патот...“

Ништо не зближува толку многу колку стравот и неволјата. Се гушкаме како најблиска рода, искрено и топло, за разделба, без изговорен збор. Довчерашни странци. Тишина е. Тапа и мачна, со заканувачкиот расклокотен шум на водата.

Како што доаѓа нагло, чувството на блискост така и престанува. Го потиснува мислата што притиска, која ги парализира, мислата на тој последен чекор што мораат да го направат.

„Нема ни сто метри до нивниот пункт“, шепотам. „Одете педесет и тогаш почнете да викате, што било, ќе ги сконтаат женските гласови. Во никој случај не тргајте се од патот. Само храбро, не сте првите што ги преведувам, верувајте ми.“

Се кршат. Ќе се откажат. Нема. Тргнуваат со несигурен чекор, подзастанувајќи. Се вртат изгубено, па кога ќе ме видат, чекорат малку поодлучно; ги следам со погледот сѐ додека нејасните силуети не исчезнат во темнината. Чекам. Наместо забрзано да се враќам назад, чекам. Што ќе ми е ова? Да се тресам за три очајни жени што сум ги запознал пред три дена. За греота.

Само не тргајте се од асфалтот. Само право, по патот. Само по асфалтот. Ќе испушам една, па назад. Добро е, би требало да воспоставиле контакт, макар што чудно е дека не се чу довикување. Добро е.

„Бру-бууум“, одекнува низ ноќта.

Ова е мина! Ти ебам среќата. И несреќата. Ти ебам паметот женски. Глупачки глупави. Стопати им повторив да не се тргаат од патот. Стопати! Па може ли мене нешто да ми се одигра како што треба?

Почнува пробив, цели рафали. Дум-дум-думдум-туум. ПАМ!? Одекнува долината, татнежот во концентрични кругови се одбива од една на друга страна. Фучи над глава. Мислат дека се вовлекла некаква диверзантска група.

Стрмниот брег нуди завет. Одоздола има природен казан со опасни вртлози, татко ми никогаш не даваше да се капеме тука. Никогаш. Поради сестра ми.

*

Имала тринаесет години кога се удавила. На истото ова место. Ја повлекол вртлогот. Полето тогаш било прекриено со шаторите на германските војници. Wehrmacht. Ја извлекол русокос Германец; никој од мештаните немал вештина и смелост да се нурне во природниот казан што Врбас го прави на тој дел, и да трага на неколку метри длабочина. Дедо ми го презел телото, го зел в раце и така без подзастанување и без ниеден проговорен збор го носел по прилична угорница до куќата на ридот. Тоа постарите луѓе постојано го прераскажуваа: неговата сталоженост, каменото лице, стоичката реакција. Реакцијата на нана никој никогаш не ја спомена.

*

„Пак си шљокаш?“

„Што ти е тебе гајле за тоа?“

„А бе, не ми е, туку... Слушај... ја гледаш женана на последната маса... немој толку упадливо... да, таа седата... ја памтиш?“

„Никогаш не сум ја видел. Само малку. Позната ми е однекаде... сепак не.“

„Попаметно ти е да викнеш тура отколку да гледаш стари жени.“

„Гледаш, тука е проблемот“, почна оптегнато. „Живееше во влезот на сестра ми, беше вчера на кафе. Три саати муабетеа. Брат ѝ умрел, па дошла на погреб. И да ги среди документите околу својот стан. Мешан брак. Сега е во Канада. Излегла, вели, последната година, ги спровел некој војник за пари неа и ќерка ѝ преку линијата. Постарата ќерка, Ирена, настрадала. Згазнала на мина.“

Во збунетата глава мислите се плетат бавно, недоречени. Одеднаш расонет, вознемирен, а неспособен за резон, ѝ упатив сомничав, испитувачки поглед. Таа ли е? Да не кажеше Мики, немаше ни да ја... Седи неподвижна, со вкочанет поглед. Зарем е можно толку да се променила за... четири години. Лицето испиено, бледо. Би се заколнал дека беше црнка. Сега е целосно седа, ама сеедно, осилена е, вонвременски присутна. Во целата нејзина појава има нешто пркосно и потресно. Црните очи со студен сјај фиксираат, насолзени, ама без ниедно трепкање. И низ солзи, остар поглед.

Работите на масата, глупавите чаши и пепелници, стануваат антички вази, се џарам во нив и се прпелкам под нејзиниот продирачки поглед. Мики си мрмори во недрата, негодува, вели да не се вртам, дека плаче затоа што ме здогледала, па да испијам и да си одиме.

Не ни забележав кога пријде, само одеднаш ми се создаде над главата. Иако очите ѝ беа влажни, проговори неочекувано строго и отсечно, со глас тврд:

„Гледам дека уживаш... па да те поздравам.“

Ја гледам со страв. Сето останато го потисна чувството дека нешто тешко ми упаднало во животот, нешто од што одамна стравувам, и дека сега ќе ми го разнесе она малку мир што го дава дневната доза течна утеха. Седам неподвижен и нем, ја гледам и збор еден не успевам да пронајдам, иако силно посакувам и настојувам да кажам нешто, да се оправдам.

„Моето сочувство за братот“, реков во мачната тишина што завладеа, се чинеше, во целиот локал. Само тоа, збунет и изгубен, изустив.

Очите ѝ се смрачија, како да се сепна од некоја силна болка и просто се почувствува како во неа струи онаа женска, сирова, потиснувана сила. Инаку ситна и ниска, сега ме гледаше одозгора, полна со нападна одлучност.

„Не плачам јас по брат ми, злосторнику.“

Толку огорченост и презир во еден единствен збор. Злосторнику! Полна со таа непопустлива горчина, се наведна и се приближи до масата, борејќи се да го потисне болниот грч околу усните, неуспешно. Долната вилица се тресе. Го знам тоа чувство. Тоа мрачно и кобно наследство никогаш нема да ѝ дозволи да се опушти, ќе ја стега и во миговите на спокој, ако некогаш го има. Стрепам, само да не седне. Неподвижна и нема, обвинувачки се џари; возвратив со поглед на соучесник и ја наведнав главата.

„Злосторнику“, повтори зарипнато.

Сега гневот ме преплави мене, разбуричкана мешавина од гнев и неправда. Си се лутев себеси, нејзе, на целиот свет, на целиот тој џган што од мене прави неранимајко и профитер. Заустив да ѝ одговорам, нејзе, на Мики, на Дада, на Ирма, на чаршијата, на сите, на сите, ми дојде да викам, конечно да објаснам, да се дерам, да плачам, ама седам вкочанет и нем, со наведната глава. И ја стискам чашата во раката. Како што молчам и не ја кревам главата, и таа малку се оддалечува.

Гледајќи ме таков, истуткан и без реакцијата што копнежливо ја очекуваше, лицето незабележливо ѝ го напушти онаа темна сенка, а ситното тело го изгуби оној предизвикувачки став. Колку ли бедно и извалкано мора да изгледам за и таа несреќна жена да се сожали. Таа гледа некаде горе, јас во подот, чекаме да се случи нешто, ама ништо не се случува, молчиме и тоа молчење е доживотно. Останува само мислата на еден настан, тежок и мрачен, пред кој сѐ беше поинаку, ние бевме поинакви. Се сврте без збор.

Пред да се оддалечи, ми упати уште еден поглед, долг, строг и болен; пак ја наведнав главата.

*

Заедничко одење на гробишта. Нем полукруг во делот каде што од дамнини се закопуваат членовите на семејството; најсвежиот, мезарот на дедо ми ја провоцира закоравената дива јаболкница. По пола век, нана остана сама. Добро го поднесе тоа. Таа и мама се покриени со марами, машки во свечена тишина. Мирно е. Пополека се јавува тивко липање. Нана плачеше.

„Ама, добро, немој да плачеш“, ја теши мама.

Липањето стана сѐ посилно, претворајќи се во грчовит плач.

„Немој да плачеш, па ете Бог ви даде фино да си поживеете. Никогаш немавте проблеми, без ниедна кавга.“

Старицата продолжуваше да плаче. Низ збрчканото лице ѝ се слеваат солзите. Полека се наведна и со растреперената рака допре еден мал нишан покрај дедовиот, многу постар, постар преку педесет години.

„Јас плачам по својот Џемил.“

Превод: Ѓоко Здравески

Глувонемата

Албина Идризи

Беше третата ноќ од бомбардирањата и сега веќе го имавме научено креветот, каде и со кого ќе легнеме во темниот подрум на болницата. Само што ja слушнавме заглушувачката сирена попладне, што јавуваше за опасност од бомбардирање на градот, излеговме од собите каде што бевме сместени и се симнавме по скалите во долга, еднолична и тивка редица на бремени жени, која ако се набљудува од највисокиот кат, наликуваше на извиткано тело на дебела и истоштена влечуга. Чекоревме како месечарки следејќи се една со друга со погледот на земја во следниот чекор и со мислите во нашите домови, каде што ги оставивме семејствата и секојдневните работи со вообичаените тропања и грижи, што сега изгледаа толку слатки и посакувани, намамувајќи ни ја надежта за што поскорешно враќање.

Всушност, подрумот беше една пространа, студена и темна скривница, недефинирана со никакви поделби, освен со четирите бетонски столбови на средина, чија внатрешност создаваа еден четвртест празен и неискористен простор. Во две паралели, зад столбовите, беа сместени болничките кревети во кои се редеа нашите тела две по две, грб на грб, за да му оставиме простор на надуениот стомак, со по една рака издолжена надвор од креветот за инјектирање терапија доколку се јави потреба. На една страна бевме ние, Албанките, а на другата страна, спроти нас, лежеа бремените од српска националност, најчесто само по една во и онака тесниот кревет предвиден за еден човек, зашто беа помалку од нас. Лево од влезот на подрумот се наоѓаа две работни маси со потребната опрема за брза интервенција. А десно, од средина до горе, до подрумскиот таван беа железните прозорци, што одговараа на неваросаните ѕидови од каде што постојано се слушаше морничаво пиштење. Три многу стари ќебиња, поставени на прозорците и фатени едно со друго со метални штипки, покрај тоа што ги покриваа прашината и пајажината, како и светлината што не требаше да се гледа однадвор, не успеваа да го спречат киселиот мирис на урината, ниту посткоиталната смрдеа на уличните кучиња што, пред да почне војната, се засолнуваа покрај ѕидот.

„Ќе фатиме пневномија!“, ми шепнува другарката од соба од зад грб, чиј глас подобро го слушаше пациентката од другиот кревет, свртена со главата кон неа, отколку јас.

„Подобро пневномија отколку да умреме!“, ѝ возврати набрзина другарката отспротива, не знаејќи дали ја охрабрува или ја вџашува уште повеќе.

„Многу ми е жал, но вонредна состојба е. Да се надеваме дека нема да потрае“, рече лекарот што е на посета.

Наредените кревети, поделени според националноста, последователно го поделија и лекарскиот тим во болницата. Од каде што доаѓаа прашањата, жалбите и барањата на српски јазик, натаму се насочуваа одговорите, советите, насоките и сугестиите од персоналот на тој јазик. А останатиот дел од тимот што говореше албански, се вртеше на другата страна, за да ги исполни потребите на пациентките Албанки.

Само што заврши првиот метеж на заземање место со непрестајно чкрипење на креветите, придружено од бучните воздишки на жените, една бука од гласови и брзи чекори на влезот доведоа до тоа сѐ да започне од почеток. Ниедна од нас не издржа а да не се помести, а тие понадуените станаа до половина за да видат подобро.

Во четвртестиот простор помеѓу столбовите, одеднаш се најде кревет со млада пациентка, туркан од медицински сестри со сета потребна опрема наоколу. По нив, двата лекарски тима од двете националности дојдоа одеднаш и набрзина почнаа со општите надворешни контроли на стомакот, очите, јазикот, температурата, до анализа на крвта, што ги обедини лекарите од двете групи.

Сето ова време, пациентката, млада жена чија бременост веројатно беше прва, се превиткуваше во агонија од ужасната болка што ја тераше да се врти час на една, час на друга страна, одвреме-навреме ја креваа да седне, за повторно да клапне изнемоштена на креветот. За разлика од другите со кои бевме научени, нејзините воздишки не се разбираа ниту се слушаа артикулирано, иако беа многу повознемирувачки, оставајќи впечаток дека излегуваат од најдлабоките слоеви на душата. Две сини очи што исфрлаа страв и немир кога и да се отвореа и се лизгаа набрзина низ лицата наоколу, молеа за помош. Долгата костенлива боја ѝ се испреплетуваше по лицето, покривајќи ѝ ги час очите, час устата, а таа немаше сила да ја оттргне оттаму.

„Кутрата, глувонема е!“, се доближи до нас за да ни каже сестра Дрита.

Сега ни се чинеше дека одеднаш го сфативме јазикот на нејзините воздишки. Истото би требало да го чувствуваат и пациентките Србинки спроти нас бидејќи и тие почнаа да ги гледаат со друго око лицата што изразуваа жалење, молитви во молк и милост.

„Не знаеме од која националност е. Дури не ѝ го знаеме ниту името. Не знаеме дали некој ја доведе и ја остави на вратата на болницата каде што ја најдовме исцрпена како што ја гледате или дојде сама. Ништо!“, ни објасни сестра Дрита.

Се чинеше дека и ѕидовите на подрумот ја слушаа младата пациентка. Никаква бука, ниту шепот од ниту една од нас, што дотогаш одвај ги восприемавме воздишките една на друга. Замолчеа и болките во нас, опфатени од вознемиреноста за штотуку дојдената пациентка.

„Мора да ја оперираме!“, прозборе тивко доктор Владо, единствениот хирург Србин неодамна дојден во болницата.

„И јас мислам така. Дури треба итно да се оперира. Не гледам друго решение“, му се придружи доктор Агрон, негов врсник.

„Одиме, тогаш. Да не ризикуваме повеќе. Податоците ќе ги собереме подоцна, кога сѐ ќе заврши и пациентката ќе може да напише, ако знае да пишува“, рече најстариот од нив, доктор Реџа.

„За триесет минути завршува полицискиот час и ќе може да ги вклучиме светлата и да почнеме. Треба да сме подготвени“, додаде тој, гледајќи го рачниот часовник.

По половина час и ние ќе заминеме од подрумот и така како што се симнавме, бавно и исцрпено, ќе се качиме една по друга до нашите соби, уште поуморни, уште поисцрпени. Дотогаш, не го тргавме ниту за миг погледот од младата пациентка. Беше точката што нè врзуваше сите. Средината во која се собраа и беа исти нашите болки, стравови, вознемирувања и надежи. Глувонемата што ниту зборуваше, ниту слушаше, ја слушавме и ја разбиравме ние, затоа што беше нашиот универзален јазик. Беше сѐ што наликува на нас сите. Таа беше ние и ние бевме таа.

Станав од креветот и ѝ се доближив. Полека, да не ѝ ја нарушам дремката толку потребна во тие малку мигови, ѝ ја отстранив испотената коса од очите и ѝ ја држев раката. Сестрата Србинка, што се грижеше за инфузијата на раката, се насмеа во знак на одобрување. Имаше бели и долги прсти. Ноктите обоени во црвено, што во голема мера беа изгребани од поодамна, ме поттикнаа да ја замислам смирена, среќна, седната дома до нејзиниот сопруг.

Кога сѐ беше подготвено и сестрата дојде да ја земе штотуку дојдената за да ја одведе во салата за операции, ние сите стоевме заедно околу неа. Ја поздравивме и ја окураживме секоја од нас, како знаеше и умееше. Се испомешаа јазиците, зборовите, прегратките и се стопија во едно заедничко.

Скалите ги искачивме со мислите таму, во салата за операции, каде што жената што ја запознавме неодамна ги отелотворуваше на најбожествен начин љубовта и пожртвуваноста за иднината.

„Дознавте која беше новата пациентка?“, праша утреден-та сестра Дрита, веднаш штом влезе во болничкиот подрум.

„Да“, побрзав да одговорам пред да продолжи понатаму.

„Беше МАЈКА!“

Превод: Крешник Ајдини

Солзите исто болат

Весна Тодоровска

Декември. Завеан вторник. Стоев на раскрсницата кај Градскиот пазар, замотана во голем плетен шал, додека го чекав да пристигне колегата. Ноздрите ми се полнеа со мирис на пржени мекици, а кркорењето на цревата се зголемуваше. Ги удирав вкочанетите нозе една од друга за да ги загреам. Остинатото тело ми ја подгреваше нетрпеливоста. Знаев дека и во стариот голф е студено, ама барем немаше да стојам на заледениот тротоар.

Конечно, темносиниот автомобил застана пред мене. Се поднаведнав за да го здогледам познатиот лик на колегата Фатмир, кој само ми мавна со раката за да влезам внатре.

„Мерменѓес. Како си овој студено утро?“

Фатмир не ме ни погледна. Го стави во уста запалениот тутун и вешто се вклучи во хаотичниот сообраќај. Се навикнав на неговите јазични грешки.

„Добро сум, малку смрзнато, добро е што престана да вее.“

„Автопат сигурно е исчистен“, ми возврати поспано, зевајќи. „Али, не знам како ќе да буде до школу.“

Додека се возевме по автопатот, молчев. Неизвесноста за стигнување на работното место и двајцата нѐ мачеше. Чувствував страв што се оживотвори веднаш штом се исклучивме кај трите силоси за жито, кои како солитери се издигаа над белата земја.

Пред нас излегоа тројца војници. Обесените пушки, стиснати со двете раце, делумно вперени кон нас, ми го подзаледија телото, кое и онака утрово беше премрзнато.

„Каде сте тргнале?“, строго нѐ запраша највисокиот, кој претходно издаде наредба да излеземе од автомобилот и да се идентификуваме.

Стоев стуткана зад колегата, а стравот лебдеше како дух над нас. Можеби од таа причина се доближи уште еден од војниците и со попријатен глас ни објасни дека од селото ниту некој излегол ниту влегол утрото. „Ако морате на работа, тргнете пешки, оти ќе се заглавите во снегот со колата.“

Автомобилот остана да стои заедно со војниците и силосите и да стражари во снегот.

„Мораме да се појавиме на работното место.“ Фатмир за првпат ме погледна, упатувајќи ми поглед преполн со молба и продолжи да зборува:

„Јас ќе одам напред, ти стапнувај по моите стапки. Јас ќе го разгазувам снегот, а ти помалку ќе ги натопиш нозете.“

Кимнав со главата во знак на одобрување. Бавно се движевме. Нозете ни пропаѓаа до колениците во сувиот замрзнат снег. На секое згазнување се слушаше крцкање, а скрамата попушташе под притисокот на ногата. Фатмир беше низок, а искривеноста во ‘рбетот дополнително му го скусуваше телото. Одевме молкум. Целата снага на нашите тела беше насочена кон желбата да стигнеме побргу до училиштето. Во целата околина како да беа исчезнале звуците. Се слушаше само нашето бревтање. Дури и кучињата, кои секогаш трчаа и лаеја по колата кога се возевме, сега ги немаше.

Училишната зграда беше мало куќиче со две простории и едно мало ходниче што ги разделуваше. Нашето пристигнување со радост и неверување беше поздравено од прислужникот. Внатре беше топло. Премрзнати од студот, застанавме до ќумбето, кое баботеше од сувите дрва. На малото помошно масиче чашите за чај беа подготвени. Пиев лакомо. Со замрзнатите усни дував, а со дланките ја стегав затоплената чаша. Рацете ми ја крадеа топлината и ја менуваа бојата во темновиолетова. Двајцата мажи разговараа на албански. Разбирав по некој збор, па суштината ја сфатив: студено, многу снег, децата не се тука. Главната вест од прислужникот ја слушнав на македонски: на телевизија соопштиле дека наставата се прекинува и започнува зимскиот распуст.

Просторијата се исполни со мирис на влага, која испаруваше од нашата облека што полека се сушеше. За кратко време малото претсобје се исполни и со мирис на качак, кој мажите со задоволство го мотаа и го пушеа.

Ги засушивме панталоните, чевлите и се подготвивме за назад. Прислужникот стоеше на училишната врата, мавташе со раката во знак на поздрав и скоро видување. Полека, по истите стапки се вративме назад кај автомобилот. Високиот војник саркастично нѐ погледна. Неговите очи зборуваа: нели ви кажав. Другите, со главите полувтурнати во шинелите, само кусо нѐ поздравија.

*

Станот беше едвај педесетина квадратни метри. Татко ми почина пред две илјади и првата. Мајка ми ја користеше неговата пензија. Животот ѝ беше посветен на семејството. Не беше зачудувачка предвреме остарената и висната кожа...

Живеевме многу скромно. Паметам, секое утро на училиште нѐ испраќаше со топол чај и неколку бисквити ставени во тацната од филџаните за кафе, со голема и искрена насмевка полна љубов.

Ги паметам очите на мајка ми полни со солзи кога брат ми го испрати во резервни војници. Глумеше храброст и, поднаместувајќи му ја војничката облека, го бакна и со растреперен глас му посака среќа, жив и здрав да се врати.

Ни среќа. Ни здрав. Ни жив. Брат ми беше еден од четворицата чиј автомобил нагази на мина. Дома ни донесоа лимен ковчег со тело, а на нашето прашање дали е цело, не добивме одговор.

Оттогаш поминаа три години. Сега сѐ е смирено, животот тече во соживот и разбирање.

Сликата на брат ми со црна, косо врзана лента, стои закачена на ѕидот спроти масата. Кога седевме на масата, неговиот поглед беше упатен кон нас. Често ја фаќав мајка ми како разговара со него, мислиш тој е тука, седи до неа и внимателно ја слуша. Во сѐ што работеше, пронаоѓаше некоја ситница за да ја поврзе со мртвиот. Постојано плетеше волнени чорапи, кои ги шараше со своите солзи. Се навикнав. Не ѝ префрлував. Само нежно ќе ја погалев по оседената коса и нежно ќе ја бакнев.

Од почит кон мртвиот, секогаш јадевме во тишина. Денеска, овој снежен вторник, кога предвреме започна зимскиот распуст, домашно подготвена зелка навлезе во моите ноздри.

*

Пролетта ги раззелени дрвјата и го врати земјиното шаренило. Вчера беше празник – Рамазан.

Јас и Фатмир се враќавме од работа. Пазарската гужва не ни дозволуваше побрзо движење. На семафорот сврте десно.

„Жена моја те покани да идеш код нас, знаеш празник, баклава, кафе да пиемо.“

Првпат влегов во албанска куќа. На вратата не пречека мала женичка со врзана темносина марама низ која ѕиркаа седите влакна.

„Букурие“, изговори нежно, прифаќајќи ми ги двете раце. Влеговме во мало сопче. Масата беше стокмена. Во исчекување на кафето, со погледот ја впивав внатрешноста на собата и колоритот на народниот вез што доминираше. Очите ми застанаа на врамена слика на младо момче со сини очи вперени кон масата. Ист лик ѕиркаше од повеќе неврамени слики зад стаклото од витрината.

„Нашиот син, единец, загина, знаеш кад беше докажување“, даде објаснување Фатмир, со глас чија растрепереност неуспешно ја контролираше.

Во ист момент Букурие влезе со подготвеното кафе.

„Млад отиде, не се њега нарадувамо.“ Растреперените раце ја нарушија привидната смиреност. Слушнала.

„Убавка“, нејзиното име на мојот јазик. Убава жена, со тага исцртана на лицето. Сините, бесјајни очи, преполни со скрб, како да бараат објаснување за болното минато. Полека, поднаведната, се сврте и, излегувајќи, со крајот од шамијата ги забриша влажните очи. Кога се врати, во рацете носеше здиплено платно. Го распосла пред моите очи за да уживам во уште едно парче навезена ракотворба.

„Помина, ама не се заборава, ама мора да се живи со димје (болка). Јас вака до касно у ноќ.“

Разговаравме како да се познаваме одамна. Во детали ми го објаснуваше процесот на настанувањето на една изработка. Сега јас бев ученичка, која учеше за црниот и за црвениот конец, тагата и надежта што тие ја симболизираа. Овојпат Везилка беше Букурие, мајка без син, мајка што своето чедо го оживуваше со конците во боја, преку шарениот вез што се раѓаше од нејзините раце.

„Треба да одам, мајка ми ќе се загрижи.“

На влезната капија, пред да излезам, Букурие ми ја поддаде навезената прекривка:

„Ова за тебе, сакам подарам.“

Претходно избришаните солзи ми го згрчија стомакот, но ова ме заболе до душа. Во неа го видов ликот на мајка ми.

Две жени, исти писанија, иста тага и солзи што исто болат.

*

Декември. Смрзнат вторник. Последен работен ден во оваа календарска година. Пред да го напуштам стариот голф, од торбата што ја стискав силно до мене, чиниш некој ќе ми ја грабне, ги извадив замотаните плетени чорапи од мајка ми. Срамежливо се свртев кон Фатмир.

„Оваа е подарок за тебе и за Букурие. Мајка ми Ве поздравува. Се надевам ќе ги носите како што ние го местиме чаршафот на масата.“

Излегов од автомобилот и му мавнав со раката.

*

Велигден. Ни доаѓаат на гости Букурие и Фатмир.

По долго време вистинска насмевка на лицето на мама.

Кафе, комшике

Тена Лончаревиќ

Вера си помисли дека ѝ се причинило, во последно време светлината и звуците си поигруваат со неа, особено при влезот со вака пробивачко бело сонце во замрачената куќа. Низ ненадејното црнило блескаат заостанатите кадри забележани во краткиот утрински период кога воопшто се осмелува да излезе надвор, пред нападот на летната жега. Откако е сама, секоја глетка се меша со некоја веќе одамна видена, како пред себе да турка вреќа во која се прпелкаат заплеткани слики од минатото, па на секое некоја ќе побегне надвор и ѝ скока пред очите. Ѝ се препушта на таа лажливост, откако остана сама, деновите и онака се сосема бесмислени и празни. Наутро пристава кафе, на масата ги става ѓезвето и шолјите. Вера знае дека Мирослав веќе го нема, ама во тој утрински ритуал како тоа да не е вистина, како да го гледа пред себе во неразбудената тишина, со кошулата на која не го закопчал горното копче, го гледа како ја набива цигарата на чибукот и бледнее во трагата на чадот. Оддалечениот разговор од улицата за миг е сосема разбирлив, а потем се стишува и исчезнува, заедно со тропотот на потпетиците и брмчењето на возилата. Вера го пали транзисторот за гласовите на спикерите што потпукнуваат да ја пополнат тишината, потем излегува во дворот, во куќниот фустан со ситни цветчиња оди кај расцутените далии и бегонии, тивко и милно им зборува додека ги полева.

Најпрвин не реагира, чкрипењето на отворањето на капијата се скрила во некоја жаловита оркестрација што цивка од транзисторот. Не реагира ниту на првиот повик на газдата, помисли дека ѝ се причинило, мора да ѝ се причинило. Тој глас не влегол во нејзиниот двор, веќе колку години таму? Забрзано ги превртува десетлетијата обидувајќи се да сфати кога конечно го подигна ѕидот и засекогаш ја пресече комуникацијата. На вториот повик на газдата мора да ѕирне. Го наведнува своето старечко, хартиено тело до онаа тесна лента светлина што продира под речиси сосема спуштената ролетна. До капијата, со раката положена на полуотворената врата стои тој, Антун. Се обрнува кон цвеќињата пружени до оградата, па зачекорува на тесната патека што води право кон терасата и на влезната врата од нејзината куќа.

Да, без сомнение е тој, ги влече глуждавите бели нозе во искинатите влечки, дебелата долна усна потскокнува со секој чекор. Во раскопчаната летна кошула, подуениот стомак ги растегнува вертикалните ребра на белата поткошула. Пропаднал од последниот пат кога го виде, тоа малку коса околу ушите сега е сосема седа, а образите обесени како на англиски булдог. Јазлите на нездравите вени синеат на восочната кожа на нозете, Вера е изненадена од размерот на пропаста што ја гледа пред себе. Не е дека не се среќаваат, во оние ретки ситуации кога ќе се одважи да прошета до центарот, таа мора да помине покрај дворот на Антун, ама тогаш настојува да оди праволиниски, со погледот насочен кон конечниот излез од улицата. Тие неколку метри покрај високата жива ограда ја следи молк, по тоа знае дека Антун е во дворот, знае дека тој и Мандица се здрвиле, со запрените градинарски ножици во рацете чекаат да им се мавне од видокругот. Едни за други престанаа да постојат, а таа одлука бара полна концентрација баш при ваквото излегување од дома.

Вера се сеќава дека беше изненадена на почетокот, откако високиот лимен ѕид осамна на размеѓето помеѓу нивните дворови, не од Антуновото, тоа никако (од него беше подготвена и за многу полошо), туку од однесувањето на Мандица. Најпрвин ѝ се чинеше дека по секој негов испад рамената на Мандица малку повеќе се завлекуваат, а главата во одење ѝ се повлекува уште некој милиметар надолу, најпрвин мислеше дека таа се срами од него, сепак целиот работен век беше секретарка на генералниот директор на ПИК, а тоа подразбираше определена одмереност, финотија во комуникацијата. Нејзините штофени костими, косата навиткана под хауба, кожената торбичка и чевлите со малечка потпетица никако не одговараа со сината скутина на Антун, учителот по техничка култура, дебелата чкунка од случајно во некоја незгода отсечениот прст и галамата што ги прескокнуваше цвеќињата на Вера. Ѝ се чинеше дека магнетофонската лента со звучниот запис од нивниот брак се состои од логорејата на Антун, проследена со повремената воздишка на Мандица. Со Мандица некогаш одамна преку оградата знаеја да ги коментираат временските услови, меѓусебно си упатуваа комплименти за цвеќињата и си подаруваа расади. Кога го подигна ѕидот, работите почнаа целосно да се бистрат, како појасно да ги гледаше сега, кога веќе не ги гледаше. Мандица не беше ништо попристојна од својот маж, под измазнетата, во целофан завиткана надворешност се наоѓаше истата бесчувствителност. Некое време уште потихум разменуваа добар ден како срамежливи, премолчани сојузнички среде гласната војна на двајцата мажи, ама откако Мирослав го преживеа првиот мозочен удар, а Мандица при случајните средби почна да ја врти главата, Вера сфати колку се излажала.

А еве го сега Антун, по толку десетлетија молчење, се тетерави по нејзината патека и се обрнува по дворот како пес скитник што ни самиот не знае каде да тргне. Вера чувствува како дишењето ѝ станува сѐ побрзо, во ушите ѝ татни вознемиреност. Посакува да заусти бегај, ѓаоле, марш одовде. Што има тој воопшто да бара во нејзиниот двор? Што има да бара од неа? Го гледа Мирослав како луто излетува од куќата, го фаќа Антун за јаката од искинатата кошула, го оттурнува и ’ржи да те нема. Се насмевнува пред таа глетка. Мирослав е значително поситен од Антун, неговото теме досегнува тамам до таа јака, а ковчестите дланки се неуверливи така стегнати. Долната усна на Антун е растегната од изненадување, несмасно зачекорува наназад, се занесува губејќи ја рамнотежата. Вера чувствува како телото ѝ затреперува од смеење. Таа знае дека глетката што ја гледа е само плод на нејзината осамена фантазија, во стварноста ситуацијата не би се одиграла така, на Мирослав дланките му служеа само за држење пенкало и цигари, не знаеше да се пресметува со нив.

Вера помисли дека би било најдобро да ја заклучи куќата и да го изгаси транзисторот, а потоа се сети дека за тоа е веќе доцна, Антун низ полуотворениот прозорец мораше да ја чуе музиката, тој знае дека е дома. Можеби би требало да повика полиција, ама што да им каже? Во дворот е соседот со кого не разговарам сигурно веќе триесет години? Ќе ѝ ја спуштеа слушалката со задолжителното луда баба... Сигурно и е луда баба, секако дека е. Се крие во сопствената куќа, ѕирка низ полуотворената ролетна, наместо да застане пред него и да го изговори сето она што во неа врие сите овие десетлетија, од тоа како грозно изгледаше кога почна да ја свети куќата, тој, кој на школските деца речиси до пензија им ги тргаше крвчињата од синџирчињата, како преку ограда плукна во нивниот двор додека Мирослав ја вадеше налепницата СЕ ЗНАЕ од капијата, до тоа како по него пијан знаеше да вика комуњариште, иако често со истата кола заминуваа на партиски состаноци. Вера помисли дека тој ѕид што го подигна сепак беше добра работа, ја чуваше од овој бес што повторно го почувствува со иста јачина, како нивниот тажен судир штотуку да почнува.

Вера одлучи да излезе пред Антун, сѐ ќе му наброи, сѐ по ред, еднаш барем нека се соочи со самиот себе. Ќе му каже дека сепак најмногу ја повредило тоа што на погребот не дојдоа, ни тој ни Мандица, како Мирослав да беше сосема безначаен, како да беше некаква мува од чие присуство се конечно ослободени. Кога ја отвори вратата, тој веќе седи во плетената фотелја, дише гласно како тие десетина чекори по патеката всушност да се искачувал, многу високо и многу стрмно. Грбот му е свиткан, лактите положени на раширените натколеници, обесените образи танцуваат додека се врти кон неа. Потрошена е, изабена верзија од себе. Во Вера сепак врие нервозата. Подготвените реченици гргорат во грлото, чувствува како се искачуваат кон јазикот, силно ќе избијат.

„Кафе, комшике“, промрморува Антун едвај разбирливо.

Вера застанува, па нагло сфаќа, тој заборавил, заборавил дека се скарани. Пред неа седи дементен старец чиј збркан мозок ги насочил нозете во погрешно десетлетие. Дали е можно да заборавил сѐ? И ѕидот и молчењето и презирот со којшто едни со други си ги изговараа имињата? Омразата негувана толку години изветреана како росата од бегунијата. Вера ја преплави необјаснива тага, ги проголта сите подготвени бесни реченици, сега веќе немаат смисла. Нивните преѕидани животи одеднаш се укажуваат какви што навистина се, ситни и мизерно смешни. Се обидува да го замисли Мирослав на оваа тераса, се обидува да го смести до Антун, ама сфаќа дека не може, пред очите ѝ расте само празнина.

Го спушти своето старо, хартиено тело во плетената фотелја покрај Антун. Погледот му кружи уплашено, изгледа како некаков давеник миг пред да потоне. Вера ја положува својата рака на неговата, се помешуваат сплетовите на набрекнатите вени и пегите на кожата.

„Какво кафе сакаше, благо, без млеко?“, праша.

Превод: Ѓоко Здравески

Фертик[1]

[1] Германизам што значи подготвено, готово (заб. на прев.).

Лидија Дедуш

Поминував уште еднаш, ставка по ставка.

1. ЕКВ – Дум дум, касета

2. Алан Форд, Марти Мистерија, Дилан Дог, Загор – по еден број

3. Вокмен и неколку резервни батерии што ги криев три месеци очекувајќи ја можноста за овој миг

4. Дезодоранс што мириса и намачкан на испотени пазуви

5. Руждиевата „Деца на полноќта“, која не стигнав да ја вратам во библиотеката пред да изгори.

„И тоа е сѐ?“, ме праша старата.

„Сѐ“, реков.

„А алишта?“

„Па рече најосновното!“

„Ти изгледа мислиш гола да одиш по светот“, рече уморно.

Целата облека и онака ни смрдеше на подрум, зашто еден месец поминавме речиси без дневно светло. Седум четиричлени семејства во просторија без прозорци, ноќе и дење. Влагата ни се вовлече во кожата и коските, а вода за миење немаше. И да имаше, немаше да го измие мирисот.

Седум семејства, дваесет и осуммина луѓе. Пред „сето ова“, се поздравувавме само во лифтот. А сега, притиснати во „сето ова“, кое го кажувавме како еуфемизам за да не мора да го кажеме страшниот збор што почнува на В, чмаевме во подрумот како едно. И кога некој ќе излезеше од подрумот, страхувавме и чекавме да се врати, како да чекаме некој свој, роден.

Порано мислев дека ќе станам нешто друго. Некој луд и сосема спротивен од своите старци. Трејдмарк на семејството, по којшто моите старци ќе ги запираат низ град и ќе ги прашуваат за мене, а сестра ми ќе ја спомнуваат по „ова е сестрата на таа и таа, а бе, ја знаеш, позната е по тоа и тоа“. А сега имав мемлива облека и страв.

Во собата беше мрак. Иако беше на само пола метар од мене, не можев да ѝ го видам лицето на старата. Но енергијата што ја испраќаше предизвикуваше во мене нервоза и страв и по тоа знаев дека ништо не чини. Беше вџашена. Вадеше од шкафот и на креветот ставаше гаќи, чорапи, зелена маица со качулка и долги ракави, една со кратки ракави што ми ја одбра на попуст по свој вкус. А никогаш немаше вкус. Ми купуваше, а јас ги мразев, џемперчиња и комбинезонки од широк сомот во гомнести бои, јакни со потполнки за госпоѓи и долчевити од ангора што ме боцкаа, па се чешав по целото тело и правев красти што не смеев да ѝ ги покажам зашто веднаш ќе направеше фрка. Едноставно не конташе. Ги мразев тие алишта и бев алергична на нив. Метафорички. А таа упорно ги купуваше затоа што ѝ беше важно да држи до стандардот, до квалитетот, како што велеше. „Види колку е квалитетно ова“, ќе речеше. „Нема да ги купуваме тие микимаус маици што се кинат за три дена, ова можеш да го носиш и догодина.“

Во дневната соба чекаше сестра ми со својот попис и со работите.

„Дај да видам што си зела ти“, ѝ реков на сестра ми и ја раширив торбата. Нејзините работи веќе беа спакувани на дното. Отсекогаш ме нервираше со својот ред и со точноста.

1. Маскара

2. Кармин за усни – седефест

3. Руменило

4. Пудра

5. Писмото од Хикмет

Писмото од Хикмет во кое ѝ пишува за љубовта што ги споила, а сега ги разделува, како ќе ја чека, како и тој наскоро ќе излезе и ќе ја пронајде каде и да е. Мислеше дека не знам. А сѐ имав прочитано. „Љубена моја би сакал да сме стално заједно ама мојава глава се колеба во облаци црни и тије стално ме пратат облаците ми го замаглуваат мојот поглед.“

Го видов еднаш. Убав и неписмен. Немаше одговор на прашањето која книга му е омилена.

„Само шминка носиш?“, ја прашав.

„Да, и?“

„Што ќе ти е шминка, имаш дечко.“

„Па, не сум мртва“, ми одговори студено, како да е.

Почнав, врз нејзините, да ги пакувам своите работи. Патната торба беше навистина мала, останата од времињата кога стариот одеше на службени викенд-патувања и кога служеше за ни премногу, ни премалку, тамам за работите што требаше да ги носи во хотелот:

1. Резервни гаќи

2. Чорапи

3. Штека „Југославија“

4. Апарат за бричење

5. Резервна кошула

6. Четкичка и паста за заби

и фертик.

Секогаш на крајот беше фертик, така го завршуваше стариот секој попис.

Готово.

Често, затоа што мислеше дека тоа ни е смешно, ја раскажуваше анегдотата за некој лик од родното село, кој одел во општината да си ги пријави четирите деца. Франц, Павле, Јоже, Штеф и фертик, рекол, па општинарите во книгите го вовеле и петтото дете – Фертик. Не ни беше смешно, ама се смеевме од пристојност.

Сега сестра ми со нозете ја опфати наполу полната торба во која можеше да собере уште по нешто, ама ниедна од нас веќе не се грижеше. Старата воздивна: „Добро, и онака одите само на две недели. Работите ви се овде, кога ќе се смири сето ова...“

Кога ќе се смири сето ова. Сите тоа зборуваа. „А бе, што се секирате, нема ова долго да трае, еден месец максимално.“ Се обидував да не мислам на сѐ што оставам зад себе.

Книгите.

Плочите. Тамам ги добив Токинг хедс кога ја укинаа струјата.

Албумите со сликички.

Стриповите.

Дневниците во кои пишував баналности како „го видов А. и срцето ми затрепери од среќа.“ Глупачка.

Писмата што Милица и јас ги разменувавме на распуст кога таа ќе отидеше кај тетка си во Белград, а јас кај баба ми во Вараждин.

Касетите на кои ја снимав музиката од радио. Ако некој подоцна ги нашол и ги слушал, можел да види во што сум се претворала. Од симпатична слушателка на Витни Хјустон и Кајли Миног во налутена панкерка wannabe на која последната преснимена компилација од Секс пистолс, Клеш и Смитс толку се излижала што пукнала, ама успеав да ја залепам со селотејп и продолжив да ја слушам.

Се чувствував одвратно. Ми се повраќаше. Од дното на газот во нозете и рацете, накај главата, се ширеше во бранови. Како во самата себе да ќе се струполам. Најлошо ми беше во цревата. Истовремено и ми се мочаше. Години потоа психијатрите ќе ми речат дека е тоа тегоба предизвикана од траума. Сеедно, не сакав да покажам како се чувствувам. Старата покажуваше за сите три. Сестра ми беше ладна како шприцер, барем кон надвор. Таква беше отсекогаш. Камено лице. Само еднаш ја имав видено да плаче, кога стариот поради прегласната музика ни влета во собата, па со многу галама ја извлече плочата од грамофонот и ја скрши на коленото. Следниот ден купи нова, ама никогаш не ни се извини.

Беше мирна ноќ, каква што немавме во последните четири месеци. Од далечината допираше повремено пушкарење, предалечно за да се грижиме. Наслушнував и чекав да го чујам тропкањето по радијаторот во бањата, знак дека Милица е будна и дека ми посакува среќен пат. Некогаш живееше над мене. Во нормалните времиња, пред да почне сето ова, ги имавме своите знаци за разбирање. Свој код. Пет малечки удари значеше „тука сум, дали си и ти“. Два врзани удари значеа „дома ли ти се старците“. Два раздвоени удари беа знак дека не се, само еден дека се. Ако тропнеше двапати раздвоено, јас одев кај неа, и обратно. Горе сега живееше ново семејство. Милица со своите отиде во Белград кога запука. Ние им ги сушевме алиштата по радијаторите, зашто немаше време за нормално пакување. Ни за поздрав. Ги држев в раце нејзините гаќи и плачев.

Седнав во вецето и одолговлекував надевајќи се дека ќе му задоцниме и на Војо и за автобусот и за новиот живот што нѐ чекаше. Мене не можеше да ме прелаже лажниот оптимизам дека сето ова ќе се смири и дека, за две недели максимално, ќе се вратиме дома. Премногу крв упатуваше на тоа дека нема. Впрочем, и на Милица нејзините мислеа дека одат на две недели. Не сакав да го кажам тоа пред старата. Таа го среди Војо, таа ќе нѐ испрати на автобус. Таа ќе се врати ваму и три години секој ден ќе чека некој да ѝ јави дали децата воопшто излегле живи од градот.

Вецето беше затнато зашто со недели немаше вода. Ја носевме во канистри од централното место во квартот каде што, еднаш неделно, доаѓаше камион. Еднаш старата ја немаше со саати. Мислевме дека ја скинал снајпер. Кога дојде, околу вратот имаше гајтан со два канистри по пет литри и уште толку во рацете. Да имаше сто раце, немаше да биде доволно. Велеше дека во вецето гомната се засушиле во вертикала и дека веќе ни Господ Бог нема да ги исчисти. „Ти ебам Господ“, ќе речеше, „ако не ме убие оној од ридот, ќе ме убие овој од гомнава.“

Сега во торбата ни пикна неколку влошки, две крпи и продолжи да се врти по станот како мува без глава зашто „сѐ би требало, а ништо не собира“.

Уште беше ноќ кога стигна Војо – војникот што требаше да нѐ префрли на Ступ. Оттаму одеа два автобуси со кои требаше да одјебеме одовде. Од оваа нечија војна. Од нас до Ступ требаше да вози преку стотка цик-цак. Инаку, отиде главата од снајперот.

Не многу постар од сестра ми, во маскирна униформа, со мрсна коса, Војо рече: „Шибаме одма. За пола саат ќе биде ден и ќе нѐ види оној одозгора.“ Мама нѐ бакна двете. Во очите, како капки во инфузија, ѝ пупеа солзи, ама остана прибрана. Ги зеде клучевите, се потапка по џебот како да проверува дали си го зела животот, и рече: „Одиме!“

А мене во главата ми тргнаа зборовите:

‘And we’re not little children

And we know what we want

And the future is certain

Give us time to work it out’[1]

[1] Talking Heads, Road to Nowhere

И првпат сакав да ја прегрнам старата и да ѝ кажам дека не пречат грдите џемперчиња. И дека стариот ќе се врати. И дека сето ова ќе помине. И ја пикнав раката в џеб за видам дали тој попис е тука. Без него не одам.

Пишуваше:

1. Чичко Ибро

2. Чичко Пајо

3. Комшијата Тадиќ

4. Комшијата Ацо

5. Стариот мој.

Кој со последните атоми храброст одоздола климаво допишал:

И фертик.

Превод: Ѓоко Здравески

Грахо

Дражана Марковиќ Крезиќ

В мугри, кога над куќата на баба ми небото, сѐ уште виолетово од ноќната свежина, а сонцето некаде таму одзади, на другата страна од Грмеч, веќе го најавуваше доаѓањето на денот, мојот петел Грахо од врвот на крошната на јаболкницата, баш од гранката што ја гледам од својот кревет, го најавуваше новиот ден со упорно кукуригање, ѕвонливо и продорно, а за мене строго и нестрпливо. Тоа ни беше таен знак – мене да скокнам од креветот и да седнам на дрвената клупичка на прозорецот до мојата соба, а на Грахо, кога ќе ме види мене, уште еднаш да кукуригне, сега весело, па шушкајќи со крилјата во лет да се спушти од гранката кај мене в скут, сиот разбушавен. Тука се смируваше и малку дремнуваше.

Дремеше Грахо и ова утро спокојно во мојот скут додека полека, да не го разбудам, му ги мазнев граорестите пера, перја и пердуви и, како првпат да ги гледам, со чудење им се воодушевував на боите, кои се прелеваа на сонцето, кое полека ѕиркаше над зашуменото ритче. Грахо го одбрав како подарок за својот петти роденден, помеѓу сите пилиња што претходната година ги изведе кокошката Билка.

Остриот звук на телефонот ја распара тишината на нашето мрзливо утро. И Грахо и јас скокнавме. Мајка ми Зехра веќе беше во ходникот и разговараше по телефон. Чув дека и баба ми Милева прашува дали е тоа Дане. Дане е татко ми, кој си заминал уште кога сум била бебе. Некогаш ќе се појавеше одеднаш да нѐ испогушка сите, да ми каже дека сум негова сјајна ѕвездичка, мама и баба наглас да плачат и после долго, долго во ноќта, со мама да зборува и зборува. Утрото кога ќе се разбудам, веќе не е тука.

Со глава потпрена на вратата, чув како мама плаче и липа. И баба плачеше со неа. Малку попосле мама дојде в соба и ми рече дека треба веднаш по појадокот да се подготвиме за пат, дека ние двете одиме кај тато во Белград и дека таму ќе го прославиме мојот шести роденден. Ја прашав зошто ѝ се очите толку црвени и подуени, таа рече дека синоќа ја убил провевот во ходникот.

Некако насила ја испив шолјата пена што баба секое утро ја собираше баш за мене од жешкото млеко и на која секогаш ѝ се радував. Почнав да си ги пакувам работите. Секако, Грахо е мојата прва работа! Барам од баба корпа за него, а баба вели дека петелот останува кај неа на село и дека ќе ме чека тука. Плачејќи одам да ја молам мама да го земеме и Грахо, ѝ велам дека и јас ќе останам на село ако Грахо не доаѓа со нас. Ја молев, а таа набрзина ги собираше нашите работи низ куќата и беше многу сериозна и целото тоа утро како да не ме ни чу, ни виде. Никогаш го немав видено лицето на мама со толку вкочанет поглед да гледа, а да не може да види, и да слуша, а да не може да чуе. Побегнав плачејќи, отрчав до Грахо, седнав на тревата зад куќата, се потпрев на стеблото од јаболкницата и така плачејќи заспав. Мама ме разбуди и ми рече дека сѐ што е најважно ставила во „стоеденот“ и одиме уште да се поздравиме со баба и тргнуваме на пат. Не смеев да ја погледнам в лице, да ги видам нејзините вкочанети очи, а ниту пак да ја молам да го земеме Грахо. Баба стоеше кај колата ширејќи ги рацете кон нас. Како што се приближувавме, сѐ повеќе и повеќе плачевме; баба по нас, мама по баба, а јас по Грахо.

Баба ме зеде в скут, па ја прегрна и мама. Така прегрнати долго стоевме, молчејќи. Некако сите три бевме потпрени со главите една на друга, секоја на своите мисли, сѐ додека просторот околу нас не го пресече ѕвонливото, радосно и гордо кукуригање на Грахо. Погледнувам и зад рамената на баба гледам – на задното седиште од колата е шарената корпа на баба, во која често собирав јајца по дворот, а во неа се сместил Грахо! Не можев да верувам, ги погледнувам баба и мама, двете се смеат и плачат истовремено и двете ме гушкаат. Помислив дека сето тоа е сон и дека не се случува во стварноста, зашто лицето на мама е сега, иако уплакано, толку убаво и благо и нема ни трага од онаа вкочанетост од изутрина и гледам дека ме гледа и гледам дека ме слуша, а баба веќе не зборува дека Грахо ќе остане кај неа. Само да не ме разбуди некој од сонов.

И не, не беше сон!

Еве веќе патуваме, Грахо не се слуша, дреме и ужива во изобилството пченка со трева што му ги подготвила баба, радиото свири некои песни за мене непознати. Ја прашувам мама дали дедо Хасан ќе ми дојде во Белград. Мама вели дека сигурно ќе дојде и дека му напишала писмо затоа што телефоните со Бихаќ не работат, и дека тоа писмо поп Миленко ќе му го однесе утре. Ја прашувам мама дали поп Миленко станал поштар, а мама вели дека нема веќе поштари.

Сега ни на радио нема веќе песни, постојано најавуваат дека почнала некоја бура некаде во некоја краина.

Мама ми вели: Унче, погледни го Грмеч колку е моќен, дава сила и кога ни е тешко да не се плашиме.

Се вртам и гледам!

Стариот Грмеч снажно ни мавта со своите шуми,

ни ги намирисува патиштата со своите треви,

на овчарите им наредил да ни ја свират Босно моја со своите шупелки

и сите стада сложно со ек ѕвонат со своите ѕвона,

ги натерал птиците да летаат со нас,

и зад нас,

своите деца,

а да ни бидат среќни патиштата

пролева вода по потоците и брзаците.

Превод: Ѓоко Здравески

Војна е грд збор

Срѓан Милијевиќ

Мајка ми не кажува грди зборови. Дента ја спушти слушалката од сивиот фиксен телефон со тркалезен бројчаник и рече: Ти ебам животот, почна војна!

Сакав на сивиот фиксен телефон со тркалезен бројчаник да свртам девет, да свртам пет, да го чујам точното време, па да го усогласам со часовникот над трпезариската маса.

Пет и пет. Кломпите на мајка ми татнат низ ходникот накај Нона и нејзината сателитска. Нашите само нѐ лажат. Истрчувам во ходникот и викам: Види што ми прави рипчето! Да ти се мочам во рипчето, татни во ходникот, ми татни во главата. Не знам точно што е војна, ама мора да е страшно штом мајка ми олку пцуе.

На масата под часовникот со стрелки на малку повеќе од пет и пет баба ми месеше штрудла со афион. Во неделите секогаш се меси молкум, час работа. Тестата ти се лесни, нема рецепт, мораш да осетиш. Вака вака вака, и, гледаш, кога е вака, тогаш е добро. Гледав тажно во тестестите раце на баба ми зашто мајка ми го опцу рипчето, иако знам дека не сакаше. Ама, рече: Ти ебам! кога почна војната, а мајка ми не кажува грди зборови.

Нона од втори ме сака како вистинска баба, а само ни е комшивка. Мама вели дека е така затоа што нема никого, баба вели дека госпоѓа Нона цел живот се правела важна, па затоа останала сама. Сите ја сакаат поради таа сателитската, јас ја сакам и без тоа. Дедо ми ја има баба ми, баба ми го има дедо ми, мајка ми ме има мене, а јас немам никого. Исто како госпоѓа Нона, а не се правам важен. Кога ја прашувам мама да ми роди брат или сестра, таа се расплакува. Не ми е убаво кога е тажна, па велам дека може и некој домашен миленик. Дедо ми мисли дека животните се за в штала, подобро веднаш да ја исфрлам таа глупост од главата. Мајка ми дека сум уште мал. Не е лесно да се грижиш за живо суштество. Возрасните во сѐ гледаат грижа. Миленикот треба да се милува, а не да те загрижува. Самото име му кажува, ама неееее, кој е овде постар, реков и не сакам да повторувам... Оп-стоп, готово!

А потоа Нона од втори смисли да ми купи рипче со привремен престој кај неа, на втори. Плачев затоа што рипчето не е вистински миленик, додека Нона не ме увери дека Клара е само моја. Ми беше сомнително што му дала такво име, иако Клара звучи поотмено од мојата Зорица, добро, знам. Се согласив да имам рипче Клара на привремен престој кај Нона од втори. Ќе ми го донесе штом ќе попушти дедо ми. Па плачев од среќа, а баба ми рече: Само плачи, помалку ќе мочаш, ама не е добро да бидеш плачко.

Иако не знаев што се прави со рипчето, го посетував секојдневно. Му потпевнував, му ветував дека наскоро ќе бидеме заедно, ќе живее во простран аквариум со камен дворец и многу украсни билки, а не во тегла од ајвар. Сега мора да се стрпи. Велат дека сите мораме.

Ја прашав баба ми, додека се печеше штрудлата со афион, зошто војуваат луѓето. Сила Бога не моли. А што ти значи тоа, бабо? Тоа што чу. Ама не го разбирам тоа што го чув. Не разбирам ни јас, ама така е.

Во шест и триесет и шест не ѝ однесов на Нона жешка штрудла зашто не беше во станот, туку во колата на брзата помош. Тогаш научив дека се вели инфаркт, а не инфракт. Додека се качив, таа се искривила, кутрата, сѐ да ми ебеш ако се извлече, велеше мајка ми, која никогаш не користи грди зборови. Освен кога има војна.

Следната недела, многу пред пет и пет, децата во паркот викаат: Сакаш да си играме војна? А како се игра тоа? Прво те убивам јас тебе, па ти ме убиваш мене. Не ми се игра.

Гледам во кесето со жешката штрудла за мојата Нона од втори. Размислувам како јадат мртвите. Нека се заслади душата, вели баба ми. Поздрави ми ја Клара, знам дека е со тебе, шепкам на гробот на Нона зашто мајка ми ми забрани да плачам по рибата во тегла среде војна. Запечатен стан. Никој не смее да влезе, сфати. Нејќам да сфатам. Војната е глупава. Нона сигурно ја заболело срцето од тага за кутриот народ. Така велеше. Мене ме боли срцето затоа што сум дете без рипче.

Мајка ми не кажува грди зборови сѐ додека не ја фати страв. Овие денови мама многу пцуе.

Превод: Ѓоко Здравески

Кафе со Јелена

Аница Марцелиќ

Татко ми од дуќанот донесе неколку празни картонски кутии на кои пишуваше: „Чајни колачиња“, или: „Сончогледово масло“. Рече да ги наполниме со најнужните работи, зашто повеќе од тоа нема да собере во багажникот. Спуштајќи ги кутиите на верандата, се потпре на ѕидот од куќата и долго го разгледуваше дворот. Потоа полека го креваше погледот по рапавата кора на ореовото стебло, кон крошната и кон пувкестите облаци на пролетното небо. На крајот го спушти и го остави неконтролирано да плива по рамнината во далечината. Кога ми здодеа да го следам неговиот поглед, се префрлив на набљудување на црешите на чичко Лујо, опсипани со пупки мирисливи цветови, подготвени наскоро да се претворат во сочни слатки плодови.

За тоа време мајка ми го тресеше имагинарниот прав од картонските кутии, обвинувајќи се за солзите, кои неуспешно се обидуваше да ги скрие.

„Не се потпирај на ѕидот“, му рече на татко ми. „Ќе ja уништиш облеката, па ќе одиш по светот искинат ‘ко последен голтар.“

Кутиите до последниот милиметар го исполнија багажникот на автомобилот. Успеавме да го пикнеме само уште мојот розов пони-велосипед, и тоа расклопен на делови. Без него не сакав да тргнам на пат. Малкуто облека и постелнина зазеде повеќе од половина од задните седишта, додека преостанатиот дел остана слободен за мене. По патот, непрестајно гледајќи низ прозорецот, се присетував на прекланското патување на море. И тогаш автомобилот беше натрупан со сѐ и сешто, но често застанувавме од разни причини: за да го погледнеме слапот на некоја река, да ја изедеме понесената храна или само да ги протегнеме нозете, мирисајќи го воздухот на новиот пејзаж.

Ова патување беше сосема поинакво. Сендвичите ги јадевме молчејќи, не застанувајќи и не прекинувајќи го возењето, иако се менуваа пејзажите и местата низ кои минувавме. Повремено ме фаќаше желба да кажам дека некои попатни населби ме потсетуваат на насмевката на чичко Лујо: по некој заб, зад кој следуваат црни откршоци, потоа пак заб, па откршок со сјајот на некогашната белина под гнилата патина. По овие села така беа поредени куќите: по некоја речиси неоштетена, зад неа низа урнатини, па пак куќа зад која следува пепелиште низ чии црни гламни пркосно бликаат ластари див слез и млада трева. Ми се чини дека тогаш во главата ми се формираше нешто како прашање дали во природата на природата е да не се обѕира на трагите на човечката деструктивност каде и да е тоа можно. Се плашев да го прекинам траорното молчење во автомобилот за да ги споделам своите размислувања со родителите. Се правев дека не забележувам ништо.

Пред нашата нова куќа нѐ дочека агент. Ми објаснија дека е тоа човекот што знае кој сака да ја замени куќата со некој друг. Кога ќе се постигне договор, тој им ги предава клучевите на новите сопственици. Нашиов го направи тоа брзо, срдечно нѐ поздрави и си замина по својот пат. Родителите здивнаа, не им ни требаше за нешто повеќе од тоа.

Мене во тоа време сите куќи ми беа добри, само ако не личеа на гнили заби. Нашава се држеше сосема пристојно, дури имаше и орев во дворот. Нашата нова прва сосетка, тетка Маца, имаше цреша, така што речиси сѐ беше на своето место. Впечатокот ми го расипуваше само нејзината насмевка полна со прилично бели заби. Поради нив ме тиштеше прашањето дали, како штрбавиот чичко Лујо, ќе глуми дека не гледа како децата ѝ доаѓаат да крадат цреши, штом тие ќе почнат да созреваат.

Во шпајзот најдовме многу уредно спакувани порцелански садови. Мајка ми рече дека нема да ги чепкаме тие кутии. Сигурно луѓето сакале да ги земат, но на крајот немале доволно простор за сѐ. Војната нема да трае вечно, па ако се вратат по нив, ќе ги чекаат спакувани, баш како што и ги оставиле.

Мене ме привлече сосема посебната керамичка шолја оставена настрана на полицата. Не беше дел од спакуваните комплети. На неа пишуваше „Јелена“. Потскокнував од среќа што непознатите луѓе мислеле на мене и оставиле шолја со моето име.

„Мамо, мора да ми ја дадеш, тие ја подготвиле за мене, знаеле дека доаѓам“, барањето ја расплака мајка ми, но не го одби.

Денес сум сигурна дека тој ситен кршлив предмет ми помогна прилично брзо да се завијам во некоја чаура од топлина, со текот на времето дури и со приврзаност кон оваа дотогаш туѓа куќа, со туѓи мириси вткаени во теписите и во завесите и со туѓите предци на ретушираните фотографии наредени на ѕидот над старинската комода.

Долго време секое утро пиев чај од својата шолја „Јелена“, зашто од ниедна друга не беше толку мирислив и фин, сѐ додека тетка Маца не дојде да позајми малку шеќер за утринското кафе.

„Па, ти уште ја чуваш шолјата на Јелена! Тоа ѝ го подарија за шестиот роденден, кога веќе знаеше да чита и да пишува“, рече речиси восхитено.

Не знам како успеав да ја придушам збунетоста и изненадувањето. Промрморев само дека е шолјата убава, а и моето име е Јелена, па сѐ добро се вклопило.

Оттогаш чајот, подоцна и кафето, ги делев во две шолји: својата, сосема нова, и онаа старата, на Јелена. По сознанието дека сме врснички, ми беше лесно да почнам да ѝ го доверувам сето она за што немав некого во близина, зашто, како и повеќето други во околината, во нашето рането место животот се враќаше со чекор на полжав.

Кога целосно пораснав, се осамостоив и почнав по малку да патувам, па одлучив да ја побарам. Сметав дека ќе биде доволно да отидам на адресата на своето рано детство.

Оддалеку ги препознав оревот и црешата. Во приземјето на нашата некогашна куќа имаше продавница на мали апарати за домаќинство. Онаа на чичко Лујо изгледаше како да е веќе долго напуштена, со спуштени ролетни и двор обраснат во коров. Човекот во продавницата ми рече дека поранешните сопственици му ја продале куќата кога им умрела ќерката единица. Потоа купиле мал имот на село, за да ги скратат деновите на старост со работа во градината. И самиот од неодамна доселеник, ми ги раскажа оние малку работи што ги дознал од родителите на Јелена: дека од ништо непредизвикан, некој невидлив испукал рафал кон местото каде што семејството застанало накратко да одмори за да го продолжат полесно патувањето кон новиот дом. Девојчето најтешко настрадало. Годините борба со последиците од ранувањето наизменично донесувале подобри и полоши денови, за конечно, по еден од бројните хируршки зафати, сепак, да попушти.

Погребана е на месните гробишта, втората парцела десно од влезот.

Повикувајќи го сеќавањето, талкав некое време низ овој по малку зафрлен град, еден од оние во кои сите знаат сѐ за сите. Се надевав дека ќе забележам некој познат, личност на која ќе се осмелам да ѝ се обратам и да ја прашам нешто повеќе за Јелена, мојата Јелена, пријателката што никогаш нема да ја сретнам. Не се осмелив. Се плашев дека ќе ме препознае, дека ќе ме осуди поради мојот нов акцент, ќе ми рече дека оној што си заминал не треба да се враќа и да се вратам од каде што сум дошла. Во цвеќарницата од скромната понуда избрав страк цвеќе и се упатив кон гробиштата.

На второто поле десно од влезот, по ред ги читав имињата на спомениците. На една прилично нова мермерна плоча имаше фотографии и имиња на мажи и на жени, со изгравирана година на раѓање и празно место за годината на смртта. Под нивните, стоеше слика на убава темнокоса девојка со срцевидно лице и големи љубопитни очи. Двете години беа изгравирани. Поживеала до полнолетството. Јелена. Сите култури што ни се познати се согласуваат за едно: најлошо е кога ќе се наруши редоследот, кога старите мораат да ги оплакуваат младите. Каква мора да е болката на нејзините родители!

Го ставив стракот цвеќе на камената плоча и од шарената украсна хартија ја извадив шолјата со натпис „Јелена“, мојот драг предмет, кој овде веќе немаше кого да развесели.

„Прости што нема да ти ја оставам“, реков, мислејќи дека низ светот и денес лунѕаат многу лоши луѓе. Некој од бес би можел да го шутне и во парампарче да го скрши овој скромен материјален фрагмент од нашата заедничка историја, историја на двете Јелени, кои, и без да знаат една за друга, се разминале некаде во времето и во просторот, физички патувајќи во спротивна, иако со белегот на прогонството означена, суштински, во сосема иста насока.

Се простив од Јелена, тажна поради нејзината бесмислено прекината младост. Си ветив и себеси и ветив и нејзе дека нема да биде заборавена.

И денес речиси секој ден пијам кафе со мојата Јелена. Сѐ уште е единствената што знае сѐ за мене. Нејзе прво ѝ ги читам своите раскази за деца во кои најпаметното и најубаво девојче редовно се вика, не со моето, туку баш со нејзиното име, а момчињата ја презираат играта со пластични пушки и тенкови. Ѝ раскажувам за сите свои љубови и разочарувања, барам совети за воспитувањето на децата, за работата и за облекувањето. Ја прашувам како го замислувала својот живот пред некој бездушен да ја стави во погон својата стравотна колекција убиствени играчки.

Обземена од страв дека моето пријателство станува малку себично, понекогаш се прашувам самата себе дали некои од тие теми се претешки за нејзините кревки осумнаесет лета.

Превод: Иван Шопов

Цртички од животот на еден бегалец

Ана Југо

Стоиме на височинка што ни дава прекрасен поглед на околните ритчиња и на долината што ја опкружуваат.

„Она таму е Требевиќ“, покажува мама со раката на една планина. Образите ни се тркалезни и црвени од свежиот воздух, дланките пикнати во ракавите на преголемите јакни. Ливадите околу нас се сѐ уште калливи, во сенките на дрвјата снегот со последни напори ја брани територијата, ама кокичињата и качунките храбро ѕиркаат со главите и го најавуваат она што го мирисаме во воздухот. Пролетта.

„А ова овде е Игман.“

Врска немам како изгледаат навистина Игман и Требевиќ. Ама знам дека е важно да ги запамтам тие имиња. И на мама ѝ е важно да ја играме оваа игра. Затоа сериозно го следам движењето на нејзината рака и памтам.

Во тоа долинско гратче, кое не е Сараево, дедо има улица „Крал Томислав“, зашто по таа улица си иде во петоците од напазар, како што некогаш по вистинската улица „Крал Томислав“ си идел од работа.

Јас, секако, не се сеќавам на својот роден град, немам таму омилена улица со чие име би прекрстила некоја слична овде, не ме потсеќаат на ништо овие планини. Ама ми се чини дека поради тоа уште повеќе морам да ги впивам нивните приказни и шеги, дека е многу битно да знам каде ќе беше, ако бевме дома, некоја планина.

*

Не можам баш прецизно да опишам што е куќа. Се сеќавам малку на дневната и на една масичка во ќошот на која стоеја играчки. Дали од приказните или од вистинските сеќавања, само знам дека мама не ни даваше да си играме таму кога почна војната зашто масичката стоеше директно под прозорецот, а прозорецот директно спроти Требевиќ од каде што доаѓаа „светлечките куршуми“.

Се сеќавам на долгиот тесен ходник. Од неколку слики. Една дамнешна, кога тато нѐ чуваше и ни даде да си играме со весниците. Брат ми и јас цел ходник го наполнивме со истуткани весници така што ни досегаа до вратот кога седевме. Па мама си дојде од работа и се запрепасти.

Па пак се сеќавам дека спиевме во тој ходник, облечени во тренирки, за така да бидеме подготвени за скривницата ако се огласат сирените.

Сите други слики се матни, испресечени сеќавања и приказни. Еден излет на Врутокот на Босна за Први мај. Баба на балконот полн цвеќиња и јас по посетата ѝ мавтам од паркингот. И тато е во магла. Имаме неколку слики и можам добро да го опишам. Дури глумецот во еден филм ме потсети на него. Ама не можам да го замислам.

Некогаш мама, брат ми и јас си играме „тато“. Во таа игра, брат ми е тато, а мама и јас одиме на аеродром да го дочекаме. Ама не ја сакам баш таа игра. Го има истиот оној чуден ефект како кога ќе се разбудиш од сон во кој си добил некоја играчка што навистина ја сакаш.

Живееме во комплекс згради помеѓу кои има ливади и двор што е ограден. Јас смеам да одам кај што сакам внатре во Кругот, ама од него не смеам да излегувам, ниту да ја преминувам улицата без мама. Сите во Кругот се бегалци.

*

Зборот бегалец има дефиниција. Бидувањето бегалец ѝ се измолкнува на секоја дефиниција. Секоја личност во тој бегалски камп е окарактеризирана со тој збор што дури и ние најмладите длабоко го замразивме. Од различни држави, со различни приказни, занаетчии, професори, поморци, административни службеници, медицински работници, родители, родители без деца, деца без родители, вдовци и вдовици, сите некаде на спектарот помеѓу доброто и лошото, сите тутнати во таа омразена категорија бегалец. Како дете не знаеш зошто е лошо, ама по призвукот во гласот на оној што го изговара зборот сеќаваш дека е. Кога зборот доаѓа од некој внатре во групата, тогаш означува очајување, самосожалување и прашање. Кога си бегалец, секогаш се прашуваш. Целиот тој статус за тебе е прашање: кога ќе се вратам дома? Постои ли уште домот? Домот се оние четири ѕида што ја штитат сржта на твојот живот сѐ додека војната не ти ја истргне и не те соголи и те зашутка по светов, па се чувствуваш дека си крив за нешто? Има ли нешто валкано во твојата несреќа, нешто презриво? Дали домот се луѓето што можеби веќе ги нема или можеби нема да ги има кога ќе заврши војната, па тогаш веќе никогаш нема да припаѓаш на ништо, и ништо вредно за живеење нема да ти припаѓа тебе? И можеш на сиот глас да викаш и да ги пцуеш оние што ги кривиш за сѐ, ама она што не го кажуваш – а нема ни потреба зашто тоа секој го знае и го чувствува – е дека во тебе гние срамот. Затоа што немаш ништо, затоа што немаш свој дом како секој нормален, затоа што мораш да аплицираш и да молиш, затоа што си побегнала.

Кога некој што не е бегалец го изговара зборот, тогаш е уште полошо. Има некаква конечност. Изговорено е како студен факт, проглас за твојата инфериорност. Пристојните мештани од Ивањица го избегнуваа тој збор.

*

Кругот е полн со необични ликови. Има еден висок голем човек со огромни црни мустаќи. Го викаме Барба. Мислам дека живее сам. Секојпат кога ќе помине покрај некое дете, силно го штипнува за образот и срдечно вели: „Кај си, лаѓо малечка?“ Образите печат некое време од средбата со чичко Барба, ама некако ми е драг. Имам чувство дека е многу добар во гушкањето на луѓето и дека би можел да ме одбрани од сѐ.

Неколку луѓе во Кругот имаат Луд/Луда по своето име. Така, секако, никој не ги вика в лице, ама кога зборуваат возрасните и велат, на пример, Рада, па соговорникот прашува „која Рада?“, а оној првиот вели „Рада Лудата“, тогаш знаеш точно за кого се работи. Повеќето од нив се безопасни. Ама има еден дечко, него никој не го вика луд, а сите мислат дека е навистина луд, и децата се плашат од него. Само брат ми и јас не му се плашиме и тој секогаш ни дава чоколадни банани. Другите деца не ги сака, а не ги сака ни возрасните. Нѐ сака само нас и тетка Новка, која некогаш била учителка, а сега е најдобра пријателка на баба.

*

Доаѓаат понекогаш ноќе тие сеќавања. Посебно откако умреа баба и дедо. Рајот на земјата, каде што меката трева е прошарана со пролетни цвеќиња и прекриена со цут во разни нијанси на розова и бела. Таму каде што почнавме живот без припаѓање. Луѓето сакаат бегалецот да биде едноставна работа. Некој што нема каде, не може назад и со благодарност прифаќа сѐ што му се дава. Да живее засекогаш со тагата. Ама некогаш бегалецот го замислува рајот како една градина во Плужине. Која газдата ја загради неколку дена откако забележа дека некој влегува преку оградата. Па оттогаш прескокнувавме повисока ограда.

Во рајот јас носам бела сукњичка со гума. Ја „купив“ во Црвениот крст и му ја рекламирав на тато во еден од првите повици од бегалството: ја држев телефонската слушалка и му покажував како се врти сукњичката, па се зачу смеењето на луѓето што чекаа телефонски повик. Некогаш возрасните не сфаќаат дека нивното смеење навредува. Во детството многупати научив што ги смее возрасните и намерно повторував реченици и гестови затоа што сакав да ги насмеам. Ама ова беше сосема поинаку. Нешто што ме лути, понижува.

Како првиот ден кога се вративме во Сараево.

Дома си тргнавме пешки и по петнаесетина минути, на пола од некоја угорница, свртевме во едно уличе. Јас не забележав дека тато, мама и бато, кој ја држеше раката на мама, забавиле.

„Каде тргна? Ова е нашата куќа!“ – рече тато и почна да се смее отклучувајќи ја вратата од хаусторот. И мама се насмеа.

Кога денес мислам на тоа, не верувам дека тоа беше вистинско смеење. По толку време, на тато мора да му беше чудно и неприродно да зборува со своите деца, кои веќе не се оние деца со кои се поздравил четири и пол години претходно. Мора и мама да се чувствувала стегнато покрај својот маж од кого ја делеше цел живот, нејзиниот, што не стигна да го прераскаже и неговиот, за којшто не смееше да праша. Можеби со смеењето се обидуваа да ја потиснат неугодноста. Ама за мене тоа смеење беше отров.

„Овде е нашата куќа!“

Како некој може да знае кај му е куќата? Студено да помине покрај влезната врата од својата зграда без да знае што точно бара. Чувствувам срам. Не чувствувам како да сум се вратила дома. Можеби мама го чувствува тоа. Таа знае пред кој влез да застане. Јас не се вратив. Кога ќе се вратиш, препознаваш, споредуваш, се присеќаваш. Јас само се чувствувам засрамено. Поради неприпаѓањето.

Превод: Ѓоко Здравески

Зборови

Милош Перишиќ

Како да не е веќе тешка нашата меѓународна врска и самата по себе, туку сега уште посака таа да биде и отворена. Се вика open relationship. Со други зборови, требаше да се свртам настрана додека тој води љубов со некој друг – некој помлад или помалку бел. Холанѓаните сакаат егзотични жени и мажи. Не сакам да премолчам дека верувам оти таа привлечност доаѓа од комплексот на моќ, кој традиционално лесно го пронаоѓа својот пат до брачниот кревет, од чувството на возвишеност и финансиска надмоќ на европската раса.

Се согласив. Под два услова.

Еден од нив беше конечно да почне да учи српски. Барем малку.

Не мора да го чита Пекиќ во оригинал.

Само колку да се снајде.

Професор по српски во Амстердам не постоеше, но имаше по хрватски. Професорка. Неда Пинтариќ. Славистка и преведувачка. Живееше со својата сопруга во квартот Нов Запад, беше тешко болна и инсистираше на родово чувствителен јазик.

Пишувајќи го овој ред, се обидувам да ја пронајдам на Гугл и го наоѓам нејзиниот некролог. Кај нас се вика умрени-ца. Боже, се надевам дека не е таа. Сликата ѝ е од младите денови, не ја препознавам.

Сигурно сѐ уште е добро.

Присуствував на нивните часови.

Нагласив дека Рутер не мора да го чита Крлежа во оригинал.

Само колку да се снајде.

Нека ми каже барем дека ме сака, на хрватски. Но, нашата љубов ја изгуби моќта на говорот. Ни франколингвистичката особеност на југословенските јазици не успеа од неа да извлече буква. Знаев дека веројатно веќе никогаш нема да слушнам те сакам. Сеедно, инсистирав на часовите по хрватски. Единствено така можев да продолжам да се дружам со Неда за време на часовите, во кратките паузи што ги правеше Рутер за да телефонира и да продолжи да работи по работното време.

Еднаш Неда ми ја даде збирката раскази Бунар во темната шума од нејзиниот пријател Филип Давид. На првата страница беше напишана топла, лична посвета. Ја прашав дали е сигурна дека сака да ја подари и таа рече дека никогаш не била посигурна. Зборуваше пофално за работната верзија на мојот роман првенец, кој го зеде на читање. Ме праша дали смее да ѝ го даде на читање на холандско-хрватската преведувачка Рајна Дохтер. Всушност, Неда ми го даде најголемиот комплименти од сите, велејќи ми дека моите редови пријатно-болно ја потсетиле на младешкото читање на Ивана Брлиќ-Мажураниќ.

Ми вели дека би сакала да се сетам на неа понекогаш, во моите раскази од дамнешната иднина.

„Здраво!“, му рече Рутер на дедо ми, кој на терасата на нашата шумадиска куќа го дочека со ракија.

Посетата на моето семејство по пет години врска беше вториот услов за отворена врска.

Open relationship.

„Дал ти бог добро!“, му одговори дедо ми со очи полни солзи.

Неколку дена подоцна, кога тргнавме за Белград, му се јавив на дедо ми да го прашам како е и да го пофалам што одлично се држеше. Тој пак заплака.

„Многу бараш од нас“, рече низ солзи. „Многу. Ама, нема врска. Само ти живеј си го животот.“

Драго ми е што можев да зборувам со него.

„Дедо, ама само ти рече здраво, воопшто не можеше да се снајде.“

„Нека е и здраво. Доста е за почеток.“

Но, немаше продолжение, зашто дедо умре кон крајот на летото. Не стигнав на погребот и сега учам да живеам со тоа. Мојот живот во еден миг стана непрестајно примање лоши вести и циклус од невозможности да дојдам да се простам од драгите луѓе.

„Така и јас. Кога повторно ќе успеам да дојдам во Сплит. Ќе ми се смее Ловринац.“

„Не сакате да ве погребаат овде?“

Во истиот миг го знаев одговорот. Неда ме гледаше уморно. Нејзината сопруга работеше во другата соба. Рутер стоеше покрај прозорецот и разговараше на телефон. Неда сака нејзиното студено, искапено тело да се врати во топлата каменеста земја што ја заплиснува Јадранот.

„Ги исполнив двата услова“, ми рече Рутер со поглед полн очекувања. „Што ќе правиме сега? На следниот час Неда ќе ми ја подари Зборови. Жан-Пол Сартр. Вели дека и Зборови ја потсетиле на мене. По часовите ми ја даде Подрумите на Ватикан од Жид. Па, Теута на Димитриjа Деметeр.“

„Би сакала да се разидете“, ни рече со глас на жена што умира, која нема време да биде политички коректна, на часот што ќе биде последен.

На Рутер му пречеше, но јас знаев дека тоа го зборува токму од љубов кон двајцата. Ме советуваше да не бидам како неа, да не ги чекам последните денови од животот за да се вратам на југ. Мислев дека би ми било убаво и во Белград и во нејзиниот Сплит. Беше убедена дека во Сплит би ме прифатиле затоа што сум младич со манири.

„Ќе бидеш сакан во Белград или во Сплит. Холанѓаните немаат вкус.“

На Рутер му беше жал, затоа што рече дека повеќе нема да доаѓа на часови, но не сакаше да се откаже од својата одлука. Чувствуваше дека Неда на необјаснив начин, всушност, ми ги држи часовите мене.

„Која е Ивана Брлиќ-Мажураниќ?“, ме праша потоа, иако го учеше наместо tko да каже ко, зашто му е полесно без консонантна група.

Го кроеше јазикот по негова мерка.

„Прочитав дека Ивана Брлиќ-Мажураниќ била депре-сивна и се убила“, откри малку подоцна. „Мислев дека тоа беше некоја ваша шифра.“

Тоа лето ѝ испратив на Неда разгледница од Макарска. Се сеќавам дека имаше колекција.

Рутер не сакаше српскиот rent-a-car да го оставиме среде главната улица, но немавме приватен паркинг. Вели дека Хрватите го гледале сомничаво, не можел да се опушти.

Го уверував дека сѐ ќе биде во совршен ред и бев во право.

Следната недела испративме разгледница од Сараево, кое ми ги милуваше сетилата. Ни тука не се чувствуваше безбедно. Вели дека го гледале со осуда затоа што е геј.

Најпосле ја поздравив Неда од Белград, во кој му пречеше метежот. Вели дека преголем хаос владеел во густиот, неорганизиран сообраќај.

Изумирањето на нашите балкански етнички разлики, кои некогаш ги пронаоѓаше, само ѝ претходеше на смртта на љубовта. Ме остави кога се вративме во Холандија.

Не знам дали ги виде разгледниците. Повеќе не се јавуваше. Се прашував дали е жива, додека од корицата на нејзините Зборови земав кокаин.

Би зел што било, само да исчезне болката. Ги слушнав зборовите на Рутер дека дедо ми го потсетил на Неда, зашто, како што велеше, двајцата биле обвиени во вел од тага. Мислел дека им е потребна стручна помош. Како и на Ивана Брлиќ-Мажураниќ. Како и мене.

Океанските циклони што ја натопуваат Холандија донесуваат прагматичност.

Тајландските и другите егзотични улични младичи имаат преголем нагон за преживување за да губат време на меланхолија. Тоа им е од монсуните.

Дедо меланхолично го поздрави на капијата, плачејќи над моето изгубено детство и годините кога како детенце ме водеше по шумадиските панаѓури, не знаејќи дека го сонувам Амстердам на човечките слободи.

На Неда моето друштво конечно ѝ донесе остварување на една од последните желби – носталгично да го оживее говорот на одвеаната социјалистичка младост.

Нам тоа ни е од есенскиот југ.

Не знам дали е сѐ уште жива. Мојата отворена врска секако не е. Дедо одамна се олади. Би сакал да чујам дека Неда не е на Ловринац. Го очекувам тоа. Знам дека против ракот се бореше со книжевноста.

На драгата Неда Пинтариќ

Превод: Иван Шопов

Време на митарење

Ана Кутлеша

Прстите силно ти го тријат темето што речиси те боли. Потоа, долго стоиш под студената вода. Додека одиш бос до кујната, на табаните ти остануваат мачкини влакна. Сирупот од бозел ти истекол по фрижидерот. Ќе исчистиш, ама откако ќе го испиеш кафето. Тураш млеко, шеќер, го палиш компјутерот. Читаш мејлови, вести, фејсбук-статуси. Мислиш на морето и на својата банкарска сметка. Во Загреб се измерени 32 степени. Размислуваш да одиш на пазар, ама се откажуваш. Со сунѓерчето што смрди на влага ја собираш густата течност од пластичните полици. Ги прегледуваш ќошињата од фрижидерот, ги измиваш трагите од сирупот од вреќичката со кори. На шпоретот ставаш големо тенџере, еве ја и омарнината. Ја истураш жешката вода во мијалникот, пастата лепливо се прпелнува во цедалката.

По ручекот си добил мејл. Го читаш внимателно. Dear Marko Kovačević, I received your contact from Amela Silovic... We would be delighted if you would participate in our programme. Travel costs and accommodation in Berlin are covered. Се прашуваш каде одат дијакритиките на презимето Silovic. Не си сигурен дека познаваш некого што се вика така.

Утрината дојде мајсторот за климата. Показалецот му е искривен под прав агол. Ти раскажува дека со години работел на градилиште во Германија. Беспомошно ѕуриш во деформацијата. Го замислуваш како ја поставува кујната во некој скап берлински стан. Таму каде што наскоро ќе се сечат парчиња лосос, нему острицата од пилата му минува низ месото и коската. Додека пуши на балконот, мачката јаде трева изникната во теглата во која си се обидел да одгледаш босилек.

Тие сакаат да ја претставиш својата серија фотографии Откриено/Unveiled, поради начинот на кој ја открива комплексноста на патријархалните односи во Босна и Херцеговина. Во Босна и Херцеговина си бил еднаш, на пола ден. Ти немаш серија фотографии Откриено/Unveiled. Читаш вести и фејсбук-статуси. Ќеф ти е да отпатуваш во Берлин. Ти светнува дека сигурно мислат на твојата серија Прикриено. Градските глетки од церадите: тој што ќе се потруди може во нив да види критика на патријархатот. Само државата е погрешна.

Утрото затвораш сѐ и ја палиш климата. Наскоро машината престанува да работи и не можеш веќе да ја запалиш. Викаш мајстор, ама тој е на пат за Босна, оди кај своите. Да не е осигурувачот? Лежиш на подот, на местото каде што ти се чини дека најмногу струи воздухот. Мачката легнува покрај тебе, со дланката ѝ поминуваш преку грбот и отстрана. Дебелата црна пајажина на нејзините влакна ти останува на кожата. Чувството ти е познато од некаде. Митарењето е природен процес на менување на влакната кај животните. Самиот интензитет на митарењето е многу варијабилен и зависи од бројни фактори.

Ти никогаш не ја уреди докрај својата веб-страница. Тоа мора да се признае. Освен серијата Прикриено, тука има уште неколку расфрлени трудови, а серијата посветена на станот во којшто живееше со поранешната девојка ја тргна. Текстот за серијата Прикриено, во којшто таа некоја кустоска ги поврзала церадите со односите на моќ во општеството, всушност никогаш не го сфати докрај и никогаш не го закачи. Ти не си општествено-ангажиран уметник, ти само сакаш убава фотографија.

На фејсбук ги гледаш профилите на познајниците и колегите што отишле во Берлин. Сега сите се на море, ама во времето на одржувањето на програмата на која те поканија, ќе биде есен и ќе се вратат во Берлин. MayaMar сега се пресели во Вединг, кој ќе стане новиот Кројзберг. Во Берлин би можел да направиш нова серија фотографии на градските глетки со церади.

Не можеш да спиеш. Се вртиш, тамам кога ќе потонеш в сон, те буди звукот на мачкините шепи на чкрипавиот паркет. Пиеш вода, мочаш, пред утрото заспиваш. Сонуваш дека си во Берлин и држиш предавање за фотографиите од серијата Unveiled. Зад тебе се вртат портрети од жени што си ги отстрануваат влакната од лицето. Едната повлекува некој вид фластер заедно со кожата над горната усна. Кожата е полна со црвени точки, а на фластерот има црни влакненца, минијатурни стапчиња што личат на струготини од метал. Сите внимателно гледаат, ги слушаат зборовите што излегуваат од тебе. Кимаат со одобрување, ама нешто не е во ред. Цело време си во грч дека некој ќе те праша како инаку покриените муслиманки ти дозволиле да ги снимаш. Се будиш, ти треба туш. Мораш да му се јавиш на Марко Ковачевиќ.

Ковачевиќевци ги има многу. Само во Хрватска има повеќе од 30 илјади луѓе со името Марко. Марко Ковачевиќ (Тузла, 1982) е босанско-херцеговски фотограф и уметник. Живее и работи во Сараево.

Во Мостар денес се измерени 34 степени. Неговиот мејл е со точка, а твојот без. Во биографијата на Марко Ковачевиќ, која ја најде на неговата веб-страница не пишува дека за време на војната кратко живеел во Загреб. Не пишува дека одел во 3-д одделение во твоето основно училиште, како ни дека добил укор затоа што на одморот му ја врзал една на Крешо Брекало, кој му рекол дека татко му е Србин и дека Ковачевиќ е српско презиме. Не пишува дека и ти ја имаш чуено таа приказна и дека вториот ден си дознал каде живее тој Ковачевиќ, па си видел дека неговите од Тузла донеле мачка, што тебе ти било прилично чудно зашто бегалците би требало да бегаат газ преку глава, а не пред пат да тераат мачки да влезат во кошница со капак. Не пишува дека мачката на семејството Ковачевиќ, побегнати од Тузла, сакала да излегува низ отворениот прозорец од нивниот стан во приземјето, а не пишува ни дека ти едно утро си ја зграпчил и си ја пикнал в кутија. Не го пишува ни она што мислиш дека само ти го знаеш, а тоа е дека во џебот си имал жилет.

Подоцна, го гледаше Дервишот и смртта и запамети само дека имаше мачка во скутот на муслиманскиот свештеник. Ковачевиќевци во Хрватска во најголем број се Хрвати, добар дел од Босанска Посавина, според некои извори од средна Босна или Мачковац во околината на Нова Градишка, а во помал број можат да бидат и Срби и Бошњаци (од Босанска Посавина). Во минатиот век релативно најмногу хрватски жители со ова презиме се родени во градовите Загреб и Осиек. Во Љубачи во Тузланскиот Регион, Босна и Херцеговина, секој трет жител се презивал Ковачевиќ.

Откако му пиша, се чувствуваш подобро. Се натера да одиш на пазар, после испи кафе со колегата. За ручек правиш салата и печеш риба. Го смукаш станот, си точиш чаша бело вино што навреме се сети да го ставиш во фрижидер. Вие двајцата би можеле да соработувате, можеби самата покана од Берлин може да биде вашиот уметнички труд. Имаше ли веќе такви трудови? Изгледа дека имаше, ама не можеш да се сетиш. Дел од белото рибјо месо ѝ го даваш на мачката. Новиот мајстор за климата доаѓа утре во осум наутро.

Сите прсти му се рамни, не пуши и не сака кафе. Кога го прашуваш дали климата ќе работи и откако ќе си замине, мрачно те погледнува. Веќе за пола саат е толку ладно што облекуваш панталони и маица. Читаш мејлови, вести, фејсбук-статуси. Во Берлин се измерени 15 степени. Па пак мејлови. Ола име! Очите ти се отвораат повеќе, пулсот ти се забрзува. Сите Босанци што ги познаваш се добричини и заебанти. Додуша не се спомнува заедничкиот труд. Ќе им се јави на кустосите, Амила веќе го прашала дали му се јавиле. Ама ништо од Берлин за мене, штотуку се вратив од Словенија каде што со другарот пеглав венчавки, морам да бидам надвор од Шенген до ноември.

Мачката се завлече во делот од орманот во којшто чуваш волнени пуловери. Време е малку да ја изгаснеш климата. Нарачуваш ќебапи и посегнуваш по шишето вино од вчера. Го пиеш до крај, излегуваш на прошетка. Ти се чини дека си лут, ама не знаеш зошто. Сретнуваш пријатели, преминуваш на ракија.

Утрото во станот повторно е жешко зашто е 10 часот, а ти спиеш и не си ги затворил прозорците и не си ги спуштил ролетните. На веце-школката има траги од мачкини шепи, а на подот облак од црни влакна. Откако се измоча, одиш во кујната, ја полниш празната мачкина посатка со вода, ти ја пиеш водата. Сѐ уште си благо пијан. Ги спушташ ролетните, ја палиш климата, го земаш мобилниот, се враќаш в кревет, типкаш мејл. Не можам да верувам дека ја немав претходно најдено твојата работа, серијата Unveiled ти е стварно маестрална. Малку ме потсеќа на мојата серија Прикриено, тоа е многу поапстрактно, се разбира, ама може да се толкува како критика на прикриените односи на моќ. Јави се ако доаѓаш во Загреб, па да се напиеме нешто, име. Во Загреб можеш и пред ноември. :) Го гасиш звукот на телефонот, одиш да отспиеш. Кога ќе се разбудиш, ќе најдеш пропуштен повик, непознат број, надвор од Хрватска.

Превод: Ѓоко Здравески

Колаче на среќата

Наида Мујкиќ

Секоја недела се договараме да одиме на викендица, иако, всушност, ретко одиме баш таму. Зиме, можеби, кога мразулците цврсто се држат за покривите на плевните покрај кои поминуваме. Викендицата ја направи нејзиниот маж. Всушност, тоа е куќичка што се состои од една просторија и дрвена тераса со слична големина. Лево од влезната врата се издигнува прекрасен камин направен од разнобојни камчиња, но ние сѐ уште ниту еднаш не сме запалиле оган во него. Внатре, покрај каминот, има уште и мала масичка и три пластични стола, како и двосед, кој го исфрлиле од куќата кога купиле нова гарнитура. Прозорците се валкани од безбројните траги на дождовни капки и сѐ што недостасува внатре се наоѓа во прозорците.

Таа секогаш ме чека покрај џамијата. Носи мал ранец во кој има термос со кафе и црвена табакера со наредени завиткани цигари.

„Ова е мојот ранец, кој го изнесов од дома“, ми рече оправдувајќи ја грдотијата на својот ранец.

„Дотраен е“, ѝ реков. „Зарем не мислиш дека ти треба нов?“

Се правеше дека не ме слушна.

Па, сепак, ѝ купив нов ранец, речиси идентичен со оној што го имаше, но ниту еднаш не го стави преку рамената, или барем не кога се наоѓаше со мене. Иако се слушавме секое утро и секоја вечер, си пишувавме една на друга која што готвела или таа мене ми пишуваше за дедото за кој се грижи, а јас нејзе за децата што стануваат пред шест, не ја прашав зошто барем понекогаш не го носи новиот ранец.

Двапати е изведена на стрелање. Вториот пат куршумот ѝ драснал прамен од косата. И тогаш тетка ѝ ги зела ножиците и ѝ ја исекла целата коса. Два дена плачела за косата. Утрово ми испрати порака дека на денешен ден е изведена на стрелање. Не ја прашав дали тоа било првиот или вториот пат. Двата пати тоа се случило во мај. Речиси цел мај е полн со такви денови, кога таа ми пишува дека на денешен ден излегла од Братунац, дека на денешен ден умрела мајка ѝ, дека на денешен ден на нивата нашла скршени черепи, дека на денешен ден првпат по три дена пробала храна, дека на денешен ден е ранета. Јас не запаметив ниту еден од тие датуми. На почетокот се чувствував виновна поради тоа и помислив дека би требало да ги запишувам во календарот, но се откажав зашто беше бесмислено. Можеби не требаше ни да ги памтам тие датуми, можеби веќе го правам она што ѝ треба, сега кога ќерка ѝ отиде на студии, а мажот ѝ по цел ден беше на работа.

„Да дојдам по тебе околу четири?“, реков.

Се согласи.

Понекогаш одиме низ шумата со часови.

Застануваме покрај пенушките полни суви лисја и чекам додека да ја испуши цигарата. Кога стојам покрај неа, чувствувам дека би требало да поставувам прашања, но таа одамна престана да зборува и затоа престанав и да поставувам прашања.

Во шумата таа седи на пенушка, во вревата на шумските суштества, во царството на малите смрти.

Деведесет и втората таа живеела пет месеци во шума.

Јадела црви и лижела смола од повредените дрвја.

„Но, денес одиме во град“,реков.

„Па, зошто не ми го пиша тоа? Поубаво ќе се облечев“, негодуваше, иако на себе имаше црни класични панталони и кошула со мотив на птица во лет.

На излезот од дворот нѐ дочека сестрата на маж ѝ.

„Каде ќе одиш, Аида?“, ја праша.

Мене не ми обрна внимание, само кратко ме погледна и кимна со главата. Всушност, никој не сакаше да ме види со Аида. Таа е жена во педесеттите, јас сум жена во триесеттите, а со оглед на тоа дека не сме поврзани семејно, таквото пријателство отсекогаш било неприфатливо во нашето село. Најмногу се противеше мајка ми, која секој пат кога ќе ѝ ги донесев децата, прашуваше што гледам во Аида. И, потоа како штурец ќе ме следеше нејзиното „ц-ц-ц-ц-ц-“. Еднаш не можеше да се воздржи и рече дека тоа за неа е ненормално. Знаев дека мајка ми е љубоморна, сметаше дека е таа жената со која треба да бидам пријателка, а освен тоа, најдобрата пријателка ѝ умре претходната година, па мајка ми остана сама. За среќа, Аида почна да објавува раскасчиња на Фејсбук, што веднаш стана логично оправдување за нашето дружење.

„Не се дружиме, работиме“, ѝ велев на мајка ми.

Додека ја затвораше капијата, сестрата на мажот на Аида го повтори прашањето, но овојпат ме вклучи и мене:

„Каде ќе одите вие двете, а?“

„Во Добој“, одговори Аида за двете.

„Што ќе правите во Добој?“, продолжи сестрата на маж ѝ.

„Одиме да читаме поезија“, рече Аида, погледнувајќи во мене.

Не знам дали жената ни поверува, но додека се оддалечуваше, можев да ја чујам како повторува: „Море, мореееее.“

До автомобилот нѐ следеше тоа сешто на жената, но исчезна во оној миг кога го свртев клучот. Го отворив прозорецот од мојата страна и звукот на моторот ја задуши музиката, која и онака не ја бидуваше.

Градот беше помалку призрачен отколку обично.

Старци седат на клупите и гледаат во замислените точки пред себе, покрај нив нивните кеси, кои шушкаат на ветерот и во кои ги пикаат главите, проверувајќи дали е сѐ на своето место. Од фонтаната блика вода и паѓа по гулабите растргнати помеѓу брчкањето во локвите и смоките со кои се гаѓаат децата. Кафулето во кое најчесто излегуваме беше резервирано за свадба. Тоа кафуле некогаш се викаше Босна, но по војната е преименувано во Парк, бидејќи се наоѓа спроти големиот градски парк.

Иако беше само средина на пролетта, денот беше како летен, и додека чекавме на семафорот, Аида ми рече дека се кае што не облекла фустан.

„Ќе дојдеме пак“, реков.

„Ќе дојдеме“, рече таа.

Одлучивме да седнеме на клупа во паркот покрај дрвото на розовиот багрем, од кој целиот парк мирисаше на мед, малини и сладолед од ванила.

Две момчиња одеа по фонтаната плескајќи и гласно смеејќи се, толку силно што целиот парк ечеше и старците ги креваа своите тромави глави. Кога мајката ги истера надвор, Аида од чантата извади колаче на среќата. Црвено-белото пакетче светкаше на сонцето.

Тоа беше моето прво колаче на среќата. Тоа беше и нејзиното прво колаче на среќата.

„Имаа само едно во продавницата“, рече и ми го подаде.

„Нашето прво колаче на среќата. Сум видела само на филм.“

„И јас. Ајде, отвори го.“

Ја отворив вреќичката. Веднаш замириса на пржено брашно и шеќер.

„Мириса како сладолед во корнет“, рече Аида. „Ти скрши го. Да видиме што ни порачува универзумот“, додаде.

Пред кафулето Парк четирите момчиња стануваа сѐ погласни. Околу вратот имаа знамиња на Србија. Секојпат кога има свадба во градот, момците наместо со цвеќе мавтаат со знамиња. Знаевме што пеат: „Не волим те Алија зато што си балија.“ Сите во паркот знаеја што пеат и паркот навредено стивна. Никој не си дошепнуваше, песната го надгласуваше чкрипењето на детските колички. Тоа се миговите со кои се хранеше мрачната материја на историјата на човечкиот род. Истата материја што на човек му седнува на градите и не му дава да диши, а нема никој да го спаси, зашто нема кој да викне. И од Парк излегоа двајца мажи, еден во карирана кошула, друг во сина, и по нивните движења се виде дека се обидуваат да ги смират момчињата. Но, тие почнаа да скокаат и да плескаат со рацете во воздухот, викајќи уште погласно. Кога човекот во карираната кошула го доближи мобилниот до увото, момчињата почнаа да се удираат во градите, а еден се обиде на човекот во карираната кошула да му го земе телефонот, но другите го спречија во тоа. Потоа, негодувајќи, еден по друг се вратија на свадбената прослава.

Во тишината на паркот Аида и јас уште малку гледавме во насока на кафулето Парк. Нашата скаменетост ми се чинеше како вечност. Во нејзиниот скут слета гулаб. Едното крило му беше повредено, имаше само едно око. Го привлече мирисот на храна. Или, тоа беше целосна случајност.

Го скршив колачето. Во дланката ми падна ливче со порака: Љубовта е како див цвет. Расте на неочекувани места. Ја прочитав на глас. Потоа со ливчето мавнав како со знаме. Аида и јас се погледнавме, истовремено прснувајќи во громогласна смеа. Магијата на колачето на среќата веќе дејствуваше.

Превод: Иван Шопов

Се викам мама

Сања Мучкајева Видановска

Застанавме на излезната врата од нашиот дом. Погледнав во трите лица.

„Го зедов мојот клуч од станот“, ми рече со слаба насмевка. „Во случај да не сте дома кога ќе доаѓам“, заврши, а насмевката се залепи на нашите сенки од слабата месечева светлина и го проголта неговиот шеговит тон. Се вгнезди во моето грло како нееластичен синџир. Подголтнав и ги вратив назад сите спомени додека му го бакнував лицето и ја впивав неговата топлина и мирисот.

„Среќен пат, најмило мое“, реков, а нееластичниот синџир се стесни уште повеќе и речиси не можев да дишам.

Задните светла од автомобилот полека потонаа во темнината. Протекоа сеќавања и моментите од првото изговарање на мама до ова последното, кога ме прегрна.

Сеќавањата се чудна работа. Знаат да се мешаат како виор од емоции. Децата родени во деведесеттите години од минатиот век носат чуден впишан код. Се запрашувам дали во нив останал звукот од страшните вести, кои како кошмарен сон од кој немаше будење го одредуваа нашето созревање и нивното растење?

Со мојот сопруг се веривме денот кога започнаа првите истрели во нашата заедничка држава.

Се пука во Словенија...

Во Хрватска гранатирања, експлозии...

Загина првиот млад живот...

Отцепување...

Денот кога ја правевеме свадбата, војната се разгоруваше.

Сватовите доаѓаат по младата невеста. Кларинетот ја натсвирува хармониката. Го свират старото македонско оро. Сватовите играат. Го сакам младиот човек со кого сум заедно уште од почетокот од студентските денови.

Во Босна и Херцеговина се случува ужас. Реки од бегалци, мајки со мали деца... се засолнуваат во подрумите... не можат да излезат надвор. Немаат основни средства... страшни злосторства се случуваат... убиства, силувања, измачувања, геноцид...

Бараме вработување. Немаме основни средства за живот. Дипломите од завршените факултети ѕиркаат од фиоките и тажно молчат.

Гранатирања, се откинуваат парчиња месо. Се претвораат во мртви спомени... Раселени лица, оставени огништа. И гробови. Нема кој да им однесе цвеќе. И нови гробови, могили од кафеава земја, а над нив оплакуваат преживеаните.

Прво се вработува мојот сопруг, потоа јас. И после, најсреќниот ден во нашиот живот. Бремена сум, со насмевка на лицето го известувам мојот сакан. Ме зема во прегратка. Нашиот син се роди три недели по завршувањето на војната во Босна и Херцеговина. Конечно заврши сѐ.

Се пребројуваат жртвите, излегуваат снимки од ужасни злосторства, измачувања, силувани жени, воени заробеници на кои ребрата им излегуваат низ искинатите кошули и дечиња со безизразен поглед.

Нашиот син расте и го прегрнувам сѐ посилно. И, размислувам за сите изгубени погледи и пропаднати мечти. Од каде дојде сето ова? Од каде дојдоа деведесеттите? Се обидуваме да продолжиме да живееме нормално. Секој во својата новосоздадена држава. И понатаму има превирања како во котел од кој подло демне ѓаволот.

Небото во лето е посеано со ѕвезди.

„Замисли си желба кога ќе видиш ѕвезда што паѓа“, му велам на син ми додека седиме на терасата.

Авионите надлетуваат над нашето небо. Испуштаат страшен звук, го параат небото. Одат кон Србија. Ѕвездите експлодираат. Бомбардирање... Моите роднини живеат таму. Оние со кои пораснав. Со кои секоја година одевме на летување во Грција. Спомените навираат. Нивните домови во кои ги поминував моите распусти. Татко ми е Србин, вујна ми Хрватка, тетин ми Црногорец. Авионите веќе стигнаа таму...

Повторно следиме вести. Нови извештаи за нови жртви. Животот почна да вреди колку една обична статистика. Толку и толку загинати и ранети. И нови преговори. Седнуваат на долгата маса и потпишуваат договори. Вештачките насмевки се како острици од мечеви, а ние пред екраните напнато очекуваме дали статистиката веќе еднаш ќе заврши.

Етнички вооружени конфликти. Статистиката е немирна работа. Како живата во термометарот. Знае да скокне со својата отровност. Со говорот на омразата и играта на пионите. Пионите лесно се поместуваат со дебелата рака од удобноста на столчето. Масакрирани и уништени тела, страв... И повторно преговори и договори. Блицевите се и понатаму тука. Сликаат, известуваат, додека распаднатата држава со сите свои народи се обидува да заздрави од пеплосаните животи.

Тензиите и понатаму се овде, некогаш растат, некогаш се намалуваат. Започнува и новиот милениум. Со новиот милениум дочекуваме уште една радост. Ја добивме нашата ќерка. Период кога сфаќаш дека децата се, едноставно, Божји дар. Со помали и поголеми проблеми, финансии што те ги имаш те ги немаш. Повеќе ги немаш, но најважно од сѐ е што статистиката мирува. Размислуваме за иднината на нашите деца. Тие растат речиси преку ноќ, како отворањето на пролетните пупки. Си легнал и сонуваш нешто неодредено, а пролетта тропа тивко. Наутро во чудо ги гледаш раззеленети, небаре миговен момент на едно трепнување на очните капаци. Толку брзо растат децата.

Понекогаш мислам дека сум заглавена во мојата младост, која не сака да дозволи да се разбудам. Се има итро заплеткано во паролите и здруженоста. Во она време кога братството и единството никогаш не помислуваше дека ќе се излее во крв и омраза. И ја руши младоста, а зрелите години се само избор на сеќавања и борба за задржување на достоинството. „Како да им го објаснам тоа на моите деца?“, се прашував. Сакав да им ја врежам сликата за изминатата убавина.

Авионот на нашиот син полета за Холандија. И слета. Ми пиша веднаш утрото кога слета. Чекав да се огласи „месинџерот“ за да се смирам и конечно да заспијам. Не легнав сѐ додека сопругот не се врати од аеродромот и додека не слета неговиот авион. Не отидов да го испратам. Едноставно, не можев. Некои збогувања се полесни кога се случуваат на влезната врата од домот.

„Убаво ми е на факултет“, го слушав додека ми раскажуваше. И, го гледав онака забавено на мониторот. Интернетот знае да кочи и моето дете го претвора во робот.

„Си ослабел. Јади повеќе, те молам“, се префрлувам на друга тема. Не знам што побрзо да му кажам. Кои совети и прашања.

„Да, да...“, се смее. „Знаеш, предавања, проекти, испити...“

„Чувај се. Тоа е најважно. Внимавај на своето здравје“, речиси со плачлив глас го молам. „Кажи ми за твоите нови пријатели“, го прашувам брзо. Сакам да го испрашам колку што можам повеќе. Да знам сѐ. Ми доаѓа да ја подадам раката за да го помилувам, но стаклото од екранот е толку студено.

„Ивор го знаеш, ти кажував за него.“

„Од Хрватска?“

„Да. Ми кажуваше вчера дека баба му е Македонка, по мајка. Од Прилеп“

„Навистина? Ете, колку е светот мал.“

„Во другата соба живеат Игор и Милутин. И двајцата се од Србија.“

„Навистина? Од каде се поточно?“

„Игор е од Опово, село во Војводина, а Милутин од Белград.“

„Не ми се верува! И во Холандија се најдовте на истиот факултет?“

„Да, да. А во другите две се вселени Харис од Босна и Херцеговина и Емир.“

„Емир е исто од Босна и Херцеговина?“

„Не, Емир е од Македонија. Мајка му е Турчинка, а татко му Албанец.“

„Е, не можам да поверувам“, му велам. „Вие се собравте од цела бивша Југославија.“

Ми раскажува и понатаму детали од својот живот. Зборуваме долго, обично во недела, кога е слободен. Едвај ги чекам неделите. За да го видам и да го слушнам. Секое видување имам чувство дека е до мене. А, во текот на работната недела дел од мислите ми се секогаш со него. И, едвај ги чекам празниците и распустите кога доаѓа дома. Но, расте и созрева забележливо. Се претвора во маж. Иако, ноќтс кога првпат заминуваше на аеродром, беше детето што го гледав на фотографиите и ги прелистував сите изминати четири години.

Се сеќавам сега на сето ова додека во авионот е тивко. Некои патници спијат, други тивко разговараат, а белите облаци се распослани под нас. Колку е светот едноставен кога го гледам вака од високо. И колку сме ранливи ние луѓето, помислувам. Се слушаат разни јазици овде, горе на небото. Ѕвездите се заеднички, како што се заеднички и надежите. Патуваме заедно во еден мал ограден простор, секој со своите животи, кои ги носиме секаде со нас. Каде и да одиме. Одам на доделување на дипломите. Син ми дипломира. Среќна сум и исплашена. Што ќе биде во иднина? Дали ќе остане таму или ќе се врати во родниот дом? Воздивнувам, додека пилотот најавува да ги врземе појасите. Започнува слетувањето. Одам сама, затоа што финансиите не ни дозволија да дојдеме сите на доделувањето на дипломите. Холандија за нас е скапа држава. Пред три години бевме во посета тројцата заедно. Првпат ја посетивме Холандија. Потоа се појави епидемијата со корона-вирусот и затворањето на границите ме извади од памет. Не сме се виделе долго време. Нетрпеливо чекав да слета авионот. Речиси можев да ја почувствувам неговата прегратка.

Се прегрнавме силно и долго.

„Прва мама је стигла“, извикаа речиси во еден глас, кога стигнавме во студентската зграда. Неговите другари ме пречекаа на влезната врата.

„Ka ardhur nëna e parë!“

„Када стижу остале мајке?“, запрашав.

„Сутра.“

„Мама, какву кафу пијете? Mama, kakvu kavu pijete? Mami, çfarë lloj kafeje pi?“

Прекрасен мирис на свежо варено кафе се рашири низ заедничката кујна во студентската зграда.

Цела приказна, а човек...

Горан Јанковиќ

Ги видовме уште оддалеку. Били Кера, брат му Брацо, Мали и јас. Таман застанавме во шумичката пред полето да се договориме кој каде ќе оди на стража.

Двајцата одеа кон нашето село. Некако накривени. ‘Ко да се држат за раце.

Кера и јас се загледуваме. Толку отворено овде можат да одат само нашите. Ама, ајде знај! И претходно мислевме дека сите сме наши, па ете што испадна. За секој случај им велиме на Брацо и на Мали да се сокријат. Да залегнат и да бидат подготвени.

Се ѕвериме и понатаму и сфаќаме дека носат нешто помеѓу себе. Нешто не баш големо. И дека се накривени од тоа.

А, кога беа на стотина метри, здогледуваме дека ги имаат нашите обележја и дека носат нешто завиткано во војничка јакна.

Брацо дофрла: „Леле, мили Боже, што носат што е толку тешко, а толку малечко.“

Кера му свика да не биде тетка, а мене ми намигна: „Ма, наши се, сто посто. Мислам дека сум го видел оној понискиот.“

Двајцата излегуваме пред шумичката. Тие свртуваат кон нас.

Приоѓајќи ни, го спуштаат своето бреме на земјата. Го направија тоа некако ем брзо ем полека.

Дури сега нѐ погледнаа во очи. „Здраво луѓе. Еве, го донесовме Циле“, рече повисокиот, и понатаму искривен.

Мали и Брацо излетаа од засолништето. „Што зборуваш, бе, жити мајка, па Циле е поголем од вас заедно“, испука Брацо.

„Ете... ние го донесовме...“

Чучнувам, ги разврзувам ракавите и ја отворам јакната. Во неа горниот дел на Циле. Некаде до крајот на ребрата.

Мали падна на колена и целиот ме исповрати.

„Па, каде му се нозете, да ти ебам! Каде му е курот, најголем од сите нас“, закреска Брацо и потрча.

Кера се пушти по него.

Понискиот клекна, ја затвори и ја заврза јакната. Го потапна Мали, па станувајќи го подигна и него.

Кера и Брацо се вратија прегрнати.

Дојденците ни понудија цигари. Кога запаливме, понискиот ни раскажа што се случило со Циле.

Дваесет дена никој не испукал ни куршум. Само биле на линија во рововите. Милина Божја. Толкав мир што птиците повторно зацрцореле.

„А, Циле, знаете подобро од нас, не можеше без фискултура. Во ровот правеше склекови и наместо тегови креваше кутии со муниција.“

„Кога птиците престанаа да пеат, тој излезе од ровот и тргна на ритчето зад нас. А, таму сѐ бришан простор. Единствено на средината две јасенчиња... едно до друго.“

„Сите занемевме. Само капетанот рече: ’Немој, драг Циле, каде одиш!’“

„А, тој се сврте... не запирајќи... и најсериозно рече: ’Нозете и газот ми клапнаа. Ми фали ридот.’“

’Ама, Циле мој, ќе те убијат.’

’Нема.’

„Трчаше триесетпати наваму-натаму. А, од другата страна некој постојано повторуваше: ‘Колку добра подвижна мета, луѓе мои.’“

„Утредента пак. Сите се обидуваа да го разубедат, ама џабе. Трчаше точно шеесет и два пати. Јас броев лично. Оние од карши дофрлаа. Правеа заебанции и се смееја.“

„Третиот ден почнаа посериозно да го заебаваат. Циле прво ништо. А, кога почнаа фамилијата да му ја ставаат в уста, Циле застана и им рече вака: ‘Што ви е, сељаци едни, исти сте ‘ко моиве. Скроз сте се поајваниле. Што не ви е јасно? Па целиот се укочив и се заебав од срањево. Зар вие не?!’ Одеше повеќе од сто пати. И мавна уште околу триста склека.“

„Утредента гледаме дека и тие имаат свој Циле. Гледаме, богами, добар е. Граби ‘ко коњ, а штанца склекови со една рака.“

„Ги меркавме едно време, па не знам како испадна, кој прв предложи, дали нашиот дали нивниот – да почнеме да се обложуваме. Ние имавме цигара и брзосмртка, тие трева. А, кој каде ќе трча и каде ќе прави склекови – се договорија дур трепнеш.“

„Што ќе пра’иш, ебаго, ние половина зима ја поминавме во ровот, пролет дочекавме, од живот ни ‘ж’, па сето тоа ни дојде ‘ко кино во живо.“

„Тоа траеше две недели. Циле водеше 7:6. Баш зедовме душа. И ние и тие. Море, само уште што не почнавме да си одиме на кафе едни кај други.“

„Утредента гледаме – ќе победи Циле наш и денес. Баш беше стигнал до јасенчињата. Имаше обичај да ги допре. Исто како да играше пузаменепузасите.“

„Кога загрме нешто мрачно.

И како што загрме така го пресече и Циле.

И Циле и јасенчињата.

Испадна ‘ко да се четири диреци забодени во земја.

Ама, грмењето продолжи и ги растури во парампарче.

ПАМ! Пичка му мајчина, од каде сега ПАМ... се штрекнавме и се распукавме од сѐ што имавме. Сакавме и да излетаме и во јуриш. Едвај нѐ задржа капетанот.

Потоа некое време сфативме дека тие не пукаат. Дека не пукаа по ПАМ-от. Полека престанавме и ние. Од нивната страна слушаме врева, пцуење, некоја фрка. А, потоа ништо.

А, од нашата некој понекогаш ќе збеснеше... ќе испукаше рафал... ќе им го ебеше мамето мамино и ќе ги проколнеше за навек.

Утредента околу пладне ни долета пакет... не кажав... направивме големи чатали... така ги дофрлавме облозите...

Во пакетот трева и парче хартија.

Еве го. Сега ќе ви го прочитам.

‘Дојде некој главуч од командата. Во контрола. Попат ни донесе ПАМ. Па кога го виде вашиот Циле, веднаш и се распука. Грбот му го направивме ‘ко мевот. Ѝ јавија сѐ на командата. Рекоа со вас повеќе не можеме да војуваме. Пред малку стигна замена. Ние сега си заминуваме. Главучот е висок и дебел. Жолт. Жолта коса, жолти мустаќи. Ете, толку. Само да знаете.’“

Превод: Иван Шопов

Погача

Аида Сечиќ-Незиревиќ

Погачата е врела, мека како душа.

*

„Де, земи малку“, кине парче и му го принесува до вдлабнатото лице.

Ја фати пред кокошарникот. Ѝ го свитка вратот, користејќи го законот на посилниот. Ја искуба со вешти рутински движења, па ја пикна во лонецот, под капакот. Водата веќе вриеше кога ги виде низ прозорецот, разулавени како дечиња што си играат војна.

А, можеби ова и е само игра. Криенка, како онаа во детството. Тие бројат. Таа и Сејо се кријат под капакот. На капакот лежи излитен црвениот итисон, го чува влезот во нивниот подземен свет. Чкрипи над нив подот од изгниени дрвени штици. Потпевнува: Ко се ни-је скри-ооо ма-га-рац је би-ооо...

„Ама, мајко, не можам веќе да ги јадам мршиве.“

*

Срцето не му чука како што треба.

Трепери над него како над неразвиена птичка откако излезе од неа. Го припива до себе. На три знаеше да ѝ се затрча во кујната и да ѝ копа по кошулата. Досадо, зар не ти е доста! Едвај го одби во четвртата.

*

Џемал бегаше од неа. Се криеше кај татко му. Дојди ми, бе, го викаше, и срцето ја болеше, тој ја гледаше како туѓа. И така година по година. Кога бегаше во шумата, со луѓето од селото, не се ни вртеше. Шумата ја отвори устата, кучка една гадна, и го проголта. Како никогаш и да го немало. Само стеблата, цврсто сплетени, играа на пролетниот ветер. Ѝ се потсмеваа.

*

Третиот пат остана бремена на самиот почеток на војната. Се радуваше, а и не се радуваше. Сакаше да роди ќерка, и Хасан го сакаше тоа, ја молеше. Таа отпрвин се противеше. Каде личи, на прагот на четириесеттата, со два сина, да оди наоколу со лубеница под кошулата?

Ама ајде.

Тоа утро беше како и секое.

Ги полеваше розите во авлијата.

Милицаецот ја извади капата и ѝ пријде. Ги мрдаше усните, а таа не го слушна од сопствениот вресок. Падна на колена, а потоа лубеницата во неа пукна. Сок се излеваше од неа. И месо.

Малечок, совршен облик.

Се викаше Ениса.

*

„Не се слушаат од вчера. Тоа е добро.“

„Што си наумил, Сејо?“

„Ајде.“

„Ќе нѐ убијат, море.“

„Подобро тие брзо отколку гладот полека.“

*

Не се врти, зашто знае: куќата ги подава рацете, како доенче.

Куќата вика: „Тиџоооо!“

Бакни ја, ќерко, раката на новите татко и мајка.

Црвена крв на белиот чаршаф.

Црвен конец околу малите раце.

Пази да не го задушиш, како Хата своето.

Огледало спроти старечкото лице.

Не умрел, се родил.

Се преселила.

Нишани бели, остри, што пишуваат по небото.

Цвеќе. Овошје што, презреано, покорно се свива кон земјата.

„Тиџоооо!“

*

„Молчи што и да те праша кој и да е и понекогаш пушти пена од устата.“

Оди по ливади што се големи и пусти. Само птици прелетуваат.

„Добар ден“, ѝ закрескува една покрај увото.

Хатиџа ги стресе рамената.

„Добар ден и тебе.“

„Од каде си?“

„Од Мрковиќи“, се сети на блиското нивно село.

„А, кој ти е тоа?“

„Син ми. Раде. Болен е во главата, ете, од раѓање.“

„Ааа, имаш ли уште деца?“

„Само него.“

И Џемал, чиј лик не може да го замисли кога ќе ги затвори очите.

„А, ние отидовме на берба. Сигурно и ти си тргнала таму?“

*

Ограбувањето на празните куќи трае цело попладне. Разочарувањето може да се опипа со раце. Нема накит ни пари.

„Ги закопале“, заклучува една.

„Кога ќе се помине со трактор, ќе се најдат“, се надоврзува друга.

„Да, да, ама ние тогаш ќе го добиеме ова“, вели првата покажувајќи го врвот на палецот помеѓу показалецот и средниот прст.

Другите се насмевнуваат.

„Ти си тргнала на берба без торба“, вели онаа што тврдеше дека е накитот закопан.

„Ама... ми пречи мојов несреќник. Ни со него ни без него не можам никаде.“

„А чо’екот кај ти е, во војска ли е?“

Таа одмавна со главата: „Загина пред војната во Приједор. Падна од скеле.“

„Вдовица си, значи. Како ти се викаше чо’екот?“

„Миладин Мишовиќ.“

„А, ти?“

„Нада.“

„Аааа. Еве ти еден мој зембиљ, можеш во него да го пикнеш лончено и работине. А, малку си зела, богами.“

„Фала... Доста.“

Тргнуваат. Сонцето веќе ја простира портокаловата постелнина, зева, насмевката му слабее.

Поминаа така, во група, покрај три момчиња во маскирни униформи, испружени во тревата како глутница мрзливи кучиња скитници. Ако еден за’ржи, сите ќе полетаат. Пушките се крај нив, немарно положени. Сејо уште повеќе се подгрбави, од устата му капе пена. Жените сожалувачки го гледаат:

„Сирот.“

Одат уште километар, можеби и два, па доаѓаат до некаква раскрсница.

„Ајде, пријатно“, велат жените.

Хатиџа им мавта, а тие си заминуваат по правливиот кривулест пат кон своето село, кое се наѕира во далечината. Таа ќе продолжи. Не сакаат, па дури ни онаа што толку ја испрашуваше, да знаат каде ќе оди. Уморни се и испотени, со вреќи полни туѓи животи; исчезнуваат од нејзиниот видокруг.

*

Козарац стои пред нив. Ноќ е. Очите на околните куќи се затворени. Само кучињата завиваат.

„Јас би го викнал чичко Драган.“

„Ти си луд, сине.“

Телефонската говорница е смачкана и бедна, но жива.

„Чичко Драган?“

Времето оди како старица. Фаровите блеснаа како светулки.

„Побрзо.“

*

„Еве и врела погача за по пат.“

„Фала, Ана.“

Ана ги прегрнува.

Автобусите чекаат.

По неа го внесуваат Сејо, во панталони од еден стар пријател на татко му, кои, преголеми, тажно се влечкаат по него по земјата.

*

Автобусот се ниша по макадамот, чкрипи како вештачки вилици. Сејо спие со образот во дланката. Личи на смртта. Сите мажи во автобусот личат на смртта.

И смртта личи на нив.

*

Планината, во знак на добредојде, ги покажува сивите расипани заби.

„Стој“, вика некој. „Изведете ги.“

Хатиџа со дланката го брише кафеавиот прав од стаклото. Ја гледа сликата. Мажи со пушки лазат наоколу. Како бубашваби, Боже ми прости.

„Полиција“, вели груб глас. „Контрола.“

„Што е ова? Зарем не одиме на размена?“

Луѓето ги истеруваат од автобусот. Некои се противат. Некои немаат сила. Ги извлекуваат со сила. Ги редат едни покрај други како момчињата што редат пластични автомобили.

Овие што ги запреа разговараат. Нешто расправаат. Хатиџа ги набљудува.

Млади се тие вооружени момци, барем повеќето од нив. Отсечени од мајчината утроба, се тешеа со нејзиното млеко. Со малечките стапала го проучуваат тлото. Како и нејзините синови. Сричале букви во дрвените клупи и трчале со ветерот и сонцето по ливадите. Како и нејзините синови.

Што или кој ги натерал да дојдат овде, во оваа стрмнина, над овие карпи?

Еден вика. Црвенокос, а сувлест како Сеад. Не може. Нема. Одмавнува со главата толку силно што се чини дека черепот ќе му се одвои од вратот.

„Е, тогаш и ти ќе одиш со нив, да т’ибам мајката“, вика некој.

Овој паѓа на колена. Плаче.

*

„Јас сум гладен, бре“, вели некој крупен мустаклија со птичји нос. Сигурно е некој надреден, му се гледа тоа и на лицето и по држењето. Стои подалеку од другите, па од торбата што му виси на рамото вади нешто.

„Имам конзерва, а немам леб. Има ли некој леб, момци?“

Еден или двајца ги креваат рамената, другите не обрнуваат внимание.

„Ај, сѐ сте изеле, да ве ебам, млади, а секогаш гладни.“

„Јас имам погача, сакаш ли?“

„Дај“, вели тој, па се загледува во исплашените очи на Хатиџе. Подарокот од Ана, завиткан во чиста розова памучна крпа, исчезна во неговите дланки.

*

Сонцето ја простира црвената постелнина. Војниците стојат зад колоната живи мртовци. Ги туркаат напред кон работ над карпата. Живите мртовци се нишаат.

Оној на кој му ја даде погачата ѝ ја залепи на Хатиџа пушката за желудникот.

„Ти, жено, ајде ваму со мене. И малиот твој, нека гледа.“

*

Почна да ги турка во шумата, да ги гони пред себе. Хатиџа на грбот го чувствува притисокот на студениот метал. Сега ќе ја легне. Ќе ѝ ги соблече гаќите и нејзиниот гол задник ќе ги допре острите камења. Ќе ѝ ги рашири нозете. Ќе се забие во неа, тој одозгора, камењата одоздола.

Таа ќе крикне пред да...

Ќе го убијат ли Сејо пред или потоа?

„Сврти се, жено.“

Убиј го прво син ми, да не гледа...

„Таму“, покажа човекот со крупниот прст кон густежот, „бегајте“.

*

Травник има парк и клупи. На една таква, крај некаква бела статуа без глава, стиснати еден покрај друг, ја поминуваат ноќта. Сејо спие со главата на нејзиното рамо. Таа не смее. Ако заспие, смртта може да дојде по Сејо.

Смртта и Сејо си личат како сестра и брат.

Не го давам. Не го давам.

*

Ги чека пред касарната. Слаб е, во маскирна облека, со кратко истрижена руса коса. Вистински војник. Ги стегнува до себе. Со едната рака неа, со другата Сејо. Испушта писок, како локомотива.

„Како... како?“

„Нѐ спаси, сине мој, погачата.“

Превод: Иван Шопов

Девојченце

Андреа Хрибар Ливада

Јас сум растојанието помеѓу зборовите, тишината помеѓу нотите, просторот помеѓу ѕидовите... Невидлива, скриена, скаменета. Јас сум черга од стари шумски лисја што шушкаат под војничката чизма што приоѓа сѐ поблиску и поблиску. Тој е бучава, пцост и карпа. Голема рака со брчки од земјата. Татнежот на војната во близина. Тој е сѐ што јас не сум, јас сум сѐ што тој не е. Рацете му се снажни и груби, рапави и темни на моето лице тенко и бело, проѕирната кожа болно црвенее... Моите алишта се бели и искинати, неговите се тврди и дебели и зелени. Очите му се плитки и жолти, лути, моите се стаклени и длабоки. Болката е моја, не е негова. Воздишките се негови, мое е јачењето. Здивот му е густ и тежок, неподнослив. Јас здив немам. Кукличката покрај мене е скршена, пушката негова е здрава. Погледот му талка преку моите гради. Во мојот поглед има облак што плови над неговата глава, птица во лет, шумски крошни што нежно треперат. Во моите мисли нема ништо.

*

Лето е. Мириса на запалена земја. Пот ми тече преку распупените гради. Стомакот ми е тркалезен и тврд како презрела лубеница. Се плашам дека ќе пукне ако го стиснам малце посилно. Под моето срце чука уште едно.

Со испуканите раце мајка ми меси леб. Мувите зујалки прелетуваат пред нејзините тажни очи. Таа не ги забележува. Цвеќињата на прозорската штица се овенати. Усните на мајка ми се мрдаат во тивка, непрекината молитва. За мојот надуен стомак не се зборува.

Татко ми е севезден в поле. Никогаш не е со нас. Веќе не оди в црква, ниту во гостилница. Погледот му е спуштен под бушавите веѓи. Подгрбавен е, засрамен, со обесени рамена. Не знам дали уште ме сака.

Не се молам веќе. Бог се скри од мене. Или јас од него. И онака в црква веќе не одиме. Не знам дали така сакаме или да одиме веќе не смееме.

Мојот дом ми стана туѓ. Не ми е засолниште. Бегам од него. Ама веќе никогаш в шума. Во шумата живеат чудовишта. Одам само до последната селска куќа. Таму седнувам на каменот, под знакот со прецртаното име на моето село. Гледам по патот. Ја барам својата иднина. Ама не ја наоѓам. Мислам дека ми е украдена. Или сум ја пуштила да си оди, не знам. А би сакала да знам. Или не би сакала. Каменот е тврд под мојот ковчест задник, а стомакот во кој имам живот ми се турка од голите бедра. Неудобно е како што се неудобни моите чувства.

Ноќе е најтешко. Соништата се стварни и болни. И претопло е. Летото предолго трае. И ноќите предолго траат. Јас сум предолго жива. Можеби не ми е местото на овој свет. Можеби сум заталкала од некоја друга планета. Не знам каде припаѓам. Ништо веќе не ми е познато. Сѐ ми украде. Тонам и пропаѓам. Можеби до утрото ќе исчезнам.

Наутро сум сѐ уште тука. Сѐ уште е жешко. Сѐ уште ми е преголем стомакот. Сѐ уште сум изгнаник во својот дом. Можеби е време да тргнам по патот, да пројдам покрај прецртаниот знак и да одам да си ја побарам својата иднина.

Сѐ што имам го собира во синиот ранец. Мајка ми ми подава хартивче со име и адреса на тетката од големиот град. Татко ми в рака ми тутнува купче истуткани пари. Мајка ми прави крст на челото, а татко ми зад мене тивко ја затвора вратата.

*

И поминува годината, поминуваат и две. Тагата во мене сѐ уште е голема, а срамот никогаш преболен. Ама...

Моето девојченце е проѕирно и бело, ангел без крилја. Нежно битие што танцува босо. Таа размислува за сонцето и животните, ги сака луѓето и цвеќињата, разговара со дрвјата и реката.

Моето девојченце има само мајка. Татко ѝ е митско битие од војната, математичка непозната. Моето девојченце е родено од шумата, облаците и крошната, од птицата в лет.

Таа е проштевање на сите гревови, утеха на сите солзи. Таа е родена за да живеам.

Превод: Ѓоко Здравески

Нешто мрачно што мама го носи во себе

Слаѓана Нина Перковиќ

Гробиштата секогаш се наоѓаат на местата од каде што распукува најубавиот поглед. Како на мртвите да им е битно каде се. Тие се секако во дупка. Можеби е тоа поради живите, да им биде полесно, убавиот хоризонт да им ги одврати мислите. Веројатно затоа мама толку долго стои како вкопана и гледа во далечината, кон реката што се извива помеѓу ридовите. Природата овде стварно е неверојатна. Толку неверојатна што е лесно да се заборави зошто сме воопшто овде.

„Мамо, сѐ веќе прегледавме. Ја нема овде.“

„Мора да биде. Погледни уште таму, на работ од борована шума.“

„Ама, мамо! Ги проверив сите гробови до еден и ја нема. Дали си ти воопшто сигурна дека таа е погребана овде?“

Мама молчи. Секако дека не е сигурна. Кој да знае веќе кој каде е погребан. И таа почнува да ги губи конците. Во последните неколку дена посетивме толку гробови што веќе не знам ни чии се. Купишта беспотребни информации, кој како живеел и како скончал.

Денес имаме посебно важна задача. Го бараме гробот на прабаба ѝ. Таа веројатно не е ни погребана овде, а и да е, тоа било пред повеќе од пола век и земјата можеби веќе ѝ го проголтала гробот. Мама нејќе ни да чуе за такво нешто. Таа никогаш не се откажува. Таква е, упорна, тврдоглава. Додека не ја најдеме прабаба ѝ, нема да мрднеме одовде. Тоа може да потрае цела вечност, а јас сум веќе гладна и толку ми е жешко. Сонцето ни стои точно над главите, ми фали само уште сончаница да добијам.

„Наша должност е да ја најдеме. Нема таа никого освен нас двете. Сите други... нема веќе други.“

Сакам да врескам таа е мртва, мртва, мртва, нејзе ѝ е сеедно дали ќе дојдеме или не, а јас сум жива, уморна и жешко ми е! Ама што вреди тоа. Како на мама да ѝ е гајле како се чувствувам јас. Би ми било подобро да ја најдам прабаба ѝ, ако не сакам да преноќам овде. Го потиснувам вресокот назад низ грлото и вдишувам длабоко.

„Можеш ли да се сетиш каде е погребан прадедо ти? Можеби така ќе се...“

Не успеав ни да завршам, а мама веќе одмавнува со главата.

„Нему не му се знае гробот. Го фрлиле во некоја вртача.“

На мама дефинитивно сонцето ѝ удрило в глава. Си ја гризам долната усна. Дали е ваква способна да вози? Како воопшто ќе се извлечеме од овде?! Јас знам да возам во прва и само по паркингот пред нашата зграда.

„Те прашав за прадедо ти. За гробот на прадедо ти, а не за...“

Мама се врти кон мене. Ги стиснала очите и лесно одмавнува со главата. Тоа никогаш не е добар знак.

„За прадедо ми и ти кажувам! Што си мислеше ти, за кого зборувам?“

Ги поткревам рамената. Веќе не знам ни што си мислев, ни за кого зборуваме.

„Мислиш дека зборувам за вујко ми? Мислиш дека ги имам побркано вујко ми и прадедо ми?“

Внимателно одмавнувам со главата. На мама не ѝ е убаво кога ќе ѝ ги побркам мртвите, тоа ја вади од колосек, затоа е најдобро да знаеш да замолчиш навреме.

„Ништо јас немам побркано. Ти си побркала. Белки добро знаеш дека и прадедо ми и вујко ми завршиле на ист начин. Само не во истата војна. Со разлика од точно педесет години ги снашла истата судбина. Зарем не можеш толку да запамтиш?!“

На мама мртвите ѝ се некој вид хоби. И тоа не какво било хоби, туку она што ѝ го одзема слободното време. Да не е така, не би работела слабо платена работа, во супермаркет. Таа може далеку подобро, ама нејќе. Нејзе всушност ѝ одговара да работи на место каде што не мора да го вклучува мозокот. Така може да се посвети на размислување за луѓето и нештата што веќе ги нема, мртвите луѓе, бившите држави, непостоечките светови. Треба само да го видите станот во којшто живееме. Вистинска дупка! Мал еднособен жалосен стан со поглед на ништо. Ѕидовите ни се прекриени со разноразни фотографии, и тоа главно на покојници. Врска немам кои се пола од тие луѓе. Можам да замислам колку ќе ни скине од депозитот станодавецот кога ќе види дека со шајки сме ги издупчиле ѕидовите. Моите фотографии, секако, ги нема никаде. Ни една единствена! Дури ни кога сум била бебе. Веројатно треба да бидеш мртов, ако сакаш да имаш посебно место во срцето и на ѕидот на мајка ми.

„Мамо, те молам, сакам да си одам! Прежешко е, ми се врти во главава.“

„Не одиме нигде додека не ја најдеме.“

Доста ми е од сѐ. Моите пријатели од одделението ги поминуваат распустите капејќи се на море, пентарејќи се по планините, посетувајќи ги Грција, Египет, Тајланд. Имаат за што да зборуваат кога ќе се вратат на училиште. А што правам јас? Ја следам мајка ми по гробиштата по оваа посрана земја! Била помлада од мене кога ја напуштила, ама не може никако да се откачи од неа. Никако не може да заборави, да сврти нов лист, да тргне напред. Барем да посетуваме споменици, да пробуваме локални специјалитети и да уживаме во природните убавини. Ма нема шанси! Ние двете само ги бараме и ги посетуваме мртвите. Мама ја има таа фикс-идеја да ми ги покаже сите гробови што јас би требало да продолжам да ги посетувам кога неа еден ден ќе ја нема. Сака веројатно така да ја предаде штафетната палка на идното колено. Немам срце да ѝ кажам дека не ми паѓа на памет да си го влечкарам роденото дете, ако некогаш го имам, по овие стрмништа. Не разбирам воопшто зошто ме малтретираше да го научам нејзиниот јазик. Читав неинтересни книги на нејзиниот глупав јазик, па после, секој ден на училиште, како под казна, ги вежбав сите оние падежи, невозможни зборови, правилниот изговор на гласот р. Толку мака, а немам никого со кого би можела да поразговарам на тој начин. Ние не гледаме никого жив. Зарем на мртвите им е битно дали зборуваме граматички правилно или не?

„И што ако не ја најдеме?! Што ти менува тоа!?“

Си ја собра устата. Очигледно беше бесна на мене. Добро, важи, ајде да фрлам еден поглед уште и таму на работ од боровата шума. Ајде, уште малку да прескокнувам туѓи гробови, ајде да газам по високата трева. Нема врска ако во тревата има крлежи, ќе се надеваме дека не се заразни. Ајде да не се плашам ни од змиите, не се сите змии отровни. Нејќам да мислам ни на манијаците, уште помалку на волците што демнат во шумата. Само напред! А тоа што сме среде пустелија и што никој нема врска дека сме овде, ни тоа не треба да ме загрижува. И да ни се случи нешто, секако никој нема ни да нѐ бара. Иако останавме само ние двете. Сето тоа е многу утешно, многу, многу утешно... Се запирам нагло.

„Мамо! Мамо! Дојди брзо! Овде е!“

Мама вешто се пробива низ високата трева. Ме оттурнува и ѝ приоѓа на белата камена плоча што ѕирка од трњето. Името на прабаба ѝ само се наѕира.

„Баш е во лоша состојба. Се гледа дека со години никој не доаѓал.“

Мама на тоа не вели ништо. Прво само стои како скаменета, а потоа нагло се фрла право во трњето. Просто се нурнува во него, го расчистува со голи раце и го трга. Кожата за секунда ѝ се прошара со крвави траги. Нејзиниот прозрачен фустан лесно се распара, како да е од хартија.

„Престани, те молам! Ќе се повредиш!“

Воопшто не ме слуша. Изгледа дека не чувствува болка. Очите ѝ се стаклени, речиси проѕирни. Не ми се допаѓа тоа. Ме плаши тоа мрачно нешто што мама го носи во себе. Отсекогаш стравувам дека тоа би можело да исплива, да ме зграби за глава и да ме повлече право во непрегледната провалија.

„Јас сум внука на твојата најмлада ќерка. Прости што ми требаше толку долго да дојдам. Сега е сѐ во ред, тука сум, ќе се погрижам за твојот гроб, ќе ги исчистам трњево, ќе видиш, сѐ ќе доведам во ред.“

Ме стега во грлото. Поради мама, поради нејзините крвави раце, поради нејзиниот убав фустан што толку го сака, поради прабаба ѝ, поради оваа земја каде што само гробиштата успеваат.

„Ова е ќерка ми. И таа дојде. Ние двете, ние сѐ ќе средиме.“

Се врти кон мене. Ме гледа право во очи. Очекува и јас да кажам нешто. Ама што? Јас воопшто не сакам да зборувам со мртвите. Ако отворам уста, ќе почнам да лелекам.

„Мораме да најдеме некој алат да ги исечеме трњево. Имаме ли нешто во колата? Некои ножици, нешто, што било?“

„Мамо, те молам...“

Не можам веќе да се контролирам. Плачам. Од солзите се заматува целата слика пред моите очи.

„Прибери се. Кажи ми дали имаме нешто во гепекот со што можеме да ги исечеме трњево?“

„Не знам. Можеби.“

„Оди види. Јас ќе останам овде со прабаба ми.“

Одам лесно, назад низ високата трева, преку туѓи гробови. Горештината ми ги суши образите. Зад мојот грб, слушам, боровите лесно се нишаат. Стигнав до колата, ама не запирам. Ми татни меѓу ушите. Ова не е моја приказна, јас овде немам што да барам. Чекорите ми се сѐ подолги. Трчам сѐ додека не избијам на главниот пат. Застанувам и се вртам околу себе. На патот нема ништо и никого. Тоа е само една долга права линија која ја прекриваат тишината и сонцето што одозгоре пеколно пржи. Устата ми е сува, леплива. Клекнувам и со дланките си го прекривам лицето. Ни тоа не помага. Продолжувам да ги гледам исповредените раце и распараниот фустан, само што тоа лице што ги трга трњето од гробот не е маминото туку моето. Зарем навистина мислев дека ќе можам тукутака да побегнам?

Сонцето веќе заоѓа и полесно се дише. Потполно сум мирна. Нема веќе траги ни од очајот, ни од стравот. Со мокрите дланки ја бришам белата прашина што ми се залепила за бедрата. Тргнувам назад кон гробиштата. Мајка ми и прабаба ѝ сигурно веќе се загрижени и се прашуваат каде сум можела толку долго да се задржам.

Превод: Ѓоко Здравески

Баба ми Аница

Дубравка Тинтор

На ден деветнаесетти октомври две илјади и десетта година ја погребавме баба ми. Ја погребавме во селото во државата во која се родила и го проживеала поголемиот дел од животот. Татко ми и другите деца на баба ми одлучија да ја испочитуваат нејзината последна желба и рекоа дека повеќе нема да се оптоваруваат со тоа што во селото има две цркви и што во нашава веќе со години поп нема кај кого да доаѓа. Не им пречеше што нашите гробишта се запуштени и обраснати во некакви треви. Беа среќни што околу нив нема мини. Го повикаа попот да дојде да ја погреба баба ми и платија сѐ. Толку ѝ должеа на баба ми.

Родена сум во илјада деветстотини седумдесет и седмата година и отсекогаш ја носам војната во себе, иако сите велат дека во градот во кој пораснав немало вистинска војна и дека не знам што е војна. Баба ми ја запознав во Далмација во оние години на кои не се сеќавам, така што од тоа време не се сеќавам ни на неа. Потоа ја видов во две илјади и осмата година во Нови Сад, кога татко ми ме поведе со себе кај неа на посета. Баба ми имаше срцев удар, а јас првпат го видов него до мајка си, и тоа расплакан. Овојпат запомнив сѐ. Таа тивко мрмореше за овците што уште тогаш ги оставила сами во дворот, а тој го голташе липањето. Со едната рака ги поместуваше солзите што му се лизгаа низ лицето, а другата ја стави на нејзиното слабичко рамо. Ми се сврте во главата, а потоа и мене почнаа да ми лизгаат солзи по лицето. Сами од себе, сосема неплански.

Баба ми во Нови Сад живееше со најмладиот брат на татко ми, со жена му и со ќерка му. Ања сега веќе одеше во средно училиште, а имаше и зајак. Сите ги собра во осумнаесет квадрати и беа среќни што дотуркаа до овде.

„Најмногу ми е поради малата“, повторуваше стрина ми.

„Моите солзи и онака паѓаат на земјата“, рече.

Во Србија, во која никогаш претходно не стапнале со нога, стигнаа во „Олуја“ како бегалци. Кога ја поминале границата, некаде по патот ги разделиле мажите од жените и децата. Чичко ми и некои други мажи ги пикнале во куќички за кучиња за да го исперат и она малку разум што им останал, па им тутнале пушки во рацете и ги испратиле назад на фронтот.

„Во еден миг здогледа крај себе шише ракија, го зграпчи, го стави на устата, па алчно потегна. Да не беше таму тоа шише, не знам како би го издржал сето тоа“, само еднаш раскажа стрина ми во име на чичко ми со испрекинат глас.

„Кога конечно се најдовме, беше блед ‘ко крпа. Му се тресеше долната вилица“, додаде фаќајќи се со раката за долната вилица.

Баба ми, стрина ми и братучетка ми некое време се собирале и се влечкале по собирните центри. Се снаоѓал кој како што знаел, најчесто со помош на роднините и на пријателите или по милост на сожаливите домаќини, кои го поделиле своето, работејќи и дневни и ноќни смени на разноразни работи. Биле среќни што се живи и заедно. Со години потоа, со помош на сите што можеле и од паричната отштета што ја добиле по војната, собрале пари за овие трошни осумнаесет квадрати. Баба ми, чичко ми, стрина ми, братучетка ми, а потоа и зајакот. Одлучиле да останат во Србија. По сѐ, немале сила да се вратат.

„Добро е што Ања не се сеќава на ништо. Нека порасне овде, којзнае што би ја дочекало таму“, рече чичко ми. На баба ми и понатаму ѝ недостигаа овците и нејзиното огниште.

*

Две илјади и осмата беше година на моето запишување на факултет. По епизодата со баба ми и со татко ми што плаче, се одлучив за студии во Нови Сад. Оваа одлука беше посилна од мене. Нешто како првите солзи што ги пролеав над баба ми и над него. Исто така, се понадевав дека можеби така конечно ќе дознаам што значи, всушност, да се биде Србин. Во моето семејство се молчеше за тоа, само се слушаше со немо неверување што зборуваат спикерите на телевизија и на радио. Кога ќе се обидевме да кажеме нешто, на сите ни се собираше грутка во грлотo. Не разговаравме ни меѓу себе, премногу нѐ болеше. Поверував дека можеби грлото во Нови Сад ќе ми се отвори, само овде ме доживуваа како Хрватка. Еден од професорите дури ме нарече Усташка. Беше Словенец и рече дека се шегувал. Мислел дека така полесно ќе се опуштам, а мене над главата ми надвисна темен облак, кој сите години поминати во Нови Сад не ги пропушташе зраците на сонцето да ме огреат. Ги поминав така целите студии со скиселено, тажно и збунето лице. И покрај силниот труд да се вклопам во новата средина, изгледав трагикомично.

*

Кога Ања се запиша на факултет, ја сместија баба ми во дом. Повеќе не можеше да поминува време сама. Паѓаше кога ќе направеше три чекори до тоалетот. Веќе никој немаше време за неа. Еднаш неделно ѝ одев во посета. Имаше цимерка, баба Јела. И Јела стигнала во Србија кога и таа, од истата причина. И Јела беше Далматинка. Двете главно лежеа секоја во својот кревет, освен кога ќе јадеа или ќе одеа во тоалет. Јела беше предебела, а Аница преслаба за да стануваат тукутака. Немаа ни волја. Јела зборуваше погласно, најмногу за тоа како ѝ недостига семејството, а веќе никој нема време за неа. Многумина сега веќе се и во странство. Баба ми зборуваше тивко, речиси со шепот. За да ја разберам, морав да се наведнам над неа и да го доближам увото веднаш до нејзината уста. Дури и така се напрегав да чујам што ми зборува. Често од нејзиното мрморење разбирав само по некој збор: овци, стадо, двор, гумно, лоза, трактор, колона, гроб. Често ќе се уловев како му се заблагодарувам на Бога што од нејзините мрморења не можам јасно да чујам баш сѐ.

„Шиме, со кого дедо ти, инаку, играше боќање со букар вино, еден ден само престана да нè поздравува“, рече.

„И потоа се правеше дека не нѐ познава, ја вртеше главата од нас, а постојано го гледавме пред куќата.“

Го спомнуваше и чичко Милан, кого го заклале пред црквата и како нечиј син ја турнал баба Шимица во бунарот за собирање дождовница да се удави. Според кажувањето на баба ми, уште двајца мажи ги нашле мртви во своите бунари за дождовница. Се зборуваше дека самите скокнале, таа не поверувала во тоа, а за Шимица се знаело кој и зошто ја турнал. Врвот беше кога Илија полицаецот го пратиле дома од работа цел облечен во експлозив. Последното што баба ми го раскажа на оваа тема е како сосетката Јања се сетила дека го сокрила петелот во кацата за грозје во подрумот кога веќе тргнале за Србија. Колоната стигнала дури до Кистање, Јања сакала да скокне од тракторот, да му се врати и да го извади да не цркне, а речиси сите околу неа од мака ѝ се насмеале в лице. Баба ми не се смеела, зашто и самата мислела на своите овци и мисирки.

Секојпат кога ќе кажеше сѐ што има да каже, бавно се креваше во седечка положба, па се наведнуваше кон ноќното орманче, во кое чуваше мал дрвен чешел. Ќе го подадеше кон мене со слабата растреперена рака и ќе ме молеше да ја исчешлам, да ѝ ја исплетам тенката седа коса во плетенка, па да ѝ ја сокријам под црната шамија. А, потоа по правило ќе прашаше за Ања. Еднаш дојдов во посета и донесов дрвена налепница во облик на овца. Ја залепив на ноќното орманче до креветот на баба ми, да ја чува. Не знаев како можам да ја расположам. Веќе следниот пат дрвената овца не беше таму.

*

Баба ми помина година во домот, кога умре баба Јела. А, потоа за нешто помалку од месец умре и таа. Кога ги откажував задолжителните предавања на факултетот поради погребот, две колешки ме загледаа. Никогаш не им беше сосема јасно зошто сум толку изгубена, а тој ден бев уште поизгубена.

„Толку време помина од војната, што да кажеме ние овде по бомбардирањето на НАТО?“, често објаснуваше првата.

„Едноставно, надмини го тоа“, добронамерно советуваше другата.

„Умре баба ми. Погребот е во Далмација, па јавувам дека ќе ме нема“, прозборев невешто со болка во грлото, кога двете прснаа во чудна смеа.

„Вие овде барем знаете каде припаѓате“, помислив, спуштајќи го погледот од болен срам во подот, не прозборувајќи ни збор.

Тргнав со автобус во мојот роден град. Ноќно возење со едно преседнување. Кога застанавме на границата, речиси исповратив. Мачни ми се границите, поделбите, посегањата по пасош во гробна тишина, одмерувањето на цариникот и чекањето одобрение. На станицата ме дочекаа мајка ми, татко ми и брат ми, а потоа заедно тргнавме во селото. Ја исчистивме запуштената кујна и дворот на старата куќа, ја наредивме храната и пиењето, а капијата во дворот ја оставивме ширум отворена. Прво стигна мртовечката кола од Нови Сад. Во неа, освен возачот и баба ми, беа и чичко ми, стрина ми и Ања. Со нив последен пат од овој ист двор отиде на далечен пат, со нив последен пат и се врати. Молчејќи го внесовме ковчегот со телото на баба ми во старата кујна во која некогаш го хранеше семејството и запаливме свеќа, а потоа во дворот влегоа група баби што за време на војната не ги напуштиле своите огништа и кои во недела одеа во онаа друга црква, која никогаш не обрасна во треви. Некогаш заедно со баба ми ја рибаа облеката во истиот селски дол, се посетуваа едни со други со фамилиите на Божиќ, на имендени и на слави, заедно ги чуваа овците и децата. Јачеа и ридаа над мртвото тело на баба ми извикувајќи го нејзиното име погласно од сите бабини родени синови, ќерки, внуци, снаи и зетови.

Превод: Иван Шопов

На дното од филџанот

Амина Каја

Мама секогаш вели дека не чувствува потреба за шетање, луксузни одмори или скапи вечери. За неа е важно само времето поминато со семејството – каде и како, не е важно. Не за неа. Така се роди нашата традиција – секој ден, кога сме сите дома, некој од нас вели „Кој сака кафе, кој сака чај?“ и се осигурува дека во секој агол на Приштина, да не зборуваме за собите, одекнало ова прашање. Ова е нашиот сигнал – ајде, се собираме в кујна за муабет и нешто благо да се стави в уста. А кога некој нема да се појави, одиме да го извадиме од „гнездото“, како што го вика тато, со прашањето „Да не сакаш писмено барање?“. Нејсе, обично оди најмалиот – неволно. Ова е делот што го претпочитаме во текот на денот – парче среќа помеѓу работата и испитите.

Таа многу го сака нашиот балкон – неодамна купи маса, столови и перници, за во сончевите денови да примаме витамин Д. Нејзини зборови се ова. Тоа е нејзиното главно место за дневното кафе.

Сега мама седи токму врз зелената перница што го прави помек цврстиот стол. Пред неа, горчливо турско кафе (полно со кајмак, се знае!). Две други кафиња покрај неа, нескафе 3 во 1, зашто јас и татко ми секогаш сме сакале поблаги пијалаци. Во последно време помалку разговараме, а повеќе го гледаме небото што се простира над нас. Мама го сосредоточува погледот во некоја далечна точка – порцелански куклени очи; стаклени, со чуден сјај. Се разочарувам од себе кога се чувствувам благодарна што не ме гледа, но кога и да го прави тоа, како да гледа низ мене. Јас зборувам, таа потврдува со главата, но со механички движења. Крути. Како да ме слуша, но не ми ги перципира зборовите во нивната суштина. Се чувствувам како дух. А кога се заблагодарувам, се молам истовремено. Можеби се надевам. Не знам. Веќе не ја познавам разликата меѓу едното и другото – исти ми станаа. Се надевам дека можеби тие гигантски облаци ќе ја впијат нејзината тага, ќе се надујат, надујат и нааадууујат, додека не истурат од својата славина тежок дожд лутина. Тој дожд ќе наполни една река, а реката ќе се истури во море, а тоа, пак, во океан. Каде и да заврши, ќе ја отстрани од нас, од нашиот балкон, болката.

Откако ќе се испразнат филџаните, а облаците што ги водел патот наваму продолжиле кон својата среќа, мама станува и со своите раце брзи како молња ги собира од маса и со благо крцкање, ги става на кафениот послужавник. Со длабока воздишка се залага да ѝ олесни на душата, се враќа и влегува в кујна.

Нема потреба да ја гледам каде оди и што прави потоа. Рутина е, а тоа што го знам за рутините е дека не им е при срце промената. Знам дека со бавни чекори оди кон мијалникот и со раце што лесно треперат и со грутка во грлото, ќе го истури кафето од едниот филџан. Ќе гледа малку како тече водата од чешмата и создава вртлог на сивата површина, ќе го земе сунѓерот, ќе го запени и ќе го започне дневното миење на тој порцелан избледен од употреба. Ми има кажано, во еден сега веќе редок миг на сочувство, дека во тие мигови најчесто мисли за своите молења. Како го молела да не оди, дека имаше кој да војува, бре! Нека војуваат тие што ги започнуваат овие крвопролевања! Но, постепено, се претвори во молење да внимава, дека дома го чекаат четири деца и една жена. Ова се претвори во доцни, ноќни молитви, за да се врати. А последново, во молитва за смиреност. За мир.

Цикличен процес. Кафето, јас духот, мајка ми човек-школка, белите меурчиња што мијат сѐ освен тагата што ја валка кожата на мама. Молитвите во вртлогот од кафе. Реков, рутина. Само облаците се менуваат.

Одамна татко ми не пие кафе со нас. Веќе не се мачам да ѝ кажам на мама дека едното е секогаш вишок. Не слуша. Таа и понатаму ќе вари едно кафе повеќе. Мислам дека така е навикната. По децении денско кафе, мускулите сами дејствуваат. Толку знае срцето – едно турско кафе, едно нескафе. Сончево утро. Утро со него. По децении брак, знаците на другиот не бледнеат лесно, а по децении љубов, ниту смртта не го брише присуството на минатото.

Мама мисли дека не ја забележувам – дека спие со дуксерот на тато. Понекогаш ја вовирам главата во нивната – нејзината соба и ја гледам како лежи, со стаклени очи вперени во една точка на ѕидот и со умот надалеку, галејќи го распарталениот памук. Мисли дека не ја слушам навечер како шета низ ходникот; недоволно будна за молитви, но недоволно уморна за да заборави. Мисли дека не ја гледам како става шминка на црвените очи, како неволно се насмевнува кога брат ми ја прашува каде е тато и како шмрка со носот кога го прави сендвичот за на работа, зашто знае дека тоа отсекогаш била навика на татко ми. Се обидувам да ѝ олеснам. Ја испраќам до работа – инаку, сиот пат ќе го мине размислувајќи како тие чекори ги правеше со некој друг. Понекогаш влегувам под прекривката со неа и ја држам за рака – одамна не научила дека нежниот допир лечи. Неа нема да ја излечи, но сепак се надевам дека ѝ ја олеснува вознемиреноста во умот и мачнината во градите.

Животот е мизерен – понемилосрден од смртта. Те тера да мислиш дека имаш време, дека денешниот ден трае засекогаш, а ако заврши, утрешниот секогаш го имаш на врвовите на прстите. А војната има две страни на монетата – додека ти, што ја фрлаш високо кон облаците, си во исчекување на одговорот.

Не можам да кажам дека татко ми оставил простор во нашите животи – зашто просторот подразбира дека има место за сместување нешто друго. Тој остави празнина – таа нема со што да се наполни. Празнината ја чувствуваш во секој здив што го испушташ, во секој настан што не го кажа, во секоја среќна вест што не беше во можност да ја споделиш и во секој испит што го мина, но немаше како да го прославиш – зашто секоја монета те потсеќа на животот и смртта.

Мама секогаш велеше дека ако умре тато, нема да знае што да прави. Ние секогаш ја менувавме темата со „Далеку било!“, зашто не ни се допаѓаше така да размислуваме. Таа ни одговараше дека еден секако треба да замине прв и во шега и една убава насмевка додаваше дека тато нема што да прави без неа.

Но, немаше друго решение. Мама требаше да се навикне да го продолжи животот без него. Смртта се влече зад оружјето, зад истрелите во војна. Му шепотиш в уво на командантот, му стоиш над кревет на борецот. Ги шириш рацете на бојно поле – како единствено засолниште од злобата на човештвото. Смртта набљудува. Чека. Но, не за долго, зашто битката не штеди жртви, било да се татковци или не. Таа има трпение, зашто полето на кое се испукуваат топовите е жедно за крв, а луѓето се нејзини робови – робови на светот. Робови што истураат крв во името на идеологиите со малку значење кога не се на хартија. Не, не е животот мизерен. Човекот е. Војната сее, смртта жнее.

И додека ги гледам бушавите облаци како се свиваат на небото, додека ја чувствувам топлината на раката на мама врз мојата, не можам а да не се надевам повторно. Не можам а да не се надевам дека облаците по последен пат ќе го соберат ужасот од нашиот балкон, а мама ќе се истури миејќи чаши. Јас ќе ги мијам од денеска. А некогаш ќе го вработам најмалиот. Ќе се научиме заедно да чекориме нанапред и со рацете што ја држат таа на мама, ќе му покажеме што да прави понатаму.

А можеби, само можеби, овој пат, мојот допир ќе ја излечи.

Превод: Крешник Ајдини

Размерот на бога... сепарат

Василије Перовиќ

Од раното детство речиси секој летен распуст го поминував кај баба ми, вдовицата Цвијета, во селото Г. под Острог. Последните години доаѓав сѐ поретко и на прескок. Родителите повеќе не ме праќаа на „летен одмор на свеж воздух“, туку ќе дојдев тогаш кога ќе ме повлечеше желбата. Или кога летните морски планови ќе дојдеа во расчекор со расположливите можности, па ќе се тешев дека месец-два престој кај Цвијета и познатата селска раја од детството е прифатлива алтернатива за вжарениот и празен летен Белград.

Изборот на летни активности во селото беше ограничен на капење во Зета, берење овошје, читање или „дување во газот на кравите“, како што Цвијета колоквијално го нарекуваше чувањето стока од пладне до првото ѕвоно на Острошкиот манастир. Навечер можеше просто да се излежува во топлиот кадифен мрак на големиот стар стол под дудинката. Тука ги поминував ноќите, слушајќи музика од малиот транзистор и следејќи ги со поглед ѕвездите што паѓаа, кои го шпартаа небото над селото.

Како секој љубител на поп-рок кој држи до себе од хипи-генерацијата на залез, редовно слушав Радио Луксембург, нестрпливо чекајќи единаесет навечер и почетокот на Шоуто на Тони Принс.

Таа 1971 година Цвета веќе ослабе, приближувајќи се до своите седумдесетти, па чичко Марко со семејството пред неколку години ги презеде повеќето домашни работи. Таа така слободна навечер често знаеше да седне покрај мене, па потоа заедно ќе слушавме музика, кратејќи ја ноќта.

Неколку дена подоцна се осмели и ме праша дали би можел во осум да го „навијам“ транзисторот на Радио Титоград, зашто чула дека таму тогаш „ги пуштаат песните“. Така ја воспоставивме нашата премолчена и пријатна рутина во осум да ги слушаме „песните“, а потоа рок и поп на Луксембург.

Наместо вообичаената рамнодушност кон музиката на 208, со текот на времето почна прво срамежливо, а потоа сѐ повнимателно да слуша блуз-рок. Силен и очигледно потресен впечаток врз неа оставаше музиката од постхумниот албум Pearl од Џенис Џоплин, кој тоа лето се искачуваше на сите листи. Секоја вечер стрпливо го чекаше доаѓањето на ред на песната Cry, cry Baby. Седеше неподвижно, впивајќи ги пискањата на напукнатиот глас на Џенис, со тврд поглед вперен во транзисторот, како да сакаше така да ја ослободи или да ја искорне таа песна од радиото. Неколку вечери подоцна ме праша кој пее и каква е таа песна. За песната реков дека зборува за несреќната љубов на жена што ја напуштил нејзиниот човек, кој потоа не нашол среќа таму кај што ја побарал. И за нејзиниот очајнички повик да ѝ се врати заедно да ја исплачат неговата тага. А, дека пејачката е Џенис Џоплин. Жена што живееше пребрзо и умре млада. Затоа што повеќе немаше за што да живее.

Нервозно гризејќи ги усните, Цвијета тивко и уверено констатираше: „Неа ја болел животот. Не го исправила така што умрела. Го знам тоа, годините ме научија. И мене ме болело... порано.“

Од приказните на другите чув за тоа „порано“. Но, за трагичната смрт на дедо Стојан никогаш не ја чув приказната од самата Цвијета. Иако свесен за тежината на темата што ја отворам, морав да ја прашам за тоа: „Никогаш не си ми раскажала како умрел дедо.“

„Зарем татко ти не ти кажа?“

„Ми кажа само дека добил воспаление на белите дробови и умрел 1944 г... Имало војна, па се умирало секој ден. И дека му немало спас. Ете, толку знам. А, знам, исто така, дека воспаление на белите дробови може да се излечи. Зарем не можел некој доктор да му помогне, имало овде доктори и пред војната?“

Се замисли, пребарувајќи по спомените. Тивко почна, со зборови што се престигнуваа еден со друг:

„Мој Стојан, твојот дедо, умре овде во старата куќа околу Божиќ, 1944 г. Беше во град, на пазар, да продаде малку тутун, сирење и ракија и да донесе сол, газија и брашно. Беше студено, дуваше гаден северец и донесе мраз и снег. Кога се враќаше дома, на Сушица кај Аџиин Мост, го сретнале тројца пијани Бајови четници од селото М, тука кај градот. Го претепале и го фрлиле во реката. Му рекле, затоа што синот, татко ти Миљан, е банда комунистичка. И уште му рекле дека е среќен што не го застрелале на место. Го чистат теренот од банда, велат... но, за Божиќ, ете, го честат со животот!

Мој Милјан 1942 г., кога отиде во партизани, имаше помалку од дваесет. Подобро таму отколку со овие нелуѓе што мајките место со млеко ги надоиле со горчлив јад!“

Застана за миг да се собере и да се смири. Од радиото лелекаше Џенис Џоплин.

„Таа ноќ одел три часа по мраз во мокра облека. Утрото доби грозница и висока температура. Го лечев со баба Стана како што знаев и умеев. Немавме никакви лекови, ништо немавме, вечерите ги крпевме прескокнувајќи го ручекот... војна беше. Што можев да правам, од старите ни остана само овој крш и четири кози, па ете таква наследна сиромаштија и останавме!

Ни се најде комшивката Јока и ни донесе некои свои треви за чај. Не помогна.

Потоа осум дена не можеше да диши ниту да стане од кревет. А, температурата не попушташе. Баба Стана му ставаше облоги со листови раштан. Од тоа само му се отворија живи рани. Се намачи кутриот и брзо умре... а, можеби така беше подобро. Помалку се мачеше. И ние со него...

Ми рекоа по војната дека умрел од силно воспаление на белите дробови. А, јас мислам од овие нелуѓе. Ни денес не разбирам зошто добриот Бог дозволи да гледаш како човек се мачи, а не ти дава некако да го избавиш од маките?“, воздивна длабоко и со ракавот од блузата ги избриша влажните очи.

„Можеше ли да викнеш доктор од градот? Да не умре како пес под плот?“

Севна со страшен поглед, со стиснати заби молчеше секунда или два, па испука во мене рафал од зборови:

„Отидов во град уште утредента. Италијанскиот доктор побегна со војската, Германците не сакаа да ме пуштат преку рампата, ние за нив бевме ништо, црви. Го барав нашиот болничар, стариот Словенец што служеше тука во градот уште од Кралството. Ми рекоа дека партизаните или четниците го стрелале како народен непријател. Е, јас мислам дека не го стрелале како непријател, туку затоа што човекот не сакал да биде сениште како нив. Испадна дека сите тие, освен Италијанците и Германците, се бореа за народот. Така што го стрелаа и го фрлаа од карпа!

А, што е народот? Кога сите мислат исто, молчат и слушаат? Тоа ли е тој народот? Сите луѓе не можат исто да мислат! Или се тоа овие што на гумно цел ден гуслаат за храбрите јунаци, победи и битки?

За царевите и кралевите, Обилиќи и Бранковиќи, секако...

А, ги полнат гаќите пред секој џандар, писар или поп! Го гуслаат само она што ќе им го наредат сердарите и поповите. Затоа што се сеништа што им веруваат, а тие со малку мозок, а без срце, од страв.

Од страв би можеле и да те убијат! Не разбирам од што се плашат кога ништо немаат ниту нешто можат да изгубат. И, како само не им е срам од луѓето... Човечки ситнеж...“

Застана, црвена во лицето, тешко дишејќи. Присуствував на ерупција од набрекнати сеќавања што Цвета ги корнеше и ги откинуваше од себе. Воздивна длабоко и продолжи:

„Со децата го подготвив Стојан за погреб на нашите гробишта. Ни помогнаа Јока и другите соседи. Страв ми беше што ќе правам сега сама... Сешто мислев тие денови. И како сето тоа можам брзо и лесно да го завршам. А, овие тројца се свија околу мене како јагниња Божји, сѐ тешејќи ме и велејќи ми дека сѐ ќе биде добро. Осетија дека само јас им останав да ги израснам и да ги тешам.

Мораше да биде така. Па ете, така и беше...

Отидов во Острог да го замолам нашиот поп да му пее на Стојан. Тој, криејќи ги очите, рече дека црквата нема да пее татко на комунистички бандит. Не можев да верувам дека ми го убија вторпат! Па, тогаш му го реков на попот ова што сега ќе ти го кажам тебе... И никогаш повеќе потоа не влегов в црква.“

Цвета полека заокружи со показалецот по огромното ѕвездено небо над нас и рече:

„Мала е твојата црква, попе, за олкав Бог!“

Погледнав во осветлената камбанарија на Острог во карпата над нас, па нагоре во ѕвезденото небо потпрено на околните планини. Повторно погледнав и – навистина... Манастирот беше многу, многу помал од Бога.

Повеќе ништо не рече таа вечер, беспомошна пред навалата од солзи неисплакани уште од 1944 г.

Или можеби од некоја друга, само нејзе позната година...

Белград, пролет 2021 г.

Превод: Иван Шопов

Заклучоци од состанокот на месната заедница на кој немаше воздржани

Ернад Осмиќ

Излитените столови на домот на месната заедница не се излитени од расправи. Претседателот на месната заедница, потемнет маж во своите шеесетти, со крајот од својата карирана кошула си ја бришеше потта од челото.

„Од феферониве“, забележа, покажувајќи со прстот на чинијата пред себе. „Не смеам поради желудникот...“

Гласот му беше тежок, небаре ќе те повлече со себе во некоја темна длабочина ако доволно го слушаш.

На столовите околу неговата маса, некои случајни мажи (да ги опишам би било навреда за имагинацијата). Околу главата имаат чад од цигари. Некоја тромава музика од комуналниот разглас.

„Малиот на Пекиќ се откажа од веслање“, проговори некој.

Претседателот се намурти.

„Е?“, рече тој и во устата пикна цела феферонка. „Зошто?“

„Не го испратиле на натпреварување. Пекиќ се налутил. Му рекол да не оди повеќе.“

„Кој е таму? Во клубот?“

„Радиша, оној брат му на Радисављевиќ Бојан.“

„Инспекторот?“

„Аха, веројатно...“

„А, кого испратиле на натпреварување?“

„Е, тоа не знам.“

Претседателот го извади мобилниот од џебот и со малиот прст (зашто тој му беше најмалку мрсен) почна да бара нешто. Потоа го стави телефонот на увото, погледна во соговорникот и му намигна.

„Радо“, конечно му одекна гласот – како си ми?... Знаеш кој е?... добро е, еве. Поарно – здравје... слушај, само набрзинка... што е со Пекиќ?... добро... јасно... само двајца, значи... јасно... разбирам... што да правиш... ама, знам... така е како што е... те разбирам... така е тоа... не се секирај, затоа и те барам да проверам... татко му му рекол да не доаѓа повеќе... што да се прави... слушнав дека е добар, што да правиш кога татко му е кретен... ама, не... тој си тера своја приказна... многу се занесува... да си ми жив... важи... ајде...“, заврши Претседателот, ја прекина врската и го фрли мобилниот на масата. „Да ти ја ебам мајката четничка!“

„Што вели?“, праша некој.

„Местата веќе се пополнети. Не може да го уфрли.“

„Ги пикнале своите?“, праша друг.

„Го ставил малиот на Горан, оној што работи во суд“, кимна со главата. „Мислам... добро момче е. Сум чул дека е вреден, ама... до кога веќе?“

„Сѐ зазедоа!“, дофрли некој глас.

„Сѐ!“, потврди Претседателот и зеде чаша од масата. „Што ќе правиш...“

„Гадови.“

„Баш.“

„Жал ми е за Пекиќ.“

„Кој му е крив.“

„Ама, не таткото, туку синот.“

„Ех.“

„Кој е вториот?“

Настана молк.

„Што вториот?“

„Твојот рече дека имало две места...“, мажот со раката покажуваше на мобилниот на Претседателот.

„Како прво, тој не е никаков мој. Да ти биде јасно!“

„Добро, ете, што и да е“, одмавна мажот со раката. „Ти спомена второ место на натпреварувањето. Кого уште го ставиле?“

„Ти реков. Малиот на Горан.“

„Тоа знам. Уште кого?“

„Бешиќ Емир.“

Повторно молк. Овојпат потежок. На сите им беше јасно дека со споменувањето на Бешиќ приказната завршува. Претседателот на нивниот претседател, сепак, е преголем залак.

Мехо, кој цело време седеше некаде во ќошот покрај импровизираниот шанк и го пушеше својот виткан тутун, се фати со палецот за срце. Поточно, делот од градниот кош во кој секогаш ги чувствуваше зборовите што се воздржуваше да ги сподели со другите. Не беше сигурен дали е баш на срцето. Или малку погоре. Или малку подолу.

„Бешиќ го пикна својот, а Пекиќ кој го ебе?“, најпосле рече Мехо.

Другите го свртеа погледот кон него како тоа да им го наредил некој глас чиј звук не патува низ воздухот, туку по некој невидлив конец со кој сите меѓусебно се поврзани.

„Што треба тоа да значи, Мехага?“, се развика Претседателот.

„Тие го пикнаа својот преку ред, а тоа што ние сме наши, тоа не го гледаме“, продолжи Мехо.

„Никој не пикнал никого преку ред“, го поправи Претседателот. „Бешиќ Емир, колку што знам, е подобар од малиот Пекиќ.“

„Како знаеш?“, го праша Мехо.

„Знам затоа што знам“, заклучи Претседателот.

„Јас знам“, се надоврза Мехо неочекувано „дека Пекиќ ми рече оти малиот на Бешиќ еднаш доаѓа, еднаш не доаѓа на тренинг, а и кога ќе дојде, доаѓа мамурен.“

„Е, Мехага мој“, се насмеа Претседателот горчливо „тоа што го знаеш фино кажи му го на Претседателот кога ќе го видиш. А, и јас ќе му пренесам, не се секирај.“

„Слободно“, рече Мехо. „Пренеси сѐ. Кажи му и за тоа како премолчи за нашите, а не и за нивните.“

„Ти, Мехага, изгледа имаш некои нерешени проблеми со самиот себе?“

„Јас немам. Имаш ли ти?“, се обиде Мехага самоуверено да се насмее, но го издаде гласот, а телото му затрепери како во него да влезе нечиј студ. Претседателот го забележа ова.

„Мислам, Мехага, дали ни кажа сѐ што имаш да кажеш. Има ли уште?“

Гласот на Мехо стана тенок.

„Има“, рече тој во бестежинската состојба во која се најде. „Толку ги сакаш нашите и ги мразиш нивните, а кога и да имаш можност да ги туркаш нашите најдобри, ти ги туркаш нашите просечни.“

Претседателот сега се исправи на столот и концентрирано се обиде што побрзо да го изџвака она што го имаше во устата.

„Слушај, Мехага, како што веќе ти реков: ако имаш некој проблем со тоа како и што се спроведува и какви одлуки се донесуваат во партијата...“

„Странката“, го поправи еден од мажите од него.

„Странката“, се поправи Претседателот и благодарно му кимна со главата на оној што го поправи „фино оди на разговор кај Бешиќ и кажи му сѐ нему.“

Недовербата и молкот како тежок пердувест јорган легнаа врз целата просторија.

„Сите сте кукавици“, им се обрати сега Мехо на другите мажи во просторијата.

„Ајде, не сери веќе, Мехо“, довикна еден, на што и другите почнаа да негодуваат слично.

„Се убивте од зборување за нив и нас, а штом имате можност, им пукате на нашите во колено. Не можете да размислите подалеку од својата капија. Да сте навистина вситински, искрени националисти, тогаш барем би имале желба нашите добри да успеваат и би ги туркале најдобрите. Па, вашата ебана возвишена нација да напредува.“

Челото на Претседателот се зацрвени, што од фефероните, што од бес.

„Слушни ме сега добро, Мехага!“, му се закани Претседателот со прст и се исправи на нозе. „Ти и Пекиќ, кои мислите дека сте го собрале целиот памет на светот, фино фатете се под рака и марш во мајчина ви!“

Просторијата одекна од последниве зборови и нивниот звук долго се задржа во воздухот.

Сите во тој миг беа подготвени да тргнат во вербален напад врз Мехо по својот претседател, меѓутоа она што настана по пцоста беше немил молк.

Мехо беше збунет. Впрочем, ја очекуваше пцоста. Очекуваше сѐ што слушна, но не можеше ни да насети што ќе излезе од устата на Претседателот.

Мажите околу него почнаа да шепотат и да мрморат. Еден загрижено го фати за рамото:

„Претседателе, добро ли си?“

„Секако дека сум добар. Ти добро ли си?!“, одмавна Претседателот. „Што ме гледате сите така. Што ви е?!“

Еден маж му подаде чаша вода на Претседателот.

„Седи малку, полека...“

„Не сакам да седнам!“ одби Претседателот да ја земе чашата вода и дури тогаш ги здогледа погледите полни грижа помешана со разлутеност како се струполуваат врз него. „Што ме гледате сите. Не сум во право, а?! Мене ме гледате, а ајванов го браните сега? Така ли?“

Мажите ги свртеа погледите едни од други. Мехо си ги собра мислите.

„Смири се, Претседателе“, рече Мехо и полека, како да ѝ приоѓа на некоја ранета ѕверка, тргна низ собата до масата. Претседателот и понатаму стоеше на нозе. Задишан. Црвен и крупен.

„Нема ти мене да ми кажуваш да се смирам“, се развика Претседателот и тргна со раката преку масата на Мехо. Овој не се сепна, туку дозволи Претседателот да го зграпчи за кошулата.

Штом го дофати, другите мажи го фатија него за рамената, го повлекоа назад на столот и го ослободија Мехо.

Задишан, Претседателот седеше на својот стол. Неговите бели дробови набиени од прејадување длабоко работеа: се креваа и се спуштаа како да сакаат да го фатат ритамот на срцето.

„Што се случува?“, праша исплашено.

„Не знам“, рече Мехо и со дланката почна да им дава знак на сите околу себе да се смират. „Напиј се вода. Полека.“

„Што нѐ боли кур дали е подобар?“, пресече еден глас, а другите се закачија на нејасните извици на одобрување, како кучиња што го следат првиот што ќе почне да завива на звукот на езанот.

„Пуштете ме“, извикна Претседателот кога повторно го зграпчија раце, но овојпат не за да го придржат, туку за да го подигнат од столот на кој седеше. „Пуштете ме, мајката ваша...“

Последниот збор го прекина удар во главата. Па, уште еден. Претседателот падна на подот, а мажите, како мршојадци на свежо умрен труп од животно, се втурнаа врз неговото тело, удирајќи го со нозете и со рацете, кој како ќе стигнеше.

Мехо вкочането стоеше настрана. За миг помисли да застане помеѓу толпата и Претседателот: да се фрли врз нив и со своето тело да го одбрани неговото, но стравот најпосле го совлада и нозете – како да управува со нив не тој, туку нешто посилно од него – почнаа да чекорат своеволно кон влезната врата.

И, додека така минуваше незабележливо до излезот, успеа само под око да го види склопченото тело на Претседателот, кој со главата забодена длабоко во својот скут се обиде како новороденче со липање да се одржи во живот.

Дури на двесте чекори од домот на месната заедница, кога Мехо се оддалечуваше свртувајќи се параноично постојано во нејзин правец, замре врескањето и вревата. Се изгуби во сиромашното осветлување на селската улица и се стопи со мракот, кој никогаш не го издаде кога требаше да најде засолниште од оние за кои го тераа да ги вика свои.

Превод: Иван Шопов

Биографски белешки

Аида Шечиќ Незиревиќ (Зеница, 1978) по струка е лекторка. Добитничка е на наградата „Фра Грго Мартиќ“ за поетскиот првенец Кукли (2011), наградата на Фондацијата за издаваштво на ФБиХ за романот Враќања (2020), III награда на конкурсот Write Queer (2021), II награда на конкурсот Марија Јурчиќ Загорка (2022) и на наградата за најдобра монодрама на регионалниот фестивал Inbox (2022). Учествувала на книжевниот фестивал „На пола пат“ (2018). Пишува поезија, проза, драми и сказни, лекторира и се бори за родовата рамноправност во јазикот.

Kontakt: aida_secic@yahoo.com

Албина Идризи (1966) дипломирала Албански јазик и книжевност во Приштина. Од 2014 година е членка на Претседателството на Сојузот на писатели на Косово, а од 2018 до 2022 негова потпретседателка. Има објавено три збирки со поезија, една збирка со раскази и три романи. Нејзиниот роман Сенките на Кулите (2009) е преведен на романски. За романот Повторно март (2019) ја доби годишната награда „Антон Пашку“, како најдобро прозно дело. Живее во Гњилане.

Контакт: al.bina@live.com, www.albinaidrizi.com, Instagram: albina.idrizi

Амина Каја е активистка и студентка по Општа медицина на Универзитетот во Приштина. Таа го претставува Косово како Млада европска амбасадорка и истовремено е Амбасадорка на кампањата Блокирај ја омразата. Сподели љубов! на Советот на Европа. Во текот на годините остварила повеќе од 600 волонтерски часови со ентитети како ЕУ, УСАИД, ОН и YIHR и дејствува преку уметноста, почнувајќи од цртањето, цртежи и графички дизајн, до поезијата и изведбите. Амина се надева дека во иднина ќе ги комбинира здравството и хирургијата со уметност и активизам.

Instagram: @aminakaja.ak, Facebook: amina.kaja.77

Ана Југо е родена 1988 година во Сараево. Љубовта кон книжевноста ја развила во раното детство, а нејзини песни и есеи редовно се објавувани во училишното списание. Во текот на студиите учествувала во бројни студентски размени, каде што ја открила страста кон патувањето и интересот за социјалните теми и активизмот. Живеела во повеќе држави на два континенти, што го обликувало нејзиниот светоглед и послужило како инспирација за нејзиното пишување. Добитничка е на повеќе награди за поезија и за краток расказ.

Ана Кутлеша (Ријека, 1985) е историчарка на уметноста и кустоска од Загреб. Членка е на кустоскиот колектив БЛОК, посветен на продукција, едукација и истражување во подрачјето на општествено ангажираната уметност. Авторка е на повеќе истражувачки текстови, а нејзини критики, есеи и прикази се објавени во различни домашни медиуми. Посетувала работилници за краток расказ во Центарот за креативно пишување и клубот Booksa, а нејзиниот расказ Редукции е објавен во збирката Декамерон 2020: приказни од карантинот (ур. Церовац/Курилиќ/Межнариќ, сопствено издаваштво).

Андреа Хрибар Ливада е родена 1976 година во Загреб. Првите трудови ѝ се објавени во ревијата Кана во издание на „Христијанска сегашност“, каде што соработувала и како уредничка во рубриката за млади. Песни и раскази за деца ѝ се објавувани во детските списанија Радост и Зврк (Вртимушка). Во уредништвото на списанието Зврк работела 1997 и 1998 година, а 1998 година ѝ е објавена сликовницата Дарот на свети Никола, во издание на Теовизија. Идејна зачетничка и главна уредничка е на списанието за девојчиња Луна, кое излегувало во 2009 и 2010 година, и на списанието за бремени жени и родители Мамино сонце, кое излегува од 2004 год. до денес.

Kontakt: andrea@optimamedia.hr

Аница Марцелиќ е родена во Ричице 1955 година. Школувањето на хотелиерско-туристичката насока го завршува во Загреб, каде што го одработува работниот век. На пишувањето раскази се враќа во 2018 година, по подолг прекин. Објавува во разни списанија и на интернет-страници. Повремено се јавува на книжевни конкурси каде што често е меѓу финалистите, некаде и наградена. Кратки раскази ѝ се објавени во неколку групни збирки.

Kontakt: anica.marcelic@gmail.com

Анте Сториќ живее и работи во Шибеник, каде што е роден 1980 година. Автор е на кратки раскази, кратки играни филмови, документарци, музички видеоспотови и рап-поезија. Ова му е второ учество на конкурсот Бибер.

Kontakt: ante.storic@gmail.com

Василије Перовиќ е роден 1951 во Рига (Летонија) во брак на мајка Украинка и татко Црногорец. Во текот на студиите работел во познатиот белградски студентски клуб КСТ и списанието Студент како графички дизајнер, карикатурист, сценарист и сценограф. По професионалната кариера на проектен менаџер, во 1997 во Киев го основал ЛФГ, студио за интериерски и графички дизајн, и притоа реализирал 52 успешни проекти во текот на 20 години. Во 2021 почнал да пишува и Размерот на Бога е еден од расказите од необјавениот омнибус кратки раскази ЛОО за неговата баба Цвијета. Живее и работи во Белград.

Kontakt: perovic.vasilije@gmail.com

Весна Тодоровска, родена 1970 година во Куманово, каде што живее и работи. Успешна на приватен и на професионален план. Дваесет и тригодишна кариера исполнета со многу обуки, награди со учениците. Дипломирала 1995 година на групата Македонски јазик на Филолошки факултет. Пишува проза и поезија. Расказот е прв нејзин објавен пишан текст. Се недева дека наскоро ќе објави и стихозбирка. Онаа што ја води во животот е мислата „Искачи се на планината не за да те види светот, туку за ти да го видиш него“.

Горан Јанковиќ е роден 1959 година во Зеница. Дипломирал филозофија и општа книжевност на Филозофскиот факултет при Универзитетот во Сараево. Од војната живее во Љубљана, каде што, во КУД „Франце Прешерн“, отпочнал и две децении водел издавачка дејност. Преведува од словенечки. Повремено се јавува во регионалната периодика. Книги: Збор-два за Петроние (роман, 1993); За простите нешта – forma emigrantica (1995); Додека облаците минуваат (хаику, 1997); Случка на ридот над патот (роман, 2001). Антологија на краткиот расказ од екс ЈУ (1990 – 2000).

Kontakt: rudolf@kud-fp.si

Дражана Марковиќ Крезиќ е родена 1956 година во Мостар. Детството го поминала во Дувно, сега Томиславград, и го смета за свој роден крај. Завршила студии по архитектура на Архитектонско-урбанистичкиот факултет во Сараево. Како архитект работела во Мостар, Дувно, Хамбург, Грац, Самобор и Загреб. Мајка е на две возрасни ќерки. Се бори за женските права и за еднаквост на сите. Сега живее и работи во Загреб и Мостар. Растејќи во Дувно, мала средина тогаш на тромеѓето помеѓу Босна и Херцеговина и Далмација, ги засакала книгите.

Дубравка Тинтор е родена во Риека 1986 година. Во 2014 година ги завршува студиите по актерска игра на Академијата за уметност Нови Сад и се стекнува со титула мастер за драмски уметности и аудиовизуелен уметник. Во 2016 година ја завршува програмата за стручно оспособување во Градскиот куклен театар Риека. Членка е на Хрватското друштво на драмски уметници. Во 2021 година ја објавува збирката Ги врзавме желбите во шарени крпчиња (издаваштво Редак, Сплит), каде што покрај поезијата, ги потпишува илустрациите и дизајнот на насловната. Новите песни ѝ се објавени во Балкански книжевен гласник 2022 година.

Kontakt: dubitintor@gmail.com

Душан Радаковиќ е роден 1968 година во Зрењанин. Пишува раскази.

Ена Катарина Халер е родена 1996 година во Осијек, Хрватска. Во 2019 година го објавила романот На дофат, за којшто ја добила наградата „Ксавер Шандор Ѓалски“, за најдобро прозно дело, и „Јосип Иван Козарац“, за книга на годината. Во моментов го завршува дипломскиот труд на Архитектонскиот факултет во Загреб, работи како новинарка во културата, пишува книжевни критики и есеи.

Kontakt: enakatarina.haler@gmail.com

Ернад Осмиќ е роден 1989 година во Брчко. Од 1992 до 1999 година живеел во Хамбург. По враќањето во Босна и Херцеговина, во Брчко завршува гимназија, а 2012 година студии по босански јазик и книжевност на Филозофскиот факултет во Тузла. Во 2014 година станува магистер во областа. Објавил две книги поезија: Инаетот на јазикот (2016) и Босански робот (2018). Работи како наставник по Босански јазик и книжевност во Брчко.

Лана Буњевац е фриленс новинарка од Загреб, а пред тоа била долгогодишна новинарка во Јутарњи лист и во Глобус, и новинарка и лекторка на музичкиот портал muzika.hr. Дипломирала социологија на Филозофскиот факултет и новинарство на Факултетот за политички науки во Загреб, а магистрирала социологија и социјална антропологија на Централниот европски универзитет во Будимпешта. Членка е на Хрватското друштво на филмски критичари. Објавила едно поглавје во книгата Светот на џезот – Од Адорно до Џон Зорн. Пишува секојдневно, дури и кога не објавува.

Лидија Дедуш е родена 1977 година. Напишала три збирки поезија и една драма, а работи врз роман и врз збирка кратка проза. За поезијата добила три награди, а текстовите ѝ се преведувани на англиски, француски, македонски, литвански и грчки јазик, и се објавувани во списанија во Хрватска, во регионот и во странство. Во 2022 година ја добила наградата на Хрватскиот народен театар во Загреб за најдобар современ драмски текст. Членка е на Хрватското друштво на писателите. Живее со два мачори, работи и пишува во Вараждин.

Kontakt: dollutkica@gmail.com, Facebook: erzsebethorko

Милош Перишиќ (1992) доаѓа од Аранѓеловац. Студирал книжевност во Белград. Со години живеел во Рим и Амстердам, а во Србија се враќа во 2021 година, кога почнува да пишува за ЛГБТ-магазинот Оптимист. Следната година со расказот Боршч го освојува третото место на конкурсот за наградата „Миодраг Борисављевиќ“, а со расказот Рунтавата Мара наградата „Лепосава Мијушковиќ“ за најдобар расказ со тематика од ЛГБТ. Рунтавата Мара истата година е прочитан во емисијата Патиштата на прозата на Радио Белград. Боршч, Рунтавата Мара и Зборови се извадоци од два необјавени романи за кои бара издавач.

Instagram: soul_rodeo

Наида Мујкиќ е родена во Добој (БиХ) 1984 година. Првонаградена е на книжевно-културната манифестација Слово Горчина во Столац: награда „Мак Диздар“ на млад поет за прва збирка необјавени песни, 2006. Учествувала на неколку интернационални книжевни фестивали. Нејзината поезија е преведена на неколку јазици и објавена во книжевни списанија и антологии низ светот. Докторирала книжевност. Објавила седум книги поезија. Членка е на Друштвото на писателите на БиХ, како и на ПЕН Центарот на БиХ. Во моментов пишува колумна за списанието Publishers Weekly во Шарџа.

Сања Мучкајева Видановска е родена на 12.5.1967 г., во Битола. Основно и средно образование завршува во Битола, дипломира на Шумарски факултет во Скопје, а магистрира на отсек Образовен менаџмент. Издадени романи: Грешници, Грешници 2, Самица, Петтата приказна, Поезија за месечината збирка поезија, Ноемвриски крстосници и И боговите имаат интернет. Романот Ноемвриски крстосници e преведен и издаден во Република Турција. Нејзини раскази се преведени и објавени во Русија. Учесник е во зборници и антологии на македонски, грчки, бугарски, српски и италијански.

Контакт: sanjamuchkaeva@yahoo.com, Facebook: sanja.muchkajevavidanovska.

Сенад Јусиќ е неформален уметник. Се родил, работи и живее во Бугојно. Електротехничар е по струка, општествено ангажиран по инерција, ги наследува идеите за слобода, вистина и побуна. Прозаист и поет, се пробува и во музиката. Објавил две книги, документаристичката проза Последниот напад на Првата чета и збирката сатири Смртта на оштинскиот чиновник и други морничави приказни. Пишува колумни и критики на порталите, рецитира по асталите. Некои од расказите и песните се влезени во збирки од регионот.

Kontakt: gornjikopcic@gmail.com

Слаѓана Нина Перковиќ е родена 1981 година во Бања Лука. Дипломирала новинарство на Универзитетот во Бања Лука и политичка комуникација на Сорбона. Работела како новинарка за бројни европски медиуми, како и за медиуми во поранешна Југославија. Авторка е на збирката раскази Готвење (2017) и романот Во ендекот (2020), кој влегол во поширокиот избор за НИН-овата награда, и за регионалната награда „Меша Селимовиќ“, а во 2022 година го добил и посебното признание од жирито за Европската награда за книжевност. Слаѓана живее, работи и пишува на релација Бања Лука – Париз.

Срѓан Милијевиќ (1985) е дипломиран филолог по општа книжевност и теорија на книжевноста и мастер менаџер во културата. Ангажиран е на проекти од областа на човековите права и помирувањето. Неговите раскази се наградувани на регионалните конкурси во Загреб, Бањалука, Белград, Ниш... Расказот Јас, џелат е награден со втората награда на Фестивалот за европски краток расказ 2017. На проектот Write the Change бил ментор по креативно пишување за млади од регионот. Првата збирка кратки раскази На сите нас ни е првпат ја објавува во 2019 година. Живее и работи во Белград.

Тена Лончаревиќ е родена 1978 во Винковци. Професорка е по Хрватски јазик и книжевност, живее и работи во Жупања. Објавувала текстови на разни интернетски портали и во списанија. Во издавачката куќа „Огранок на Матица хрватска“ во Винковци 2020 година ја објавува збирката кратки раскази Неми монолози. Си ги сака семејството, зборовите, фотографијата и кучето.