Përmbajtja

Parathënie

Kumtesa e jurisë

Toka e lumturisë

Ante Storiq

Morrat

Dushan Radakoviq

Kur hyj në shtëpi, e fik dritën

Ena Katarina Haler

Rrokaqielli i kuq

Lana Bunjevac

Vorbullat

Senad Jusiq

Shurdhmemecja

Albina Idrizi

Lotët dhembin njëjtë

Vesna Todorovska

Kafe, komshike

Tena Lonçareviq

Fertik

Lidija Dedush

Graho

Drazhana Markoviq Kreziq

Lufta është fjalë e pahijshme

Sërgjan Mileviq

Kafja me Jelenën

Anica Marceliq

Skica nga jeta e një refugjati

Ana Jugo

Fjalët

Millosh Perishiq

Ndërrimi i qimeve

Ana Kutllesha

Biskota e fatit

Naida Mujkiq

Emrin e kam nënë

Sanja Muçkajeva Vidanovska

Rrëfimi i plotë, e njeriu...

Goran Jankoviq

Pogaçja

Aida Sheçiq Nezireviq

Vogëlushja

Andrea Hribar Livada

Diçka e errët që mami mban në vete

Sllagjana Nina Perkoviq

Gjyshja ime Anica

Dubravka Tintor

Nё fundin e filxhanit

Amina Kaja

Përmasa e zotit... separat

Vasilije Peroviq

Konkluzionet nga takimi i bashkësisë lokale ku nuk ka pasur abstenime

Ernad Osmiq

Shënime biografike

Aida Šečić Nezirević · Albina Idrizi · Amina Kaja · Ana Jugo · Ana Kutleša · Andrea Hribar Livada · Anica Marcelić · Ante Storić · Dražana Marković Krezić · Dubravka Tintor · Dušan Radaković · Ena Katarina Haler · Ernad Osmić · Goran Janković · Lana Bunjevac · Lidija Deduš · Miloš Perišić · Naida Mujkić · Сања Мучкајева Видановска · Senad Jusić · Slađana Nina Perković · Srđan Miljević · Tena Lončarević · Vasilije Perović · Весна Тодоровска

ИИздавач | Botues | Izdavač:

Centar za nenasilnu akciju Sarajevo | Beograd

Тимот на Бибер | Ekipi i Biberit | Biber tim:

Ана Битољану · Davorka Turk · Ivana Franović · Katarina Milićević · Qerim Ondozi · Radomir Radević

Подготвиле | Përgatitur nga | Priredile:

Ivana Franović · Davorka Turk · Katarina Milićević

Превод | Përkthimi | Prevod:

Borislav Pavlovski · Ѓоко Здравески · Đorđe Božović · Иван Шопов · Irena Šentevska · Kreshnik Ajdini · Qerim Ondozi

Лектура | Lektura | Lektura:

Aleksandra Zrinušić · Arsim Jonuzi · Бобан Карапејовски · Jelena Angelovski · Mirjana Evtov · Татјана Б. Ефтимоска

Дизајн на кориците | Dizajni i kopertinave | Dizajn korica:

Zoran Cardula

Печати | Shtyp | Štampa: Standard 2, Beograd

ISBN: 978-86-89845-15-0

biber.nenasilje.org

biber është konkurs për tregim të shkurtër, të angazhuar në gjuhën shqipe, maqedonase, boshnjake, kroate, serbe dhe malazeze. Tema e konkursit është pajtimi në kontekstin e trashëgimisë së luftërave dhe dhunës në vendet e ish-Jugosllavisë, ndërsa paraysh merren edhe tregimet që mund të kontribojnë për mirëkuptim më të madh mes njerëzve, që zbusin urrejtjen dhe thyejnë paragjykimet, tregime kundër luftës, tregime rreth ballafaqimit me të kaluarën, thyerje të imazheve për armikun, tregime të dhembshurisë për të tjerët, tregime të guximshme që guxojnë të ecin me këpucë “të armikut”, tregime që lëvizin kufijtë dhe hapin rrugën për të ndërtuar një të ardhme më të qartë, më të sigurtë dhe më të lirë për të gjithë. Konkursin e organizon ekipi Biber nga Qendra për Veprim të Padhunshëm Sarajevë-Beograd.

Parathënie

Në këtë përmbledhje janë 25 tregime të cilat i ka përzgjedhur juria e përbërë nga Lejla Kalamujiq, Kalina Maleska dhe Ola Saviçeviq.

Konkursi i pestë Biber qëndroi i hapur nga data 10.12.2021 deri me datën 1.6.2022. Në konkurs u paraqitën gjithsej 473 tekste anonime, nga të cilat 101 tregime kaluan në parazgjedhje dhe iu përcollën jurisë për lexim. Parazgjedhjen e bënë aktivistët e paqes nga rajoni: Abdullah Ferizi, Ana Bitolani, Boro Kitanoski, Davorka Turk, Ivana Franoviq, Katarina Miliceviq dhe Luan Imeri.

Na gëzon gjithmonë pasuria e gjuhës dhe dialekteve mes kopertinave të një libri të vetëm si dhe larmia e vendeve ku jetojnë autorët e tregimeve të përzgjedhura, prandaj po i përmendim konkretisht: Arangjelovac, Banja Llukë, Vjenë, Beograd, Manastir, Bërçko, Bugojno, Doboj, Gjilan, Kumanovë, Lubjanë, Mostar, Prishtinë, Sarajevë, Shibenik, Varazhdin, Vishkovo, Zagreb, Zapreshiq, Zrenjanin dhe Zhupanja. Në këtë përmbledhje do të hasni disa emra krejtësisht të rinj, disa që tashmë i njihni, ndërkaq pjesë e koleksionit janë edhe pesë shkrimtarë tregimet e të cilëve i kemi botuar më parë.

Duam t’u shprehim mirënjohje të gjithë atyre që morën pjesë dhe të gjithë atyre që e mbështetën këtë konkurs në mënyra të ndryshme.

Ekipi Biber

Kumtesa e jurisë

Pas parazgjedhjes, lexuam dhe vlerësuam 101 tregimet e paraqitura në konkurs. Vendosëm njëzëri që tri çmimet e para t’i ndanim për këto tregime:

çmimi i parë “Doba linjanja” i autores Ana Kutlesha;

çmimi i dytë: “Fertik” i autores Lidija Dedush;

çmimi i tretë “Zemlja sreće” i autorit Ante Storiq dhe “Reči” i autorit Milosh Perishiq.

Po ashtu, dëshirojmë ta lavdërojmë në veçanti tregimin “Vaške” të autorit Dushan Radakoviq.

Përveç këtyre tregimeve, në përmbledhjen shumëgjuhëshe do të botohen edhe tregimet e autoreve dhe autorëve në vijim: Senad Jusiq, Ernad Osmiq, Slagjane Nina Perkoviq, Anica Marceliq, Aida Sheçiq Nezireviq, Tena Lonçareviq, Andrea Hribar Livada, Naida Mujkiq, Albina Idrizi, Vesna Todorovska, Sërgjan Miljeviq, Ana Jugo, Lana Bunjevac, Dubravka Tintor, Ena Katarina Haler, Goran Jankoviq, Vasilije Peroviq, Drazhana Markoviq Kreziq, Amina Kaja dhe Sanja Muçkajeva Vidanovska.

Përzgjedhja e sivjetme e tregimeve tematikisht sillet nga ballafaqimi i hapur me të kaluarën e dhimbshme (shpesh të paraqitur nga perspektiva e fëmijëve dhe të rinjve, gjë që pritet duke pasur parasysh gjeneratën e autoreve dhe autorëve), e deri te disa sfida të reja që sjell bashkëkohorja. Mbresë pozitive na ka lënë guximi i shprehur në një numër të madh tregimesh – në përpjekje për “të ecur në këpucë të huaja”, të shkruara nga perspektiva e “anës tjetër” – qoftë nga perspektiva e gjinisë, botëkuptimit, përkatësisë etnike apo gjeneratës së tjetrit.

U shprehim mirënjohje të gjithëve për pjesëmarrje dhe i përgëzojmë nga zemra autoret dhe autorët e përzgjedhur.

Lejla Kalamujiq, Kalina Maleska dhe Olja Saviçeviq Ivançeviq

Toka e lumturisë

Ante Storiq

“Shihe Mimi, shihe çfarë është”, thotë nëna.

“S’i mungon gjë!” u përgjgj ajo ndërsa rreth qafe ma lidh mbulesën e verdhë të stërmbajtur.

“Si kaçube. Duhet me e qethë menjiherë!”

“Mos, mos”.

“Për një muaj fillon shkolla. Nuk e lënë në klasë të katërt!”

“Tash e ndreqim na, don’t worry. Kemi me e ba si Sandokanin”.

Ulem para pasqyrës mu në mes të korridorit, Mimi ma vë tenxheren në kokë, dhe me gërshërë ma pret tepricën e flokëve.

Kur i drejtohem, më thotë: “Të lutem, mos më thirr më teta Millana. Të kam thanë njëherë. Si me qenë plakë”.

Pohoj me kokë dhe them Mimi.

“Mundesh edhe n’frengjisht. Mí - mí”, ma kthen nëna.

Qeshin.

Ajo është mikesha e nënës dhe kolegia nga kontabiliteti.

Është personi i vetëm i rritur të cilin, deri diku me sukses, e thërras me nofkë.

Teksa më qethë, thotë: “Kesh pak, të hangtë dreqi”.

Skuqem.

Nuk e kuptoj pse babai im për të thotë se është e keqe si hajni.

Një verë, nënën dhe mua na thërret në katund pranë Liqenit të Proklanit, në shtëpinë e prindërve.

Për kaftjall ha sendviç me pancetë, për herë të parë pi kiselinë.

Derisa Mimi më mëson kërcimin me kokë, nëna duke notuar bërtet: “Përbesë, ma lehtë në det”.

Pastaj notoj pak crowl dhe zhytem në cekëtirë, e Mimi dhe nëna i bëjnë flokët me shampon, dhe pastaj e shpëlajnë dhe rreziten pa jelekë.

Nëna e Mimit nga dera bërtet marre ju koftë dhe veshni diçka.

“Hajt ti se me ba me të pa baba”, thotë.

Qeshin.

Më vonë në shtëpi, babai i saj më thërret të shkoj me të me e hedhë rrjetën ndërsa nëna ime ia kthen: “Hajt ju vetë. Atij nuk i shkojnë fort këtu punë për dore. I pshtjellen gjanat”.

Në muzg megjithatë shkoj me të.

“Ti veç rri aty”, thotë.

Ndërsa me pasar lëvizim buzë liqenit, rri pranë kutisë së drunjtë me parangalin në të cilin gati u ula, shikoj babain e Mimit ndërsa e hedh rrjetën në ujin e kripur.

Në mbrëmje, nën shpatin përballë shtëpisë darkojme salpa të pjekura në zgarë, pështyjmë kockat e peshkut.

Babai i Mimit tregon barcoleta me të cilat vetëm ai qesh, dhe kur Mimi nis të tregojë ankedota të mira nga puna, i thotë: “Oj bijë, sa shumë po bluen”.

“E ti, marifet”, i thotë nëna e Mimit.

Pas darkës, duke pirë verën e shtëpisë së babait të Mimit, nëna dhe Mimi dehen.

Zgjedh kasetat dhe i fus në kasetofon, Mimi dhe nëna vallëzojnë në oborr, përcjellin këngët Zamisli život u ritmu muzike za ples dhe Dodirni mi kolena.

Babai i Mimit duarkryq shikon dhe tund kokën sa majtas djathtas, nëna e saj thotë nc, nc, nc.

Me të mbërritur për të na marrë, babai i bie borisë, dhe pret me bërrylin e mbështetur për kulmin e Yugo 55.

Prindërit e Mimit na japin pomodorë të shtëpisë dhe një qese najloni përplot peshq të ngrirë të nxjerrë nga pellgu.

Me t’u përshëndetur, nëna i falënderon dhe puthet me secilin tri herë: babai pas puthjes së dytë largon kokën.

Dy muaj më vonë, gëzohem kur dëgjoj se nëna po e telefonon Mimin, për t’u qethur.

“Haj medet, sa shumë e zgjatët”, thotë babai dhe ia thotë këngës “Milaaanaaa Pilaaanaaa”.

“Mbylle ti”, ia kthen nëna.

Kur vjen, Mimi më dhuron kasetën të cilën e ka incizuar nga pllaka e saj: albumi i ri i grupit Film – Zemlja sreće[1].

[1] Toka e lumturisë

Ndërsa më qeth, e shikoj në reflektim, marr erë vjedhurazi.

Pasi nëna m’i lan flokët, derisa më merr gjumi, e dëgjoj kasetën: nën llambën e dhomës lexoj listën e këngëve të shkruar me stilolapsin pembe, shikoj shkronjat e imëta të shkrimit të saj.

Të nesërmen, derisa prindërit janë në punë, e gjej revistën “Start” të fshehur poshtë çarçafit në dollapin e dhomës së tyre.

E lëshoj Tokën e lumturisë, shfletoj revistën.

Në krevatin bashkëshortor, shtrihem pranë dopios së hapur.

Më kujtohet gjoksi lakuriq i Mimit.

Në vendin ku janë buzët e vajzës lakuriqe, e puth letrën.

Pas disa javësh, nga dhoma ime dëgjoj nënën ndërsa në kuzhinë duke pirë kafen pas drekës i tregon babait se Mimi ka disa ditë që nuk ka ardhur në zyrë, se nuk përgjigjet në telefon, se një kolege thotë se ajo është kuçke trefazore, dhe le ta thejë qafën atje ku e ka familjen.

“Ma mirë me shku. A po e sheh çfarë kohe ka ardhë?!”, thotë babai.

Vonë në mbrëmje, bie telefoni.

“Ku je?”, thotë nëna me zë vajtues.

“N’katund. Te nana”.

“Qysh janë ata?”

“Mirë... besoj”.

“E çka doni me ba?”

“Ah s’e di. S’e di as ku kemi me shku, as çka kemi me ba”.

Dy ditë më vonë, i shtrirë në shtrat, nëpër grila shoh shkëndija.

Nëpër qytet jehojnë shpërthime, dëgjohen të shtëna armësh rreth kazermës.

Pasi bie sirena për rrezik të përgjithshëm, vishemi shpejt e shpejt, me nxitim futemi në shpellën e adaptuar në strehë.

“Krejt kanë me na pre”, thotë një komshike plakë.

Në mëngjes, djaloshi komshi më përqesh se jam pshurrë në gjumë.

Gjatë granatimeve të kohëpaskohshme të qytetit, rri me nënën në strehë për më shumë se një muaj.

Me zor mësohem të fle në terr të plotë.

Kohë pas kohe, kur babai vjen nga fushëbeteja, vrapojmë në shtëpi për t’u larë.

Para gjumit, për të mos dëgjuar gërhitjen, kërcitjen e dhëmbëve dhe përçarjet, i vë dëgjueset në vesh: walkmani rrotullon anët e kasetës së Mimit: Ljubav je zakon, Rob ljubavi, Dobre vibracije, Vlak do zemlje sreće, Doći ću ti u snovima...

Kur qetëohet gjithçka, babai vjen në shtëpi nga fushëbeteja.

Më thotë të shkoj në dhomë dhe ta ndez kasetofonin, dhe e mbyll derën e kuzhinës.

E uli volumin dhe ngjitem për derën e dhomës.

Nuk po i dëgjoj.

Dal nga dhoma, ngjitem për dyert e kuzhinës.

Babai tregon se e ka dëgjuar njëfarë ushtari se janë vrarë prindërit e Mimit.

I kanë rrahur me kondakë, pastaj i kanë futur në rrjetën për peshkim dhe i kanë tërhequr zvarrë përgjatë bregut të Liqenit të Proklanit, dhe më pas i kanë lyer me benzinë dhe i kanë djegur.

Nëna me lot në sy pyet për Mimin.

Babai hesht.

Një natë, shoh në ëndërr se jam i moshës së Mimit.

Qëndrojmë të përqafuar në njëfarë lëndine, puthemi në gojë.

E dua.

Kam të veshur uniformën ushtarake.

Afrohet kamioni.

Shoferi më ulërin të futem në kabinë.

Me kokën të nxjerrë jashtë dritares së makinës, e shoh Mimin teksa ma tund dorën me mbulesën e verdhë të vjetëruar.

Edhe unë ia bëj me dorë.

Përnjëherë, Mimi zhduket.

Mbulesa e verdhë valëvitet nëpër ajrin e elektrizuar.

Gjatë ngasjes, e kuptoj se po i bartim kufomat e prindërve të Mimit.

Kërcej jashtë kamionit.

Ndërsa vrapoj, breshëria nga kallashnikovi ma pret shpinën.

Zgjohem.

Nga çatia e strehës së Splitit, uji më pikon në fytyrë.

Disa vite pas luftës, bie telefoni.

“Kush është tash në këtë sahat”, thotë babai dhe përgjigjet.

E dëgjoj zërin e Mimit.

Babai ia zgjat dëgjuesen nënës.

Tha se ishte në Zrenjanin dhe se ishte mirë.

“Po m’vjen mirë që po t’dëgjoj”, i thotë nëna.

Flasin shkurt.

Nëna e mbyll telefonin, dhe shkon në banjo.

Dëgjoj dënesën.

Babai ia ngrit volumin televizorit.

Me rastin e njërës prej vizitave të fundit në Shibenik, pjesërisht nga dëshmitë e mikut të babait i cili së fundmi vari veten, pjesërisht nga shkresat e gjykatës, e kuptoj se pranë limanit të Mandalinit, në kazermën e pushtuar të APJ-së në pjesën jugore të qytetit, nga fundi i dimrit të vitit 1992 në hapësirat e burgut ushtarak të Kulinës u sollën nja njëzetë ushtarë të zënë rob dhe disa civilë.

Përditë i godasin me shuplaka, shkopinj, kondakë; i shqelmojnë, i rrahin me kabllo.

I torturojnë me tela elektrikë dhe me elektroshok, i detyrojnë të kryejnë marrëdhënie me njëri-tjetrin.

Njërën nga gratë e zëna e dhunojnë disa persona, e detyrojnë të kryejë marrëdhënie me njërin prej civilëve.

Ajo grua është Millana Jankoviq.

Mimi.

Ndërsa frizerja me makinë m’i qeth flokët e rritura, në radio dëgjohet Vlak do zemlje sreće.

Ajo këndon, dhe më vëren në reflektimin e pasqyrës.

“A po qan, a”, thotë.

Unë heshti, me bërryl i fshij lotët.

“Po kjo këngë nuk është e dhimbshme”, thotë ajo dhe vazhdon qethjen.

Përkthim: Qerim Ondozi

Morrat

Dushan Radakoviq

0.

“A je ti shofer kamioni?”, më pyeti vajza ime, vogëlushja me këmbë të shtrembra, e cila është nëntë vjeç. Në fakt, ato këmbë të shtrembra i ka trashëguar nga unë. Të miat janë edhe më të shtrembra. Asnjëherë nuk më kishte pyetur se me çka merresha. M’u afrua, duke mbajtur një fletore me kopertina të pastra të bardha ku nuk shkruante asgjë, ma tregoi titullin që ua kishte dhënë mësuesja dhe më pyeti. A jam? Duhet ta shkruante një hartim për profesionin tim. Për profesionin e babait të saj.

Isha i shtrirë pa shumë vullnet në divanin e vjetër ngjyrë drapi i cili nuk mund të hapej tash e sa vite. Pas zhvendosjes së katërmbëdhjetë dhe të fundit mjaftonte që mund të shtriheshe në të. Atë banesë bashkëshortja ime e trashëgoi nga halla e saj që kurrë s’ishte martuar, e cila kaloi në amshim më katërmbëdhjetë shkurt. Nuk është çudi që i Madhërishmi e kishte ftuar bash atëherë – thoshte se tërë jetën ishte e dashuruar me dikë. Ph, e dashuruar. Dashuria është për kalamaj, dhe jo për njerëz seriozë të zënë me punë siç jam unë. Tridhjetë e katër metra katrorë banesë për ne të tre ishin mjaftueshëm. Secilit pak më shumë se njëmbëdhjetë metra.

Nxora edhe kokrrën e fundit të vullnetit nga truri im i mpirë dhe me krenari iu përgjigja se jam shofer kamioni. Dhe jo të ndonjë kamioni të thjeshtë, por të maunës skani. Vajza ime dëgjoi “avion” dhe jo kamion. Kroi veshin; kruarja zgjati disa sekonda, duke lënë një nishan të kuq mbi atë vend. Ishte e sapoqethur shkurt sepse në shkollë ishin shfaqur morrat dhe nëna e saj, bashkëshortja ime, ishte kapur për një fjalë të vetme: preventivë.

Shqiptova disa fjali në lidhje me punën time dhe i thashë vajzës se kjo i mjaftonte për të shkruar një hartim të mirë. U krua përsëri, u ul pranë divanit ngjyrë drapi, hapi fletoren në tepih dhe filloi të shkruante. E befasoi informata se në agjendë unë e shkruaja çdo kilometër të kaluar qëkur ngas kamionë. Në atë agjendë nuk shkruheshin të dhënat për ngasjen e automobilit.

Çdo mbrëmje, bashkëshortja ia kontrollonte flokët. Edhe mua m’i kontrollonte flokët, duke kërkuar morra e thërija, duke këmbëngulur që të qethem. Nuk mund të hiqja dorë nga bisteku im, të cilin e kisha që nga shkolla e mesme. Më duket se asnjë qime nuk më ka rënë që atëherë.

1.

Unë kam mbaruar shkollën trevjeçare të trafikut. Me të përfunduar shkollën, babai më punësoi te miku i tij Marko Çoloviqi, i cili ishte pronar i disa mishtoreve. Asnjë mishtore nuk dallonte nga yrneku i mishtoreve të tij të tjera të cilat kutërbonin fort në mish të prishur. Në fillim nuk ma rrokte se si arrinte t’i shiste produktet e tij. Përditë, me kamionin volvo, me frigorifer, i furnizoja me mall ato mishtore të mbuluara me kutërbim. Si arrinte shefi Marko t’i shiste produktet e veta? Gjithmonë ishte së paku njëzet për qind më i lirë se konkurrentët, që rriste dukshëm qarkullimin në mishtoret e tij. Kjo ishte arsyeja e parë. Ndoshta edhe e mjaftueshme për një vend të varfrish. Arsyeja e dytë ishte se shumicën e kafshëve të sëmura apo të ngordhura të cilat përdoren për ushqim të njerëzve, në territorin e krejt shtetit, e blinte ai. Për transportin e atyre kafshëve kujdesej Oskari. Ky Oskari ishte fjalëpak, shkurtabiq, fytyrëtullë, mjekërthinjur përkundër moshës rinore. Më duket se nuk ishte më shumë se tridhjetë e pesë vjeç. Oskari ishte përgjegjës për transport deri në çastin kur mori lejen për të hyrë në Shtetet e Bashkuara. Atje i jetonte motra dhe dhëndri. Ato kafshë të sëmura a të ngordhura shefi Marko Çoloviq i kategorizonte dhe i përpunonte në thertoren e tij.

“Nga nesër, je në pozitën e veçantë, të përgjegjshme”, më thirri Çoloviqi dhe më tha. “Personi që e mbajti atë pozitë po shkon jashtë vendit. A e di pse po shkon? Sepse te Çoloviqi mori dijen dhe përvojën të cilën jashtë vendit e çmojnë gjithsesi. Prandaj, hapi sytë”, më tha babai im.

Pozitë të veçantë? Më shkoi mendja tek Oskari i cili nga kutërbimi i kafshëve të ngordhura të futur në qeskën e flokëve të kokës së tij nuk u çlirua as atje, në Amerikë.

Më pas, ndoshta një muaj e gjysmë pasi shkoi Oskari, fillova të bëj edhe udhëtime tejkufitare. Shkoja për mallra të cilave u kishte dalë afati apo ishin mallra të cilat ata, gjermanët, austriakët ose zvicranët nuk e përdornin në ushqimin e tyre. Sytë. Zorrët. Veshkat. Trutë. Njëherë kam transportuar edhe gjysma. Mbi njëqind gjysma valëviteshin në frigoriferin e volvos.

2.

Për më shumë se dy vjet po punoja për shefin Marko. Edhe pse paga ishte e mjerë, unë isha i kënaqur. Shkoja shpesh jashtë vendit, kontrabandoja cigare dhe alkool, gjatë udhëtimeve takoja vajza të pranueshme koha e të cilave nuk ishte e shtrenjtë. Kontrabanda e mbulonte lehtë shoqërimin me to. Në atë kohë hiperinflacioni, në raport me shumicën e njerëzve, jetoja për merak.

Pastaj më trokitën te dera. Ata të dy, të dytë me buzëqeshjen prej veshit në vesh. Dhëmbët i kishin më të bardhë se rripat. Disa orë më parë kisha mbërritur nga Baseli.

“Po e shoh se je në formë të mirë të ngasjes. Nuk dukesh i lodhur. Zvicra nuk është afër”, tha njëri nga dy policët ushtarakë.

Më çuan drejt e në front. Më lanë para Ilokut. Atje më dhanë të ngisja kamion civil, FAP kiper. Mora pozicion të veçantë në njësit, me vulën Sekret ushtarak në librezë.

Nëntë muajt të cilat i kalova në ato detyra speciale kaluan relativisht shpejt. Kurrë askujt nuk ia kam thënë as edhe një fjalë për atë që kam bërë atje. Askush kurrë nuk më ka pyetur.

Tash, kohë pas kohe kam makthe, nuk është se nuk kam. Shpesh ëndërroj trupa grumbull, të cilat janë lënë prapa kabinës në të cilën gjithmonë kam qenë vetë. Kurrë nuk kam pasur kopilot. Kisha ndjenjën se po transportoja kunguj apo bostanë sepse këtë e kisha bërë disa herë kur po mësoja në shkollë për t’u bërë shofer kamioni. Kur mbërrija te lokacioni për të cilin kisha urdhër me shkrim, dilja nga kabina pas shkarkimit të trupave dhe qëndroja anash ndërsa dy ekskavatorë i shtynin ata trupa në gropa tashmë të hapura me madhësi terreni volejbolli. Të gjitha gropat ishin nga ana jonë e Danubit. Nganjëherë dëgjoja britma, burrash, grash dhe fëmijësh, të cilat dukeshin sikur cijatje për shkak të zhurmës që prodhonin ekskavatorët. Zëri i bilbilit të eprorit shënonte fundin e gjysmës apo të çerekut të parë, shenjë se duhet të kthehesha mbrapa. Në territorin armik. Për turin e radhës.

Babai im ishte krenar me mua kur u ktheva. Hapi tendën jeshile në oborrin tonë dhe ftoi mbi njëqind mysafirë. Fëmijët e grumbulluar në mua panë ushtarin, luftëtarin. Ndoshta edhe heroin.

3.

“Tre, katër, pesë, gjashtë...”, tha ushtari i pispillosur, duke hedhur cigaren gjysmë të djegur në asfalt. As që kishte filluar t’i dalë mjekra. Tek-tuk ndonjë qime mbi buzë dhe në mjekër ia mashkullonte fytyrën femërore.

“Uh, si qenkan bërë duq këtu? Çfarë kutërbimi! Emigrantët e dreqit!”, bërtiti duke u larguar mënjanë, pa fshehur prej atyre njerëzve shtytjen për të vjellë. Volli vetëm disa metra larg maunës sime skani, duke iu afruar kanalit buzë rrugës në të cilin gërshetohej lëngu i errët i cili më shumë i ngjante naftës së papërpunuar se ujërave të zeza. Edhe në atë leng mund ta shihte fytyrën e tij të pispillosur.

Provoi të nxirrte faculetën nga xhepi për ta fshirë gojën, por edhe një valë tjetër nga lukthi iu derdh në kanal. Ndjeva aromën e djathit të tymosur, aromë të cilën sigurisht e ndjenë edhe njerëzit të cilët prapa shpinës së tij dilnin njëri pas tjetrit. Dilnin ngadalë, butësisht, si kur leopardi i afrohet presë. Së pari u shfaqeshin shputat. Shumica në ato shputa kishin atlete të cilat ishin kopje të dukshme të nikeve. Më pas u shfaqeshin ijet, gjokset që pastaj kokat t’u dilnin në fund. Të marrshme, të kërrusura drejt asfaltit. Dukej sikur kokat po ua tërhiqte teposhtë ndonjë peshë e padukshme. E ndjeva marren e tyre, megjithëse në çastin e parë mendova se ishte frikë. Dilnin nga ajo hapësirë e ngushtë, nga bunkeri i ndërtuar më vonë në pjesën e përparme të rimorkios, i cili gjendej mu te kabina e skanit.

“Shtatë, tetë, nëntë...”, numëronte pispilluqi. Burri tjetër, doganieri, rrinte çuç pranë dyerve të kopilotit duke mbajtur kapelën në dorë. “Ndoshta duhet të thërrasim ndihmën e shpejtë? Shikoji si duken! Shiko, secili i zbehtë si lecka. A thua kanë pasur mjaft ajër në atë bunker?”, tha.

“Dymbëdhjetë, trembëdhjetë...”, më depërtonte nëpër llapën e veshit. Përnjëherë u ndal numërimi.

Tashmë doganieri i ishte afruar pispilluqit kur pa një djalosh zeshkan me bermude të kuqe, i cili nuk ishte më i madh se shtatë vjeç. Tuta e bardhë i varej mbi trup, as që i shiheshin pëllëmbat. Ishte i qethur shkurt, ndoshta në “tresh”. Ma kujtoi vajzën time, dhe mendova se edhe në klasën e tij ndoshta ka pasur morra. Pas tij dolën edhe dy djem moshe dhe frizurash të ngjashme, ndoshta edhe ata me morra në flokë. Të tretë kishin lëkurë më të errët se këta që kishin dalë më herët.

“Pesëmbëdhjetë!”, bërtiti pispilluqi. “Sa paskan qenë, dreqi e marrtë? Si i paske futë këtu?”, m’u kthye mua.

“Shtatëmbëdhjetë”, i thashë qetas.

Më pas nën kamion, nga bunkeri i poshtëm, nxori kryet gruaja me trup zogu, me ngjyrë lëkure sikur tre djemtë e mëparshëm. Pastaj u shfaq edhe burri, i cili doli shumë më shpejt se gruaja. Thatanik, fytyrëzbehur, gati sa fluturoi te këta katër. Polici dhe doganieri i shikuan djemtë, gruan dhe burrin të cilët bënë qarkun në të cilin u përqafuan fort.

“Kjo duhet të jetë nëna. E ky, babai i thinjur. Familja, or burrë”, tha doganieri.

Nga xhepi i pasëm nxori një duq me para.

“Ka pesë e dhjetë? Të mos i numëroj? Treqind euro për kokë?”, tha.

“Aq”.

Kroi mjekrrën me para dhe, duke lëvizur kapelën majtas-djathtas nëpër kokë, tha: “Ktheji në ato bunkerë dhe vazhdo. Më nuk do të të kontrollojë askush deri te destinacioni”.

Gjithë kohën teksa ngisja maunën e ndieja se si lëviznin në ato tetë metra katrorë. E dija saktë edhe kur urinonin në shishe plastike. E dija edhe kur i merrte gjumi, dhe trupat u rehatohen dhe u përplasen për muret e bunkerit.

I çova deri në Gjermani pa pauza të panevojshme. Deri te paralagjet e Munchenit, ku i lashë në një garazh. Katërmbëdhjetë prej tyre dolën, tre të tjerë mbetën në bunkerin e maunës. Djali me bermude të kuqe dhe me tutë të bardhë, si dhe dy gra, jo më të mëdha se tridhjetë vjeç, nuk dolën. Edhe kësaj radhe dështoi ventilimi.

Edhe për ata të tre, pavarësisht vdekjes, vlente i njëjti çmim – një mijë euro për kokë.

*

Isha shumë afër të blija një banesë të re, shumë më të madhe, një dupleks me paradhënie prej shtetëdhjetë metrash katrorë në Novo Naselje. Tridhjetë e katër katrorë për ne të tre, pak më shumë se njëmbëdhjetë për person, është nën minimumim e çdo dinjiteti njerëzor.

Përkthim: Qerim Ondozi

Kur hyj në shtëpi, e fik dritën

Ena Katarina Haler

Të fundit i shkulën dritaret. Me fytyra të skuqura flakë, tërhiqnin korniza, shembnin mure, ja edhe babi im dhe sa hap e mbyll sytë – një dritare nga shtëpia e tyre u gjend edhe në hangarin tonë. Pa fije dobie, vetëm marrim në thua dhe shajmë, sa e sa herë e kemi mallkuar atë kornizë, dreqi e marrtë, qysh s’e mori.

“T’i gëzojnë tash shtëpitë lakuriqe”, thotë ai, babi im, dhe mirë e ka, edhe sakatët i hedhin lakuriqë, e pse të jetë ndryshe me shtëpitë.

Nëpër hapje të tilla lakuriqe sheh brenda shtëpisë edhe kur brenda është terr. Mbetën ashtu qyqe e ne menduam se do të zhdukeshin vetvetiu; nëse do të na duhet ta shkulim ndonjë tullë – pse jo, e shkulim, por, sidoqoftë, do të shembet dhe në fund do të kemi paqe.

Përballë shtëpisë sime shembet kështu shtëpia e saj. Në atë vend, çështje kohe gjithsesi, do të mbetet ndonjë ngrehinë e kalbur tullash dhe balte, dhe unë nga dritarja ime më në fund do të mund të shoh fushën e bleruar mbrapa saj, plot kaçubesh të dendura. Besonim fort në atë shembje, seç i tundte era muret; ai pluhur që fluturon mund të ishte edhe hi, të përvëlon, e unë i mbyll fort sytë kur kaloj pranë asaj shtëpie, dreqi e marrtë.

Kush shtrihet në krevatin tim, aty mund ta dëgjojë ushtimën e trenit. Nëse shtrihesh në shpinë, rruazat bëhen hekurudha dhe zëri kumbon prapa tyre, zhduket diku mbrapa fushës, ndërsa shtëpia përballë ende nuk është shembur dhe ma pengon pamjen. Nëse ndalem te dera e dhomës, shoh qartë se ç’bëjnë ata të cilët janë vendosur në shtëpinë e saj. Më mjafton ajo pak dritë nga rruga për të parë gjithçka që bëjnë në atë dhomë të parë, ku dikur flinin prindërit e saj. Dhomën e saj mund ta shoh vetëm nëse i afrohem dritares sime: mirë që e kemi shkulur derën e po shkëlqen muri i hirtë, shiu s’po i ndahet. Buzë atij muri gjithmonë donte të flinte, gjithmonë më shtynte në skaj, donte që unë të bija, s’ka tjetër.

“Na i kanë sjellë ata që presin”, më thonë, “ata presin edhe kur kanë pushkë, presin se u pëlqen!” E ne, shpejt e shpejt në shtëpitë tona, i mbyllim portat, dridhemi thuajse na i kanë shkulur të gjitha dyert dhe dritaret, i kanë nxjerrë dhe shitur në treg, dhe tash era na e pret trupin bosh, aq shumë dridhemi ndërsa ua kemi frikën, edhe pse është verë kur shkoj të fle, sytë më lagen dhe për një kohë të gjatë rri shtrirë në djersë.

Na ka mbetur diçka në fyt, e nëpër vrimat e hapura lëkunden gratë, vetëm fytyrat e tyre të bardha e thyejnë zinë e territ. Ecin poshtë e lart nëpër dhomë, sa nuk i ngulfatin pëllëmbët nën krahë ndërsa i shtrëngojnë duart në gjoks: si vallë të presin me ato duar?

“Ato janë kuçkat e tyre”, më thonë, “ato i kanë puthur, e ata kanë prerë!”

Që nuk kanë mundur ta puthin dikë që ka ditur të shtijë me pushkë, për këtë ne nuk kemi faj.

Pasi në mes të oborrit digjet ajo që nuk kemi mundur të marrim nga ato shtëpi, e lëmë para dyerve të kuçkave. Kështu ua shkruaj edhe te porta, ende digjet zjarri të cilën do ta shkelë, ta shkelte së paku këmbëzbathur, kuçka e cila tash fle në shtëpinë e saj. Mami më ngre veshin dhe kur hyjmë në shtëpi më jep dajak derisa skuqet. Largohet nga unë, ashtu e hidhëruar, e tërbuar me ta, që nuk e kanë lënë shtëpinë veç të shembet.

Të sajët kanë shkuar, sepse kanë qenë ata që vjedhin. Përnjëherë u bë e ditur që vjedhin, por edhe të plaçkisin, të vrasin për mallin e huaj dhe ç’mund t’u bësh atyre, më mirë larg, e shtëpitë le të shemben. Nuk kisha se si të mos pajtohesha: por këta që vjedhin, kështu janë ata, më ka vjedhur edhe mua, diçka duhej të vidhte. Të gjitha ato sendet e mia që mendoja se kanë humbur kushedi se ku, duhet t’i ketë marrë ajo, s’ka kush tjetër dhe prandaj kanë hallakatur nëpër dollapët e tyre, nxirrnin sirtarë, hapnin çarçafë e jorganë, se mos bie diçka e jona, diçka duhet të kenë marrë, e nëse nuk gjenin asgjë (për çdo rast, duhet qenë të sigurtë), i çonin në shtëpi të gjitha gjërat e tyre, pëplaseshin komodinat nëpër pikat e katundit, se mos ka brenda tyre diçka e jona, i mbushim dhomat me orendi, rroba, i varëm perdet e tyre në dritare – gjithkund mund të përbirohet ajo që na kanë rrëmbyer, ku do të dalë vallë në dritë?

E atë që ajo ma mori mua, duhet ta ketë marrë me vete. Duhet të jetë kështu, se unë s’po gjej gjë prej gjëje. Hyj në shtëpi, i hap të gjitha sirtarët një nga një, hallakas të gjithë gjërat e tyre dhe asgjë e imja nuk bie prej tyre. Çkado që më ka vjedhur, nuk e kam unë, e nuk ka mundësi të ketë mbetur as në shtëpinë e saj. Atje tash po i hallakasin dhomat e saj, ato dy silueta grash në zi, askënd tash nuk po e puthin dhe askush këtu nuk pret më. As ato nuk është se e dinë ç’të bëjnë me veten, sillen e pështillen rreth dhomës dhe pastaj dorëzohen, e kur ndodh kjo, unë më nuk i shoh, flenë diku poshtë kornizës dhe a thua u kalon edhe atyre treni përfundi sikur mua? Kështu i kalonte asaj, ajo e dëgjoi e para, më përshkonte shpinën me gishta dhe thoshte:

“E dëgjon, këtu?”

E dëgjoj, nuk më zë tash gjumi nga kjo.

Ndalem në një skaj të dhomës, i shikoj derisa të fundosen, vallë a i merr gjumi? E di se nuk mund të më shohin, nëse ngulem në atë skutë. Kur drita është e ndezur në dhomën time, nuk shoh jashtë, por një hije lëviz diku në tavan, e ndjekur nga diçka krejt e zakontë dhe atëherë e di, ka lëvizur edhe ajo; shoh siluetën time në xham, në vend të sigurtë, në skutën ku ajo nuk mund të më shohë.

Kushedi se ç’dëgjojnë këto të dyja, kur shtrihen aty ku nuk ka më krevat. Plaka vjen të flejë më vonë dhe deri në atë çast e shoh vetëm atë, të bijën mbase. E shikoj se si lëviz para vrimës së hapur andej-këndej, heq nga vetja zinë copë-copë, dhe më pas më shkon mendja se duhet të jetë më e madhe se unë, shumë vjet duhet të ketë në ato lëvizje. E shikoj nga ajo skutë e dhomës se si i shtrëngon duart në gjoks, e fshin edhe atë era mbase, dhe ndërsa i afrohem dritares sime, ajo qëndron atje krejt e ngrirë dhe e ngurtë, s’ka perde pas së cilës do të fshihej, pas së cilës do të ngritej drejt meje, në maje të gishtave.

“Mbylli perdet, s’kanë pse të na shohin! Është dashur menjëherë t’ua gozhdojmë dritaret me dërrasa”, më thotë motra dhe e ngre perden, gati e thyen garnishën.

Kur ka dritë brenda, e shoh veten në dritare. E di se jashtë fryn era, në shtëpi futet ai acar nga i cili kutërbojnë muret dhe tkurret lëkura, shtrati është i akullt si dheu i zi, dhe zhvishem shpejt dhe i vë duart në gjoks, mbështillem me to sa mundem, sikur të mund të mbështilleshim brenda vetes dhe të ngroheshim ashtu. Kur nuk ka njeri, marr guxim ta hap perden me dorë dhe ja ku është ajo, në cep të dhomës e heq atë zinë e saj dhe fluturimthi e vesh këmishën e natës. Në atë çast, kur nuk ka asnjë rrobë në trup, është krejt e re; e gjithë ajo ashpërsi derdhet, është e re, vogëlueshe, për t’u mbështjellë në një batanije të ngrohtë.

Herën e parë kur e pashë lakuriq, dola vrap nga shtëpia. Era më nxori jashtë, si e pakokë dola në oborr dhe u mbylla në hangar, gjithandej vinte erë talle e bloze, gati të zihej fryma. U ngjita për atë dritare, vazhdonte të qëndronte aty në mes, dreqi e marrtë nuk është se mund të bëhej gjë tjetër pos ta përplasje xhamin me dorë. Gjaku rridhte rrëke, dora u shndërrua në top të kuq, mendova se do të merrte flakë sa shumë më digjte. Dhimbja e dorës s’ndalet, e trenat nxitojnë njëri pas tjetrit, m’i shpojnë veshët deri në agim.

“Ç’ke ti, kush ta mori hakun?” ma pastronte babi plagën dhe po të ngrente edhe pak do të ma kishte këputur dorën nga krahu.

Nuk prish punë.

Kur hyj në shtëpi, e fik dritën. Perdet i mbaj hapur, dimri po vjen, e përballë qëndrojnë të mbyllura perdet e trasha, do të vënë edhe dritare, e mua vazhdon të më kullojë gjaku nga varra nëse e shtrëngoj dorën; të mund ta shqyeja krejt pëllëmbën me thonj. Më nuk mund ta shoh, është bërë hije prapa xhamit dhe në ato çaste më vjen t’i hap të gjithat, ç’të bësh, le të futen brenda, le të na i marrin të gjitha, le t’i çojnë e t’i shesin, le të na dëbojnë, edhe kjo duhet të ndodhë.

Përkthim: Qerim Ondozi

Rrokaqielli i kuq

Lana Bunjevac

Teta Nada ishte shoqja më e ngushtë e gjyshes. Jetonte jo larg nesh, në njërin nga dy rrokaqiejt me tulla të kuqe në rrugën paralele me tonën. Ata ishin të ashq. rrokaqiejt ushtarakë, të ndërtuar në vitin 1974, 20 vjet të plota pas ndërtimit të kuartit tonë, por nga këndvështrimi im ato kanë qenë aty përherë. I ndan tarraca e cila sot është e lënë pas dore dhe plot barishte, por dikur i shërbente qëllimit të vet dhe ishte vendtubim i kalamajve dhe banorëve. Kalamajtë aty luanin futboll, e gjyshet rrinin nëpër banka. Për ne, kamalajtë, rruga në të cilin ishin rrokaqiejt gjithmonë ishte rrugë “armiqësore” dhe kështu erdhi deri te ndarje e heshtur e territorit – ata nuk guxojnë te bankat tona, ne nuk guxojnë në terracën e tyre. Nga ana e pesma e tarracës ishte stacioni policor, në oborrin e të cilit dikur ishte njëfarë peme e vjetër e pjeshkës në formë hardhie, dhe në çaste trimërie megjithatë vendosnim të nxitonim drejt tarracës, të mblidhnim pjeshkë të papjekura, t’i hanim derisa na kapte barku, dhe pastaj me bërthama t’i qëllonim policët përtej gardhit.

Në rrokaqiellin e majtë jetonte edhe teta Nada. I shoqi i saj ishte ushtarak në pension, kishin një djalë i cili ishte në klasë me mamin tim, dhe kështu gjyshja dhe teta Nada u njohën përmes fëmijëve të tyre. Pas një kohe u bënë mikeshat më të ngushta, u shoqëruan edhe familjet dhe të gjithë bashkë shkonin në piknikë në Opatija. Teta Nada shpesh ndalej te ne dhe e mbaj mend që gjithmonë qeshte me zë të lartë dhe çdo gjë e përsëriste dy herë – gjyshen time e quante plaka, plaka, mua më thoshte mace, mace, dhe gjithmonë thoshte se do të rrinte veç pesë minuta, veç pesë minuta, të cilat pothuajse gjithmonë shndërroheshin në një orë. Sikurse gjyshja ime, as teta Nada nuk ishte e shkolluar, ishte amvise, por ishte këmbëngulëse dhe e kujdesshme, u arsimua vetë dhe si grua e rritur e përfundoi shkollën ekonomike me korrespondencë.

Nada dhe i shoqi i saj ishin nga Banija, nga një fshat te Glina, ku kishin shtëpinë dhe ku e kalonin çdo çast të lirë. Teta Nada kishte theks të mrekullueshëm të asaj zone, të cilin nuk e kisha dëgjuar tash e sa vjet deri në çastin kur në TV nisën të shfaqnin reportazhe nga zonat e goditura nga tërmeti. Gjithmonë i silllnin gjyshes pemë dhe perime nga fshati, sepse kishte aq shumë saqë ata vetë nuk mund t’i hanin, por edhe gjyshja e kaloi një verë të tërë me ta. Edhe unë duhej të shkoja me të sepse atë vit nuk shkuam në bregdet, por unë me neveri e rrefuzova, sepse kur je 12-13 vjeç nuk është fort lezet ta kalosh verën me gjyshen dhe me ca plaka në fshat (tash më vjen keq).

Një vit më vonë, teta Nadën dhe të shoqin e saj në fshat i gjeti lufta. Në fillim askush nuk ishte i vetëdijshëm për situatën, siç flitej atëbotë, dhe shpresonin se së shpejti do të ktheheshin në Zagreb, por kjo nuk ndodhi, dhe kështu me rroba vere mbetën të ngujuar në fshat deri në vjeshtë, pa telefon dhe pa mundësi për ta lajmëruar dikë. Përjetuan gjithçka në atë periudhë, këtë e kuptuam më vonë, por arritën disi të iknin nga fshati dhe nëpër disa pyje e kaçube mbërritën deri në Bosnje, ku i strehoi një familje myslimane dhe u ndihmoi të arrinin deri në Beograd ku jetonte vëllai i të shoqit të Nadës. Shpresonin se nga Beogradi do të mund të ktheheshin më lehtë në Zagreb.

Në ndërkohë, në Zagreb nisi gjuetia në njerëz të cilën jetonin në banesa ushtarake, dhe kështu edhe banesën e teta Nadës në rrokaqiell e zuri dikush nga radhët e Ushtrisë së Kroacisë. Kur gjyshja ime thirri njëherë për të parë se kush ishte në banesë, u lajmërua një zë i panjohur burri dhe ia shau nënën çetnike. Gjyshja u frikësua dhe nuk thirri më. I biri i Nadës nuk arriti të merrte asnjë gjë nga banesa e vet, as veshmbathjet, as dokumentet, asgjë, dhe kështu e mori të dashurën e tij shumëvjeçare, i cila dha dorëheqje në muzeun ku kishte punuar dhe, si sot për nesër, shkoi me të në Holandë. Kurrë nuk u kthyen më dhe shumë kohë para se një gjë të tillë ta bënte zyrtarisht edhe shteti kroat, i shkëputën përgjithmonë të gjitha lidhjet me republikat dhe krahinat e ish-Jugosllavisë.

I këputur nga brengat, bashkëshorti i teta Nadës vdiq pak kohë pas kësaj, pësoi infarkt, dhe kështu teta Nada mbeti vetëm në Beograd me familjen e tij e cila nuk e donte fort, dhe në momente të rralla kur i jepej rasti, i qante gjyshes në telefon dhe i thoshte se mezi priste të kthehej. Por, nuk kishte ku të kthehej, sepse burri i panjohur nga HV-ja ende ishte në banesën e tyre, e ndoshta vazhdon të jetë aty edhe sot e kësaj dite.

Pasi mbaroi lufta, teta Nada arriti të vinte në Zagreb, ta rregullonte pensionin dhe për ato dy javë qëndroi te gjyshja dhe gjyshi im. Sytë i ishin zbehur, nuk qeshte më, nuk thoshte plaka, plaka dhe qante saherë që gjyshja ime dhe komshiket i jepnin ndonjë paketë me rroba e çarçafë, sepse teta Nada më nuk kishte absolutisht asgjë të vetën. Atëherë e autorizoi gjyshen time për t’ia marrë pensionin, e ajo vinte kohë pas kohe nga Beogradi për ta marrë atë. Disa vite më pas, vdiq edhe ajo, e para dy vitesh edhe gjyshja ime. Në adresën e gjyshes vazhdonin të vinin raportet e gjendjes së llogarisë së teta Nadës në bankë dhe megjithëse tash e disa herë kam shkuar të intervenoj për të mos na dërguar më raporte, Banka e Zagrebit nuk ndalej:

– Autorizimin mund ta heqë vetëm personi i cili e ka autorizuar personin tjetër.

– Por ky person ka vdekur, ne vetëm duam që ju të mos na i dërgoni këto raporte sepse po na shqetësojnë.

– Na vjen keq, këtë mund ta bëjë vetëm personi në emrin e të cilit janë raportet.

– Por ajo është gjyshja ime, e ajo ka vdekur.

– Atëherë personi që e ka autorizuar atë.

Dhe kështu rreth e qark.

Saherë që vjen zarfi i ri më kujtohet teta Nada teksa më thërret nga dera, mace, mace, dy herë, patjetër.

Përkthim: Qerim Ondozi

Vorbullat

Senad Jusiq

Vërbasi këtu bën një kthesë të butë dhe, diçka që nuk i ka hije atij, degëzohet në tri rrjedha duke prodhuar kështu ujdhesa të vogla, e pak më poshtë ata tre shiritë të dredhur përsëri bashkohen dhe bëhen një. Ushton, ka baticë. Bregu nga kjo anë është i pjerrët, me shelgje e shkurre. Tutje shtrihet rrafshina, rrafshina është problem, nëpër terr rruga e pafundme në brendinë e saj zhduket, assesi ta mbërrijmë.

Më e vogla duhet të urinojë. Bash tash. Nga frika, sigurisht.

– Duro edhe pak se mbërritëm. Kaq – i drejtohem nënës – unë nuk mundem më. Nga të dyja anët janë çet... ushtarët serbë, punkti nja dyqind metra tutje. Shkoni rrugës, vetëm rrugës. Mos zbrisni nga asfalti, gjithçka përreth është e minuar.

Qëndrojnë të kërrusur. Frikë. Frikë. Frikë. I ka humbur Irenës ai nazellëku, nuk qahet për çdo imtësirë, pse kjo, pse ajo... Heshtje. Diku në largësi kumbon pushka. Pavetëdijshëm u ngjiten supeve të mia.

– A mundesh edhe pak me ne – përgjëron nëna – veç edhe pak?

Edhe kështu kam shkuar më shumë se që është dashur. Toka e askujt. Shtëpitë sa vijnë e rrallohen, e fusha gjithnjë e më e gjerë. Shtëpitë e boshatisura, moti të djegura, vrimat si zgavrat në kafkë. Dëshmitarë të shkatërrimit. E kaluam edhe timen. Mbetet vetëm fusha. Pamjet përgjëruese – edhe pak. Shumë shpejt edhe mua ka për të më plasur. Hapi më i kujdesshëm, më i tendosur, pushka e zhbllokuar; ato marrin frymë me gojë, ta fshehin edhe atë tingull tradhtar. Kur e ndiej se janë ndalur, se duan të ndalen, kthehem, shkurt, dhe shpejtoj hapin, e ato më ndjekin, harrojnë lodhjen dhe ngurrimin. Zgjatje e vogël, zonë e ndërmjetme, aty askush nuk vjen. Ndalemi, rruga e pashkelur ikën me natën. Sado që i hapim sytë dhe me shikim e çajmë errësirën, gjë nuk dallohet. Janë ulur çuç. Janë në prag të panikut, unë këtë s’e kisha paraparë. Flas me pëshpëritje.

– S’keni pse frikësoheni, shkoni rrugës drejt dhe pas pesëdhjetë metrash bërtitni me zë të lartë: Heeeej, civilë jemi, gra... kështu diçka...

Nëna mendohet. Për një çast luhatet, hedh një shikim të shpejtë në drejtim të qytetit, kthen sytë tek ato të dy, pastaj prapë në rrugë prapa nesh. A do të heqë dorë? Ngrihet me kujdes. Nxjerr paratë për të cilat jemi marrë vesh. Ma shtrëngon dorën. Dridhet.

– Të faleminderit si Zotit – flet me pëshpërimë gati pa zë – nëse takohemi ndonjëherë...

– Takohemi, vetëm shkoni rrugës. Vetëm rrugës, mos u largoni nga rruga...

Asgjë nuk të afron si frika dhe fatkeqësia. Përqafohemi si të ishim familje e ngushtë, sinqerisht dhe afërsisht, për lamtumirë, pa asnjë fjalë. Jabanxhi të djeshëm. Qetësi. E mbytur dhe e sikletshme, me shushurimën kërcënuese të ujit.

Siç vjen papritmas, ashtu edhe zhduket ndjenja e afërsisë. Atë e shtyp një mendim shtypës, i cili i paralizon, mendimi për atë hap të fundit që duhet ta bëjnë.

– Nuk ka as njëqind metra deri te punkti i tyre – pëshpëris. – Shkoni për pesëdhjetë dhe pastaj bërtitni, çkado, do t’i dallojnë zërat femërore. Kurrsesi mos dilni nga rruga. Veç me guxim, nuk jeni të parët që po i çoj, besomëni.

Ngurrojnë. Do të heqin dorë. Nuk duan. Nisen me hapa të pasigurtë, me ndalesa. Kthehen të përhumbura, dhe kur më shohin, vazhdojnë më me vendosmëri; i ndjek me shikim deri kur siluetat e paqarta zhduken në errësirë. Pres. Në vend se të kthehem nxitimthi mbrapa, pres. Ç’m’u desh kjo? Të frikësohem për tri gra të mjera të cilat i kam njohur para tri ditësh. Për një mizerie.

Veç mos u largoni nga asfalti. Veç drejt, rrugës. Veç asfaltit. Po e ndezi një dhe po kthehem. Mirë është, duhet të kenë vënë kontakt, megjithëse është e çuditshme që nuk u dëgjuan thirrjet. Mirë është.

– Bru-boom – jehon nëpër natë.

Kjo është minë! Të dhjefsha fatin. Dhe fatkeqësinë. Të dhjefsha mendtë e gruas. Budallaqe të marra. Njëqind herë ua kam përsëritur të mos zbresin nga rruga. Njëqind herë! A ka ndonjë gjë që më del mua mirë?

Fillojnë të shtënat, breshëri të tëra. Dum-dum-dumdum-tuum. BAM!? Jehon lugina, kumbimi në rrathë koncentrikë përplaset nga njëra anë te tjetra. Fishkëllejnë mbi kokë. Mendojnë se ka depërtuar ndonjë grup diversant.

Bregu i pjerrët ofron strehë. Poshtë është një kazan natyror me vorbulla të rrezikshme, babai kurrë nuk na linte të laheshim aty. Kurrë. Për shkak të motrës.

*

Ishte trembëdhjetë vjeç kur u mbyt. Mu në këtë vend. E përpiu vorbulla. Fusha atëbotë ishte e mbuluar me tenda ushtarësh gjermanë. Wehrmacht. E nxori gjermani bjond; askush nga vendasit nuk kishte shkathtësi as guxim të zhytej në kazanin natyror të cilin Vërbasi e bënte në atë pjesë, dhe të kërkonte në dy-tri metra thellësi. Gjyshi e pranoi trupin, e mori në prehër dhe kështu pa u ndalur e pa thënë asnjë fjalë e çoi në një përpjetëze jo të vogël deri te shtëpia mbi shpat. Këtë gjithmonë e tregonin pleqtë: qetësinë e tij, fytyrën e gurtë, reagimin stoik. Reagimin e nanës kurrë askush nuk e zuri në gojë.

*

– Prapë po rrëkëllen.

– E ty ç’të hyn në punë?

– Jo hiç, thjesht... Dëgjo... e sheh atë grua në tavolinën e fundit... mos kaq ashiqare... po, ajo e thinjura... të kujtohet?

Kurrë parë s’e kam. Veç pak. Më duket se e njoh... po jo.

– Më mirë të na qerasësh edhe nga një sesa të shikosh plaka.

– Eh, aty qëndron problemi – fillon me siklet. – Banonte në hyrjen e motrës sime, ishte dje për kafe. Biseduan tri orë. I kishte vdekë vëllai dhe kishte ardhë në varrim. Dhe t’i ndreqë letrat rreth banesës së vet. Martesë e përzier. Tash është në Kanadë. Doli, tha, vitin e fundit, njëfarë ushtari e nxori përtej vijës për para, atë dhe vajzat. Vajza më e madhe, Irena, e pësoi. Shkeli minën...

Në kokën e trazuar mendimet thuren ngadalë, të pathëna. Përnjëherë i zgjuar, i shqetësuar dhe i paaftë për të menduar, ia drejtova një shikim të dyshimtë, pyetës. A mos është ajo? Të mos kish’ thënë Miki as që e kisha... Rri pa lëvizur, me shikim të shtangur. Si ka mundësi të ketë ndryshuar kaq shumë për... katër vjet. Fytyra e rrudhur, e zbehtë. Mund të vëja bast se ishte zeshkane. Tash është krejt e thinjur po nejse, është kokëlartë, e pranishme amshueshmërisht. Në krejt paraqitjen e saj ka diçka kundërshtuese dhe tronditëse. Sytë e zinj shkëlqimi të akullt të fiksojnë, me lot, por pa asnjë lëvizje kapakësh. Dhe nëpër lot, shikimi i ashpër.

Gjërat nëpër tavolinë, gotat dhe shpuzoret e marra, bëhen vazo antike, u ngul sytë dhe përdridhem nën shikimin e saj shpotitës. Miki pëshpërit diçka në vete, kundërshton, thotë të mos kthehem, se po qan qëkur më ka parë, ta pij e të shkojmë.

As që e kam vënë re kur më është afruar, përnjëherë m’u shfaq mbi kokë. Edhe pse sytë i kishte të lagur, foli papritshmërisht ashpër dhe preraz, me zë të lartë:

– Po e shoh se po kënaqesh... thashë të të përshëndes.

E shikoj me druajtje. Të gjitha të tjerat i ka shtypur ndjenja se diçka e rëndë më është futë në jetë, diçka që më frikëson tash e një kohë, dhe tashti ka për të ma larguar atë pak prehje që ma jep doza ditore e ngushëllimit të lëngshëm. Rri pa lëvizur dhe pa bërë zë, e shikoj dhe as një fjalë nuk mund ta gjej edhe pse dua fort dhe përpiqem të them diçka, të arsyetohem.

– Ngushëllimet e mia për vëllain – thashë në qetësinë e sikletshme që mbretëroi, pothuajse në krejt lokalin. Vetëm këtë, me huti dhe përhumbje, arrita t’ia thosha.

Sytë iu bënë terr, thuajse është zgjuar nga dhimbja e madhe dhe thjesht u pa se si brenda saj rrjedh ajo fuqi femërore, e papërpunuar, e shtypur. E vogël dhe e shkurtër, tash më shikonte nga lart, me plot vendosmëri sulmuese.

- Nuk po qaj unë për vëllain, o katil.

Aq trishtim dhe urrejtje në një fjalë të vetme. Katil!? Me plot atë hidhërim të palëkundur, përkulet dhe i afrohet tavolinës, duke u përpjekur ta mbysë atë mpirje të dhimbshme rreth buzëve, por pa sukses. Nofulla e poshtme i dridhet. E di atë ndjenjë. Ajo trashëgimi e errët dhe e kobshme kurrë s’ka për ta lënë të qetësohet, ka për ta shtrënguar edhe në çaste prehjeje, nëse do të ketë të tilla. Druhem, veç të mos ulet. E palëvizshme dhe memece, ngul sytë akuzueshëm; ia ktheva me një shikim bashkëkryesi dhe ula kokën.

– Katil – përsëriti mbyturazi.

Tashti tërbimi më kaplon mua, një përzierje e trazuar hidhërimi dhe padrejtësie. Hidhërohesha me veten, me të, me krejt botën, me krejt atë neveri që nga unë po e bënte një poshtërsirë dhe një profiter. Hapa gojën t’i përgjigjem, asaj, Mikit, Dadës, Irmës, çarshisë, të gjithëve, të gjithëve, më erdhi të ulërij, të shpjegoj më në fund, të bërtas, të qaj, por rri i shtangur dhe memec, kokëulur. Dhe shtrëngoj gotën në dorë. Ndërsa hesht pa e ngritur kokën, edhe ajo pakëz largohet.

Duke më parë ashtu, të ndrydhur dhe pa reagimin të cilin po e priste me padurim, nga fytyra iu largua pavërejtshëm ajo hije e errët ndërsa trupi i vogël e humbi atë qëndrim dyluftues. Sa i mjerë e i ndyrë qenkam bërë që edhe asaj gruaje të pafat t’i dhimbsem. Ajo shikon diku lart, unë në dysheme, presim të ndodhë diçka, por asgjë nuk po ndodh, heshtim dhe ajo heshtje është e përjetshme. Mbesin vetëm mendimet e një ngjarjeje, të rëndë e të errët, para së cilës gjithçka ishte ndryshe, të gjithë ne ishim ndryshe. Kthehen pa e thënë asnjë fjalë.

Para se të largohet, ma hedh edhe një shikim, të gjatë, të rreptë e të dhimbshëm; përsëri ula kokën.

*

Shkuarja e përbashkët në varreza. Gjysmërrethi memec në pjesën ku gjithmonë varrosen anëtarët e famlijes; mezari më i freskët i gjyshit e provokon mollën e egër rrënjësh të thella. Pas gjysmë shekulli, nana mbeti vetëm. E përballoi mirë. Ajo dhe mami të mbuluara me shami, burrat në kostume solemne. Është qetë. Ngadalë shfaqet dënesa e heshtur. Gjyshja po qante.

– Hej, hej, mos qaj – e ngushëllon mami.

Dënesa sa vjen e shtohet, duke u kthyer në vaj të zëshëm.

– Po mos qaj, qe Zoti ju ka dhënë të jetoni mirë. Kurrë nuk keni pasur probleme, as edhe një grindje.

Plaka vazhdonte të qante. Poshtë fytyrës së rrudhur derdhen lotët. Ngadalë u përkul dhe me dorën që i dridhej e preku një nishan më të vogël pranë atij të gjyshit, shumë më të vjetër, mbi pesëdhjetë vjet.

– Unë po qaj për Xhemilen time.

Përkthim: Qerim Ondozi

Shurdhmemecja

Albina Idrizi

Ishte nata e tretë e bombardimeve dhe tashmë kishim mësuar shtratin ku dhe me kë do të shtriheshim në bodrumin e errët të spitalit. Sapo dëgjuam fishkëllimën e thekshme të sirenës së pasdites që lajmëronte rrezikun e bombardimit të qytetit, dolëm nga dhomat ku qemë vendosur dhe zbritëm shkallët në radhë të gjatë, të njëtrajtshme e të heshtur të grave shtatzëna, i cili kur vështrohej nga kati më i lartë ngjante me trupin e përdredhur të një zvarraniku të majmë e të plogësht. Ecnim si somnambulë duke ndjekur njëra-tjetrën me sytë përdhe në hapin e radhës dhe mendjen te shtëpitë tona ku kishim lënë familjet dhe përditshëritë me rropatjet e bezditë e zakonshme që tani ngjanin aq të ëmbla e të dashura duke na joshur shpresën për t’iu kthyer sa më parë të ishte e mundur.

Në të vërtetë, bodrumi qe një nëndhesë e gjerë, e ftohtë dhe e errët, e padefinuar me asnjë ndarje përveç katër shtyllave të gjera çimentoje në mes të tij, brendia e të cilave bënte një hapësirë katrore boshe e të pashfrytëzuar. Në dy paralele, pas shtyllave, qenë vendosur shtretërit e spitalit ku paloseshin trupat tanë dy e nga dy, shpinë pas shpine në mënyrë që t’i linim vend barkut të fryrë, me nga një krah të zgjatur jashtë shtratit për injektimin e terapisë së rastit nëse paraqitej nevoja. Nga njëra anë ishim ne, shqiptaret, kurse nga ana tjetër, përballë nesh, shtriheshin shtatzënat e kombësisë serbe, shpesh vetëm nga një në shtratin edhe ashtu të ngushtë të paraparë për një person, meqë ishin më pak se ne. Në të majtën e hyrjes së bodrumit gjendeshin dy tavolina pune me pajisjet e nevojshme për ndonjë ndërhyrje të shpejtë. Ndërkaq, në të djathtë, nga mesi e lart, ngjitur me tavanin e bodrumit ishin dritaret e hekurta që u shkonin për shtati mureve të pasuvatuara e nga të cilat dëgjohej vazhdimisht një fishkëllimë ngjethëse. Tri batanije të stërvjetruara të spitalit, hedhur mbi dritare ngjitur njëra me tjetrën në kapëse metali, të cilat ndonëse mbulonin pluhurin dhe merimangat nga brenda bashkë me dritën që nuk duhej parë nga jashtë, nuk arrinin të ndalonin erën e athët të përmjerrjeve as duhmën postkoitale të qenve të rrugës që, para se të niste lufta, kishin zakon të strehoheshin përskaj murit.

– Kemi për të marrë plevit! – më pëshpëriti shoqja e dhomës nga passhpina ime, zëri i së cilës më mirë dëgjohej nga pacientja e shtratit tjetër, e kthyer me kokë kah ajo, se sa nga unë.

– Më mirë plevit se të vdesim! – ia ktheu shpejt e shpejt shoqja përballë pa e ditur nëse po i jepte zemër apo po e tmerronte më shumë.

– Më vjen shumë keq, por është gjendje e jashtëzakonshme. Të shpresojmë të mos zgjasë. – tha mjeku i vizitës.

Rreshtat e shtretërve të ndarë vetiu sipas kombësisë, rrejdhimisht ndanë edhe ekipin mjekësor të spitalit. Andej nga vinin pyetjet, ankimet, e kërkesat në gjuhën serbe, andej drejtoheshin përgjigjet, këshillat, udhëzimet e sugjerimet nga përkatësit profesionalë në këtë gjuhë. Kështu, pjesa tjetër e ekipit që fliste shqip kthehej anash të plotësonte nevojat e pacienteve shqiptare.

Sapo pushoi trazimi i parë i zënies së vendeve me kuisjet stërzgjatëse të shtretërve shoqëruar nga ofshamat gjëmuese të grave, një zhurmë zërash e hapash të shpejtë në hyrje bënë që të niste gjithçka nga fillimi. Asnjëra nga ne nuk u durua pa lëvizur, teksa ato më të shëndetshmet u ngritën përgjysmë të shihnin më mirë.

Në hapësirën katrore mes shtyllave, sakaq zuri vend një shtrat me një paciente të re, i shtyrë nga motrat e spitalit me të gjitha pajisjet e duhura përreth. Pas tyre, dy ekipet mjekësore të të dyja kombësive arritën njëherësh dhe me të shpejtë nisën nga kontrollet e përgjithshme sipërfaqësore të barkut, syve, gjuhës, temperaturës, deri tek analizat e gjakut të cilat mblodhën kokë më kokë mjekët e të dyja grupeve.

Gjatë gjithë kësaj kohe, pacientja, një grua e re e cila duhej ta kishte shtatzaninë e parë, përpëlitej në agoni nga dhimbje të tmerrshme që sa e bënin të kthehej në njërin krah sa në tjetrin, e herë-herë e zgjonin ulur për t’u përplasur sërish e dërrmuar në shtrat. Përkundër të tjerave me të cilat ishim mësuar, ofshamat e saj nuk kuptoheshin as dëgjoheshin të artikuluara, ani se ishin shumë më tronditëse sa të linin përshtypjen se vinin nga honet më të thella të shpirtit. Dy sy të kaltër që derdhnin frikë e llahtar sa herë hapeshin dhe rrëshqisnin shpejt e shpejt nëpër fytyrat përreth përgjëronin për ndihmë. Flokët e gjatë ngjyrë gështenje shpupuriseshin nëpër fytyrë duke i zënë herë sytë e herë gojën dhe ajo as që kishte forcë të lëvizte duart e t’i largonte që andej.

– E gjora, është shurdhmemece! – u skajua afër nesh të na pëshpëriste motra Dritë.

Tani na u duk sikur përnjëherë kuptuam gjuhën e ofshamave të saj. Njësoj duhej të kishin ndier edhe radha e pacienteve serbe pëballë nesh, sepse edhe ato nisën ta shikonin me të tjerë sy në fytyrat që shprehnin keqardhje, lutje të heshtura e dashamirësi.

– Nuk dihet çfarë kombësie ka. Madje, nuk dimë as emrin e saj. Nuk dimë nëse e solli dikush dhe e la pranë dyerve të spitalit ku e gjetëm të molisur njësoj siç po e shihni, apo erdhi vetë. Asgjë! – sqaroi më tej motra Dritë.

Ngjante sikur edhe muret e bodrumit mbanin vesh kah pacientja e re. Asnjë zhurmë, asnjë pipëtimë nga asnjëra prej nesh që gjer atëherë mezi zaptonim ofshamat e njëra-tjetrës. Kishin heshtur edhe dhimbjet tona në ne, të përfshira në ankthin e shqetësimit të ri për të sapoardhurën.

– Duhet ta operojmë, patjetër! – foli me zë të ulët doktor Vlado, kirurg i vetëm serb i ardhur së voni në spital.

– Ashtu mendoj edhe unë. Madje, urgjentisht. Nuk shoh ndonjë zgjidhje tjetër. – iu bashkua doktor Agroni, i një moshe me të.

– Shkojmë, pra. Të mos rrezikojmë më gjatë. Të dhënat i marrim më pas, kur të kalojë e gjitha dhe pacientja mund të shkruajë nëse di të shkruajë. – tha më i vjetri prej tyre, doktor Rexha.

– Për tridhjetë minuta mbaron ora policore dhe mund të ndezim dritat e të fillojmë. Duhet të jemi gati. – shtoi ai duke shikuar orën e dorës.

Pas gjysmë ore edhe ne do të largoheshim nga bodrumi dhe ashtu siç kishim zbritur, ngadalë e plogësht, do të ngjiteshim njëra pas tjetrës nëpër dhomat tona, edhe më të lodhura, edhe më të plogështa. Gjer atëherë, nuk ia shqitëm sytë për asnjë çast pacientes së re. Ishte pika që na lidhte të gjithave. Midisi ku zbarkonin e përputheshin dhimbjet, frikërat, shqetësimet dhe shpresat tona. Shurdhmemecja që as fliste as dëgjonte, por e dëgjonim dhe e kuptonim ne, sepse ishte gjuha jonë universale. Ishte të gjitha ngjashmëritë tona bashkë. Ajo ishte ne dhe ne ishim ajo.

U ngrita nga shtrati dhe iu afrova. Ngadalë, të mos i prishja dremitjen aq të nevojshme të atyre pak çasteve, ia largova flokët e djersitur nga sytë dhe ia mbajta dorën. Motra serbe e cila kujdesej për infuzionin e krahut, buzëqeshi me miratim. Kishte gishtërinj të bardhë e të gjatë. Thonjtë e lyer në ngjyrë të kuqe pjesa më e madhe e të cilëve ishte gërvishur kaherë, më nxitën ta imagjinoja të qetë, të lumtur, ulur diku në shtëpinë e saj pranë të shoqit.

Kur gjithçka ishte gati dhe motra erdhi ta merrte të saposjellurën për ta shpënë në sallën e operacionit, ne ishim të gjitha tok në këmbë përreth saj. U përshëndetëm e i dhamë kurajo secila si diti e si mundi. U përzien gjuhët, fjalët, përqafimet, e u shkrinë në një të përbashkët.

Shkallët i ngjitëm me mendjen atje, te salla e operacionit, ku gruaja që sapo njohëm po mishëronte në mënyrën më hyjnore dashurinë dhe sakrificën e saj për të ardhmen.

– E morët vesh kush ishte pacientja e re? – pyeti të nesërmen motra Dritë, sapo hyri në bodrumin e spitalit.

– Po, – u nguta të përgjigjem para se të vazhdonte më tej.

– Ishte NËNË!

Lotët dhembin njëjtë

Vesna Todorovska

Dhjetor. Një e martë e mbuluar me borë. Qëndroja në udhëkryq te Tregu i Qytetit, e mbështjellë me një shall të thurur, duke e pritur kolegun. Vrimat e hundës më mbusheshin me erë të petullave të skuqura, ndërsa fishkëllima e zorrëve shtohej. I godisja këmbët e mpira njërën me tjetrën për t’i ngrohur. Trupi i ftohur ma nxehte padurimin. E dija se edhe në Golfin e vjetër është ftohtë, por, së paku, nuk do të qëndroj në trotuarin e ngrirë.

Më në fund, vetura me ngjyrë të kaltër të errët u ndal para meje. U përkula për ta parë fytyrën e njohur të kolegut Fatmir, i cili vetëm ma tundi dorën për të hyrë brenda.

“Mirëmëngjesi. Si je në këtë mëngjes të acartë?”

Fatmiri as që më shikoi. E vuri në gojë cigaren e ndezur dhe me shkathtësi depërtoi në trafikun kaotik. U mësova me gabimet e tija gjuhësore.

“Mirë jam, pak i ngrirë, mirë që pushoi të bie borë.”

“Autostrada me siguri është pastruar”, ma ktheu i përgjumur, duke gogësitur. “Por, nuk e di se si do të jetë deri te shkolla.”

Derisa vozisnim nëpër autostradë, heshtja. Pasiguria e arritjes në vendin e punës na mundonte të dyve. Ndjeja frikë, e cila u ngjall sapo u shkëputëm te tre siloset e grurit, të cilët si rrokaqiej ngriheshin mbi tokën e bardhë.

Na dolën përballë tre ushtarë. Pushkët e varura, të shtrënguara me të dy duart, pjesërisht të drejtuara nga ne, ma ngrinë trupin, i cili gjithsesi këtë mëngjes ishte bërë akull.

“Ku jeni nisur?”, me rreptësi na pyeti më i larti, i cili paraprakisht na urdhëroi që të dalim nga vetura dhe të identifikohemi.

Qëndroja e strukur pas kolegut, ndërsa frika qëndronte pezull si një fantazmë mbi ne. Ndoshta për këtë arsye u afrua edhe një nga ushtarët dhe me një zë më të këndshëm na shpjegoi se nga fshati as ka dalë e as ka hyrë njeri këtë mëngjes. “Nëse duhet të shkoni në punë, nisuni në këmbë, sepse do të ngecni në borë me veturën.”

Vetura mbeti të qëndronte së bashku me ushtarët dhe siloset dhe të bëjë rojë në borë.

“E kemi patjetër të shkojmë në vendin e punës.” Fatmiri më shikoi për herë të parë, duke më drejtuar një shikim përplot lutje dhe vazhdoi të fliste:

“Unë do të eci, ti ndiqi hapat e mia. Unë do ta shkel borën, ndërsa ti do t’i lagësh pak këmbët.”

Tunda kokën në shenjë miratimi. Lëviznim ngadalë. Këmbët na zhyteshin deri në gjunjë në borën e thatë dhe të ngrirë. Gjatë çdo shkeljeje dëgjohej kërcitje, ndërsa shtresa e sipërme e ngrirë e borës nuk rezistonte dot peshën e këmbëve. Fatmiri ishte i shkurtër nga shtati, ndërsa kurrizi i shtrembët në mënyrë plotësuese ia shkurtonte shtatin. Ecnim të heshtur. E tërë fuqia e trupave tona ishte drejtuar drejt dëshirës që të arrijmë sa më shpejt në shkollë. Në tërë rrethin sikur ishin zhdukur tingujt. Dëgjohej vetëm gulçima jonë. Madje edhe qentë, të cilët gjithmonë vraponin dhe lehnin pas veturës kur vinim, tani nuk dukeshin fare.

Godina e shkollës ishte një shtëpizë e vogël me dy hapësira dhe një korridor i vogël që i ndante. Arritja jonë me gëzim dhe mosbesim u përshëndet nga punonjësi i shërbimit. Brenda ishte ngrohtë. Të ngrirë nga i ftohti, u ndalëm pranë sobës, e cila ushtonte nga drutë e thatë. Në tavolinën e vogël ndihmëse ishin vendosur gotat e çajit. Duart ma vidhnin nxehtësinë dhe e ndryshonin ngjyrën në ngjyrë vjollcë të errët. Dy burrat bisedonin shqip. Kuptoja ndonjë fjalë, kështu që e mora vesh thelbin: ftohtë, shumë borë, fëmijët nuk janë këtu. Lajmin kryesor nga punonjësi i shërbimit e dëgjova maqedonisht: në televizor kanë lajmëruar se ndërpritet mësimi dhe fillon pushimi dimëror.

Hapësira u mbush me erë lagështie, e cila avullonte nga rrobat tona të cilat thaheshin ngadalë. Për një kohë të shkurtër, korridori i vogël u mbush me erë duhani kaçak, të cilin burrat me kënaqësi e thurnin dhe pinin.

Na u thanë pantallonat dhe këpucët dhe u bëmë gati për t’u kthyer. Punëtori i shërbimit qëndronte te dera e shkollës, duke tundur dorën në shenjë përshëndetjeje dhe takimi të shpejtë. Dalëngadalë, nëpër të njëjtat gjurmë, u kthyem prapa te vetura. Ushtari i lartë na hodhi një shikim sarkastik. Sytë e tij flisnin: e po, ju tregova. Të tjerët, me kokat gjysmë të mbuluara me palltot ushtarake, vetëm shkurt na përshëndetën.

*

Banesa mezi i kishte pesëdhjetë metra katror. Im atë ndërroi jetë para dy mijë e njëshit. Nëna e shfrytëzonte pensionin e tij. Jetën ia kishte përkushtuar familjes. Nuk habiste lëkura e saj e plakur para kohe dhe e varur...

Bënim një jetë shumë modeste. E mbaj mend, çdo mëngjes na përcillte në shkollë me çaj të nxehtë dhe disa biskota të vendosura në pjatën e filxhanëve të kafesë, me një buzëqeshje të madhe dhe të sinqertë, përplot dashuri.

I kujtoj sytë e nënës të mbushura me lot kur e përcolli vëllain në ushtri si rezervist. Aktronte se është e guximshme, duke ia rregulluar uniformën ushtarake, e puthi dhe me një zë të dridhur i uroi fat dhe kthim të mbarë.

As fat. As kthim. As i mbarë. Im vëlla ishte njëri nga të katërt, vetura e të cilëve shkeli mbi një minë. Në shtëpi na sollën një arkivol të metaltë me një trup, ndërsa në pyetjen tonë se a është i tëri, nuk morëm përgjigje.

Kaluan tre vjet që atëherë. Tani gjithçka është qetësuar, jeta vazhdon në bashkëjetesë dhe mirëkuptim.

Fotografia e vëllait me një shirit të zi të lidhur pjerrët, qëndron e varur në murin mbi tryezë. Kur rrinim në tryezë, shikimi i tij ishte drejtuar nga ne. Shpeshherë e kuptoj nënën kur bisedon me të, thua ai është këtu, ulur pranë saj dhe e dëgjon me vëmendje. Çfarëdo që bënte, gjente ndonjë imtësirë për ta lidhur me të vdekurin. Vazdhimisht thurrte çorapë leshi, duke i bërë lara-lara me lotët e saj. U mësova. Nuk e qortoja. Vetëm e ledhatoja me butësi mbi flokët e thinjura dhe e puthja butë.

Në nder të të vdekurve, gjithmonë hanim në qetësi. Sot, në këtë të martë me borë, kur para kohe filloi pushimi dimëror, gjella me lakër e gatuar në shtëpi më hyri në vrimat e hundës.

*

Pranvera i gjelbëroi pemët dhe e ktheu laramaninë tokësore. Dje ishte festë – Ramazan.

Unë dhe Fatmiri ktheheshim nga puna. Rrëmuja e tregut nuk na lejonte të lëviznim më shpejt. Te semafori ktheu djathtas.

“Gruaja ime të ftoi të vish te ne, e di ti, festë, bakllava, kafe të pimë.”

Për herë të parë hyra në një shtëpi shqiptare. Te dera na priti një grua e vogël me një shami të lidhur me ngjyrë të kaltër të errët, nga e cila dilnin disa fije të thinjura flokësh.

“Bukurie”, tha butësisht, duke m’i kapur të dy duart. Hymë në një dhomë të vogël. Tryeza ishte e mbushur. Duke pritur kafenë, me shikim e përthithja brendësinë e dhomës dhe koloritin e të qëndisurave popullore, të cilat dominonin. Sytë m’u ndalën te një fotografi me kornizë me një djalë të ri me sy të kaltër të drejtuar nga tryeza. E njëjta fytyrë shikonte nga fotografi të shumta pa kornizë prapa xhamit të vitrinës.

“Djali ynë, i vetëm, u vra, e di ti, atëherë kur dëshmoheshin”, shpjegoi Fatmiri, me një zë dridhjen e së cilit e kontrollonte pa sukses.

Në të njëjtin çast Bukuria hyri me kafenë e përgatitur.

“Shkoi i ri, nuk na ra t’i gëzohemi.” Duart e dridhura e prishën qetësinë në dukje. Kishte dëgjuar.

“Ubavka”, emri i saj në gjuhën time. Grua e bukur, me një trishtim të vizatuar në fytyrë. Sytë e kaltër e pa shkëlqim, të mbushura me vajtim, sikur kërkojnë shpjegim për të kaluarën e dhimbshme. Ngadalë, e përkulur, u kthye dhe, duke dalë, me majën e shamisë i fshiu sytë e përlotur. Kur u kthye, në duar mbante një pëlhurë të palosur. E shtriu para syve të mi që unë të kënaqem edhe në një copë të qëndisur.

“Kaloi, por, nuk harrohet, duhet jetuar me dhimbje. Unë kështu, deri natën vonë.”

Bisedonim sikur njihemi që moti. Në detaje ma shpjegonte procesin e sajimit të një qëndisjeje. Tani unë isha nxënësja, e cila mësonte për perin e zi dhe atë të kuq, trishtimin dhe shpresën që ata simbolizojnë. Këtë herë Qëndistarja ishte Bukuria, nëna pa bir, nëna që fëmijën e vet e ngjallte me penjtë me ngjyra, nëpërmjet qëndisjes me lara që lindte në duart e saj.

“Duhet të shkoj. Nëna ime do të brengoset.”

Në portën hyrëse, para se të dal, Bukuria ma dha mbulesën e qëndisur:

“Kjo për ty, dua të ta dhuroj.”

Lotët e fshira më parë ma tkurrën barkun, por kjo më krijoi një dhembje deri në shpirt. Në të e pash fytyrën e nënës.

Dy gra, rrëfime të njëjta, trishtim i njëjtë dhe lot që dhembin njëjtë.

*

Dhjetor. Një e martë e ngrirë. Dita e fundit e punës në këtë vit kalendarik. Para se të dal nga Golfi i vjetër, nga çanta, të cilën e shtrëngoja fort për trupi, sikurse dikush do të ma rrëmbejë, i nxora çorapët e thurura të mbështjella nga nëna. Sikur e turpëruar u ktheva nga Fatmiri.

“Kjo është dhuratë për ty dhe për Bukurien. Keni të fala nga Nëna. Shpresoj se do t’i mbani, ashtu siç ne e shtrojmë çarçafin mbi tryezë.”

Dola nga vetura dhe ia tunda dorën.

*

Pashkët. Na vijnë mysafirë Bukuria dhe Fatmiri.

Pas një kohe të gjatë, një buzëqeshje e vërtetë në fytyrën e nënës.

Përkthim: Kreshnik Ajdini

Kafe, komshike

Tena Lonçareviq

Vera mendon se i ishte dukur ashtu, kohëve të fundit drita dhe zërat po luajnë me të, sidomos kur hyn nga dielli i këtillë përcëllues në shtëpinë e errësuar. Përgjatë territ të papritur shkëlqejnë kuadrot e mbetura të shkrepura në periudhën e shkurtër të mëngjesit vetëm kur merr guximin të dalë, para sulmit të vapës verore. Që kur është vetëm, secila pamje i përzihet me ndonjë që dikur moti e ka parë, thuajse para vetes shtyen thesin në të cilin vërshojnë imazhet e thurura të së shkuarës, dhe sa njëra sa tjetra dalin jashtë dhe i kërcejnë para syve. I dorëzohet kësaj lajthitjeje, që kur ka mbetur vetëm, ditët gjithsesi i ka krejt të pakuptimta e të zbrazëta. Në mëngjes përgatit kafen, në tavolinë e vë xhezven dhe filxhanët. Vera e di se Mirosllavi më nuk është, por në atë ritual mëngjesor thuajse kjo nuk është e vërtetë, thuajse e sheh para vetes në atë heshtje të pazgjuar, në këmishën së cilës ende nuk ia ka mbërthyer pullat e sipërme, e sheh se si e fut cigaren në kamish dhe venitet në gjurmët e tymit. Biseda e largët nga rruga për një çast bëhet krejt e dallueshme, e pastaj qetësohet dhe zhbëhet, bashkë me kërcitjet e takave dhe zhurmën e makinave. Vera e ndez tranzistorin që zërat kërcitës të spikerëve të mbushin heshtjen, pastaj del në kopsht, në fustanin e shtëpisë me lule të vogla viziton dahlia dhe begonia të lulëzuara, i përkëdhel butë ndërsa i ujit.

Në fillim nuk reagon, kërcitja e hapjes së portës është fshehur në njëfarë orkestrimi të trishtë që qan nga tranzistori. Nuk reagon as ndaj thirrjes së parë të pronarit, mendon se i kanë bërë veshët, duhet t’i kenë bërë veshët. Ai zë nuk ka hyrë në kopshtin e saj, sa vjet janë bërë? I kalon nxitimthi dekadat duke u përpjekur të gjejë se kur e kishte ngritur murin dhe e kishte shkëputur përfundimisht çdo komunikim. Pas thirrjes së dytë të pronarit, i duhet të shikojë. Përkul trupin e saj të plakur prej letre deri tek ai shirit i ngushtë drite që depërton poshtë qepenit pothuajse krejt të lëshuar. Në portë, me dorën në derën gjysmë të hapur qëndron ai, Antuni. Shikon lulet e mbështetura për gardhi dhe kalon nëpër shtegun e ngushtë që të çon drejt e te tarraca dhe dera e hyrjes së shtëpisë së saj.

Po, padyshim është ai, tërheq këmbët e tij të bardha gunga-gunga në papuçe të grisura, buza e poshtme e trashë i kërcen pas çdo hapi. Ka të veshur një këmishë verore të zbërthyer, barku i fryrë ia zgjat brinjët vertikale të bluzës së bardhë nën këmishë. Është plakur që kur e ka parë herën e fundit, ato pak flokë rreth veshëve tanimë i janë thinjur, e faqet i janë varur si bulldogut anglez. Nyjet e venave të sëmura i mavijosen mbi lëkurë dylli të këmbëve, Vera është e shtangur nga përmasat e përmbytjes që po e sheh para vetes. Nuk është se nuk takohen, në ato raste të rralla kur vendos të shetisë deri në qendër, ajo duhet të kalojë nëpër kopshtin e Antunit, por në ato raste përpiqet të ecë njëtrajtshëm, me shikimin e ngulitur drejt daljes përfundimtare nga rruga. Në ato pak metra përgjatë gardhit të lartë e ndjek heshtja, kështu e di se Antuni është në kopsht, e di se ai dhe Mandica janë ngurosur, me gërshërët e ngrira kopshti në dorë presin që ajo t’u hiqet nga sytë. Njërët për të tjerët kanë pushuar së ekzistuari, e ky vendim kërkon përqendrim të plotë me rastin e çdo daljeje nga shtëpia.

Vera kujton kohën kur befasohej në ato ditët e para, pasi muri i lartë prej llamarine agoi në mexhen mes kopshteve të tyre, jo me sjelljen e Antunit, assesi (nga ai priste edhe shumë më keq), por me sjelljen e Mandicës. Në fillim i dukej se pas çdo shpërthimi të tij, supet e Mandicës i rrudheshin paksa, e kryet në ecje i futet ca milimetra më poshtë, në fillim mendonte se asaj i vinte turp nga ai, gjithsesi tërë jetën e saj punoi si sekretareshë e drejtorit gjeneral të PIK-ut, e kjo nënkupon pjekuri dhe finesë të caktuar në komunikim. Kostumet e saj prej shtofi, kaçurrelat poshtë kapelës, çanta prej lëkure dhe këpucët me taka të ulëta nuk i shkonin asessi mantelit të kaltër të Antunit si mësues i kulturës teknike, trungut të trashë të gishtit të këputur nga ndonjë fatkeqësi, dhe vikamës e cila i kapërcente lulet e Verës. I dukej se shiriti i magnetofonit me kolonën zanore të martesës së tyre do të përbëhej nga llafazania e Antunit të përcjellë me psherëtimat e herëpashershme të Mandicës. Me Mandicën dikur moti përtej gardhit i komentonte kushtet atmosferike, ia lëvdonin lulet dhe fidanët njëra-tjetrës. Kur u ngrit muri, gjërat dalëngadalë u bënë më të qarta, thuajse tani i shihte më qartë, tani kur nuk i shihte më. Mandica nuk ishte hiç më e sjellshme se i shoqi, nën jashtësinë e saj të lëmuar, të mbështjellë me cellofan fshihej e njëjta llafazani. Për një kohë shkëmbyen heshtas mirëmëngjeset, sikur aleate të marrshme, të heshtura në mes të luftës së zhurmshme të të dy bashkëshortëve, por pasi Mirosllavi i mbijetoi pikës në tru, e Mandica në takime të rastësishme e kthente kokën, Vera e kuptoi se sa ishte mashtruar.

E ja Antuni tash, pas disa dekadash heshtjeje, sillet përgjatë shtegut të saj dhe kthen kokën nëpër kopsht sikur llaskuç i cili nuk di nga të shkojë. Vera e ndien se frymëmarrja po i rëndohet, veshët i kumbojnë nga shqetësimi. Dëshiron të thotë, ik, or dreq, shporru nga këtu. Ç’kërkon ai në kopshtin e saj? Ç’kërkon nga ajo? E sheh Mirosllavin teksa del furishëm nga shtëpia, e kap Antunin për jakën e këmishës së hapur, e shtyn dhe i bërtet, zhduku. Qesh me atë pamje. Mirosllavi është dukshëm më i vogël se Antuni, koka i mbërrin mu te jaka e Antunit, e pëllëmbët thatanike nuk duken aq bindëse ashtu të shtrënguara. Buza e poshtme e Antunit i zgjatet nga habia, tërhiqet me ngathtësi, ngatërrohet dhe e humb barazpeshën. Vera e ndien se trupi po i dridhet nga e qeshura. Ajo e di se pamja që po e sheh është vetëm frut i imagjinatës së saj të vetmuar, në realitet situata nuk do të qe zhviluar ashtu, Mirosllavit duart i shërbenin vetëm për të mbajtur stilolapsin dhe cigaren, me to nuk dinte të qëronte hesape.

Vera mendoi se më e mira do të ishte ta mbyllte shtëpinë dhe ta fikte tranzistorin, e pastaj i kujtohet se është vonë për këtë punë, Antuni duhet ta ketë dëgjuar muzikën nga dritarja gjysmë e hapur, ai e di se ajo është në shtëpi. Mbase duhet lajmëruar policinë, e ç’t’u thotë? Në kopsht më ka hyrë komshiu me të cilin nuk flas tash e tridhjetë vjet? Do t’ia kishin ndërprerë telefonatën me komentin plaka e krisur... Sigurisht, dhe me një po, plaka e krisur, natyrisht se po. Po fshihet në shtëpinë e vet, po shikon nëpër qepenin gjysmë të hapur, në vend se t’i dalë përpara dhe t’i thotë të gjitha ato që i zihen brenda për krejt këto dekada, nga ajo se sa mbrapsht u duk kur nisi ta shenjtëronte shtëpinë, ai i cili fëmijëve në shkollë gati deri në pension ua këpuste kryqet nga qaforet, se si përtej gardhit pështyu në kopshtin e tyre ndërsa Mirosllavi po e hiqte simbolin ZNA SE nga porta, dhe kur dehej dhe ulërinte komunist, edhe pse me të njëjtën makinë shpesh shkonin në takime partiake. Vera mendoi se ai mur që ky e kishte ngritur megjithatë ishte gjë e mirë, e mbronte nga ky tërbim të cilin e ndiente sërish me po atë intensitet, thuajse përplasja e tyre e trishtë po fillonte pikërisht tani.

Vera vendos t’i dalë përpara Antunit, do t’ia numërojë të gjithat me radhë, le të përballet së paku njëherë me vetveten. Do t’i thotë se më së shumti ishte prekur që nuk i kishin ardhur në varrim, as ai as Mandica, thuajse Mirosllavi ishte krejt i parëndësishëm, thuajse ishte mizë praninë e së cilës përfundimisht po e hiqnin qafesh. Me ta hapur derën, ai rri ulur në kolltukun e thurur, merr frymë zëshëm thuajse ato dhjetëra hapa përgjatë shtegut në fakt i ka hipur, shumë lart dhe shumë pjerrët. Shpinën e ka kërrusur, bërrylat i ka mbështetur për gjunjët e hapur, faqet e varura i hedhin valle ndërsa i kthen drejt saj. Versioni i harxhuar, i konsumuar, i vetvetes. Vera megjithatë është plot nervozë. Fjalitë e gatshme i vlojnë në fyt, e ndien se si i hipin drejt gjuhës, do të shpërthejnë fuqishëm.

– Kafe, komshike. – Antuni mezi belbëzon.

Vera ndalet dhe përnjëherë e kupton, ai paska harruar, paska harruar se ishin fjalosur. Pranë saj rri një plak matuf mendja e përzier e të cilit ia ka çuar këmbët në dekadën e gabuar. A është e mundur të ketë harruar gjithçka? Edhe murin, edhe heshtjen, edhe urrejtjen me të cilën ia thoshin emrat njëri-tjetrit? Urrejtja e kultivuar për aq vjet u avullua sikur vesa nga begonia. Verën e kaplon një trishtim i pashpjegueshëm, i përpin të gjitha fjalitë e përgatitura plot tërbim, tashmë ato nuk kanë kuptim. Jetët e tyre të murosura përnjëherë i shfaqen siç janë përnjëmend, të vockla dhe tejet qesharake. Përpiqet ta përfytyrojë Mirosllavin në këtë tarracë, përpiqet ta vendosë pranë Antunit, por e sheh se nuk mundet, para syve i shtrihet vetëm boshllëku.

E lëshon trupin e saj plak prej letre në kolltukun e thurur pranë Antunit. Sytë i shkojnë rrotull plot frikë, duket sikur i mbyturi para se të fundoset. Vera ia vë dorën mbi dorë, përzihet lëmshi i venave të fryra dhe pikave në lëkurë.

– Çfarë të pëlqen, e ëmbël pa qumësht? – pyet.

Përkthim: Qerim Ondozi

Fertik

Lidija Dedush

Kalova edhe një herë, pikë për pikë.

1. EKV – Dum dum, kasetë

2. Alan Fordi, Marti Misterija, Dilan Dog, Zagor – nga një numër

3. Walkmani dhe një palë baterish rezervë të cilat i mbaja fshehur për tre muaj në pritje të mundësisë së këtij çasti

4. Deodoranti me erë dhe i lyer nën sqetullat me djersë

5. Fëmijët e Mesnatës së Rushdit të cilin nuk arrita ta kthej në bibliotekë para se të digjej.

“Kjo është e gjitha?”, më pyet lokja.

“E gjitha”, u përgjigja.

“E rrobat?”

“Ti më the më elementaret!”

“A mendon ti të sillesh lakuriq rreth e rrotull?”, tha lodhshëm.

Gjithsesi, të gjitha rrobave tona u vinte erë bodrumi, sepse e kaluam një muaj të tërë pa dritë të ditës. Shtatë familje katëranëtarëshe në një hapësirë pa dritare, ditë e natë. Lagështia na ishte futur në palcë, e ujë për larje nuk kishte. Edhe po të kishte, nuk do ta shpëlante dot atë erë.

Shtatë familje, njëzet e tetë frymë. Para “gjithë kësaj”, përshëndeteshim vetëm në lift. E tash, të detyruar nga “e gjithë kjo”, që ne e përdornim si eufemizëm për të mos e thënë atë fjalë të llahtarshme e cila fillon me shkronjën L, rrinim bashkë në bodrum si një familje. Dhe kur dikush dilte nga bodrumi, frikësoheshim dhe prisnim të kthehej, si të ishim duke e pritur dikë tonin.

Dikur mendoja se do të bëhesha diçka tjetër. Person i marrë dhe krejt i ndryshëm nga pleqtë e mi. Marka e familjes sipas së cilës pleqte e mi do t’i ndalin në qytet dhe t’i pyesin për mua, e motrën time do ta përmendin sipas “kjo është motra e filanes, e ke parasysh, njihet për këtë dhe atë”. E tash kisha rroba dhe frikë plot lagështi.

Në dhomë ishte terri. Edhe pse ishte vetëm gjysmë metri larg meje, lokes sime nuk ia shihja dot fytyrën. Por, energjia të cilën e përçonte mua më shkaktonte nervozë dhe frikë dhe kështu unë e dija se diçka nuk po shkon si duhet. Ishte e përhumbur. Nxirrte nga dollapi dhe mbi shtrat i paloste brekët, çorapet, bluzën jeshile me kapelë me mëngë të gjata, tjetrën me mëngë të shkurtra të cilën ma kishte zgjedhur me zbritje sipas shijes së saj. E kurrë nuk pati shije. Më blinte, e unë i urreja, xhemperë e pantollona somoti të gjerë me ngjyrë jashtëqitjesh, xhaketa me supe të fryra për zonja dhe dolçevita të leshta të cilat më shponin dhe pastaj kruhesha në gjithë trupin dhe bëja flluska të cilat nuk guxoja t’ia tregoja sepse shpërthente belaja. Thjesht nuk ia rrokte. I urreja ato tesha dhe kisha alergji prej tyre. Metaforike. E ajo i blinte me ngulm sepse ishte shumë me rëndësi të ruhej standardi, cilësia, kështu thoshte. “Shih çfarë cilësie ka kjo”, thoshte. “Nuk do t’i blemë ato bluza mikimaus sepse shqyhen për tri ditë, këtë mund ta veshësh edhe në mot”.

Në dhomën e ndejës priste motra me listën dhe gjërat e saj.

“Më jep të shoh çka more ti”, i thosha motrës dhe e hapja çantën. Gjërat e saj tashmë ishin palosur në fund. Gjithmonë më nervozonte me rregullin dhe saktësinë e saj.

1. Maskara

2. Buzëkuqi – ngjyrë sedefi

3. Cinabari

4. Pudra

5. Letra e Hikmetit.

Letra e Hikmetit në të cilin i shkruan për dashurinë e cila i ka bërë bashkë, e tash po i ndan, se do ta presë, se edhe ai së shpejti do të dalë e ta gjejë kudo që ishte. Mendonte se unë nuk e di. E unë i kam lexuar të gjithat. “E dashuria ime, do të doja me qenë bashkë, por koka ime lëkundet në re të zeza dhe ato re të zeza më ndjekin pa pra dhe m’i mjegullojnë sytë”.

E kam parë njëherë. I bukur dhe i pashkollë. Nuk kishte përgjigje për pyetjen se cili ishte libri i tij i preferuar.

“Grim dhe asgjë më shumë?” e pyeta.

“Po, edhe!?”

“Ç’të duhet grimi, ti ke të dashur”.

“Po unë s’kam vdekur”, m’u përgjigj ftohtë, si të kishte vdekur.

Mbi gjërat e saj fillova t’i paloj gjërat e mia. Çanta e udhëtimit ishte vërtet e vogël, kishte mbetur nga kohërat kur plaku shkonte në udhëtime zyrtare të fundjavës dhe kur shërbente për as tepër, as pak, tamam gjëra të cilat i duheshin për në hotel:

1. Brekë rezervë

2. Çorapa

3. Një kuti të Jugosllavisë

4. Makinë rroje

5. Këmishë rezervë

6. Brushë dhe pastë dhëmbësh

dhe fertik.

Gjithmonë në fund ishte fertik, kështu plaku e mbaronte çdo listë.

U krye.

Shpeshherë, ngase mendonte se na dukej qesharake, e tregonte anekdotën për një burrë të katundit të tij i cili shkonte në komunë për t’i regjistruar katër fëmijët e tij. Franc, Pavle, Jozha, Shtef dhe fertik, thoshte, dhe zyrtarët në libra e regjistruan edhe fëmijën e pestë – Fertikun. Nuk na dukej qesharake, por qeshnim nga mirësjellja.

Tash motra e mbështolli me këmbë çantën gjysmë të mbushur në të cilën mund të futej edhe ndonjë gjë, por asnjëra prej nesh nuk donte t’ia dinte më. Lokja ofshau: “Eh, gjithsesi po shkoni vetëm për dy javë. Gjërat i keni këtu, kur e gjithë kjo të qetësohet...”

Kur e gjithë kjo të qetësohet. Të gjithë thoshin kështu. “Po pse po mërziteni, nuk do të zgjasë kjo shumë, maksimumi një muaj”. Përpiqesha të mos mendoja për gjithçka që po lija pas.

Librat.

Pllakat. Sa i kisha siguruar Talking Headsët kur u ndal rryma.

Albumet me fotografi.

Stripët.

Ditarët në të cilët i shkruaja banalitetet si “e pashë A-në dhe zemra më fluturoi nga gëzimi”. Budallaqe.

Letrat të cilat Milica dhe unë i shkëmbenim gjatë pushimit kur ajo shkonte te tezja në Beograd, e unë te gjyshja në Varazhdin.

Kasetat në të cilat e incizoja muzikën nga radioja. Nëse dikush më pas i gjente dhe i dëgjonte, mund të shihte se në çka po shndërrohesha. Nga dëgjuesja e ëmbël e Whitney Houstonin dhe Kylie Minogueit në wannabe pankere të egër, kompilacioni i fundit i Sex Pistolsëve, Clashit dhe Smithsëve të së cilës ishte incizuar aq shpesh saqë ishte këputur, por unë ia kam dalë ta ngjitja me shirit dhe të vazhdoja ta dëgjoja.

Ndihesha tmerrshëm. Më villej. Nga fundi i prapanicës në këmbë dhe duar, drejt kokës, përhapej valë-valë. Sikur donte të shpërthente në brendi. Më e keqja ndodhte brenda zorrëve. Njëkohësisht kisha nevojë të pshurrem. Vite më vonë psikiatrët do të më thonin se kjo ishte tendosje e shkaktuar nga trauma. Por, unë nuk doja të tregoja se si ndihesha. Plaka e tregonte këtë për të trija. Motra ishte e ftohtë akull, së paku nga jashtë. Kështu ishte përherë. Zemërgur. Vetëm një herë e kam parë të qajë kur plaku për shkak të muzikës shumë të zhurmshme ia behu në dhomë dhe, me shumë shamatë, nga gramafoni e nxori pllakën dhe e theu me gjunjë. Të nesërmen e bleu një të ri, por kurrë nuk na kërkoi falje.

Ishte natë e qetë, të tillë nuk e kishim tash e katër muaj. Nga largësia depërtonin të shtëna sporadike, shumë larg për t’u brengosur. Dëgjoja dhe prisja trokitjet mbi radiator në banjo, shenjë se Milica ishte zgjuar dhe më dëshiron rrugë të mbarë. Dikur jetonte mbi banesën time. Në kohë normale, para se të niste e gjithë kjo, ne kishim shenjat tona për t’u marrë vesh. Kodin tonë. Pesë goditje të lehta nënkuptonin “këtu jam, a je edhe ti”. Dy goditje të njëpasnjëshme ishin “a janë pleqtë në shtëpi”. Dy goditje të ndara ishin shenjë se nuk janë, vetëm një goditje se janë. Nëse ajo i bënte dy goditje të ndara, unë shkoja te ajo, dhe anasjelltas. Lart, tash jetonte një familje tjetër. Milica me të sajët kishte shkuar në Beograd kur filluan krismat. Ne u thanim rrobat mbi radiatorë sepse nuk kishte kohë për paketim normal. As për t’u përshëndetur. I mbaja brekët e saj në dorë dhe qaja.

U ula në WC dhe u sorollata me shpresë se do të vonoheshim edhe për te Voja edhe për në autobus edhe për në jetën e re e cila po na priste. Mua nuk më mashtronte dot optimizmi i rremë se e gjithë kjo do të qetësohet dhe se, për dy javë maksimum, do të kthehemi në shtëpi. Gjaku i tepërt linte të kuptohej se nuk qe ashtu. Përndryshe, edhe ata të Milicës mendonin se po shkonin për dy javë. Këtë nuk doja ta thosha para lokes. Ajo e kishte ndrequr Vojën, ajo do të na përcillte tek autobusi. Ajo do të kthehej këndej dhe për tri vjet me radhë, çdo ditë do të presë që dikush t’i tregojë nëse fëmijët e saj kishin dalë të gjallë nga qyteti.

WC-ja ishte e mbyllur sepse ujë nuk kishte me javë të tëra. E sillnim me bidonë nga vendi qendror në kuart ku, një herë në javë, vinte kamioni. Një herë lokja nuk u kthye për orë të tëra. Mendonim se e kishte palosur snajperi. Kur u kthye, rreth qafës e kishte një gajtan me dy bidonë pesëlitërsh dhe po aq në duar. Të kishte njëqind duar, nuk do t’i kishin mjaftuar. Thoshte se në WC muti ishte tharë në vertikale dhe se tash as dreqi as i biri nuk do të mund ta lante. “Të dhjefsha fatin”, thoshte, “nëse nuk më vret ai nga kodra, do të më vrasë ky nga muti”.

Tash në çantë na kishte futur edhe disa peceta, dy peshqirë dhe vazhdoi të sillej e pështillej nëpër banesë si pula pa krye sepse “gjithçka duhet, e për asgjë s’ka vend”.

Ishte akoma natë kur erdhi Voja – ushtari i cili duhej të na çonte deri në Stup. Nga aty shkonin dy autobusë me të cilët ne do të duhej të shporreshim nga këtu. Nga kjo luftë e dikujt. Nga vendi ynë e deri në Stup duhej vozitur mbi njëqind në orë në zigzage. Përndryshe, të iku koka nga snajperi.

Pak më i madh se motra, në uniformë ushtarake, me flokë të yndyrshme, Voja tha: “Ecim menjëherë. Për gjysmë ore do të bëhet dritë dhe do të na shohë ai lart”. Mami na puthi të dyjat. Në sytë e saj, si pikat e infuzionit, fryheshin lotët, por nuk u dha. Mori çelësat, e preku xhepin sikur po kontrollonte nëse e kishte marrë jetën, dhe tha: “Shkojmë”.

E në kokën time jehuan fjalët:

‘And we’re not little children

And we know what we want

And the future is certain

Give us time to work it out’[1]

[1] T. Heads, Road to Nowhere

Dhe për herë të parë doja ta përqafoja loken dhe t’i them se xhemperët e shëmtuar nuk më pengonin. Dhe se plaku do të kthehej. Dhe se e gjithë kjo do të kalojë. Dhe e futa dorën në xhep për të parë në ishte aty ajo listë. Pa të nuk shkoj.

Shkruante:

1. Xha Ibro

2. Xha Pajo

3. Komshiu Tadiq

4. Komshiu Aco

5. Plaku im.

I cili me atomët e fundit të guximit kishte sharravitur përfundi:

Dhe fertik.

Përkthim: Qerim Ondozi

Graho

Drazhana Markoviq Kreziq

Me të gdhirë, kur mbi shtëpinë e gjyshes qielli ende ishte vjollcë nga freskia e natës e dielli andej diku mbrapa, në anën tjetër të Gërmeçit, tashmë e lajmëronte ardhjen e ditës, lajmëtari im Graho nga maja e kurorës së mollës, mu nga dega të cilën e shoh nga shtrati im, e lajmëronte ditën e re me kakarisjen e tij shpotitëse dhe kumbuese, e për mua të ashpër e të padurueshme. Kjo ishte shenja jonë e fshehtë – për mua që të zgjohem nga shtrati dhe të ulem në stolin e drunjtë të dritares së dhomës sime, e për Grahun që, duke më parë mua, të kakarisë edhe një herë, tash hareshëm, dhe duke shushuritur me krahë në fluturim të zbresë nga dega drejt e në prehrin tim, krejt i shpupurishur. Aty qetësohej dhe paksa çlodhej.

Dremiste Graho edhe këtë mëngjes qetësisht në prehrin tim, derisa unë ngadalë, për të mos e zgjuar, ia palosja pendët e puplat me pika, thuajse po i shihja për herë të parë, duke u mahnitur me ngjyrat të cilat shkriheshin në diellin i cili dalëngadalë po dilte mbi shpatin pyjor. Grahon e pata zgjedhur si dhuratë për ditëlindjen time të pestë, mes të gjithë zogjve të cilët vitin e shkuar i kishte bërë klloçka Bilka.

Tingulli thumbues i telefonit e theu qetësinë e mëngjesit tonë të ngadaltë. Edhe Graho edhe unë ia behëm në këmbë. Nëna ime, Zehra, tashmë ishte në korridor duke biseduar në telefon. Dëgjova se edhe gjyshja Mileva po pyeste nëse po fliste me Danen. Dane është babai im, i cili kishte shkuar që kur isha foshnjë. Nganjëherë vinte papritmas të na përqafonte me radhë, të më thoshte se unë jam ylli i tij ndriçues, që mami dhe gjyshja të qajnë me zë dhe që pastaj natën vonë-vonë të fliste e të fliste me nënën. Në mëngjes, kur zgjohesha, ai nuk ishte aty.

Me kokën e mbështetur për dere, e dëgjoja mamin teksa qante e dëneste. Qante edhe gjyshja me të. Pas pak, mami erdhi në dhomë dhe më tha se menjëherë pas mëngjesit duhej të bëheshim gati për rrugë, se ne të dyja po shkonim te babi në Beograd, dhe se atje do ta festonim ditëlindjen time të gjashtë. E pyeta pse i kishte sytë aq të kuq e të fryrë, e ajo tha se mbrëmë në korridor e kishte mbytur fryma e ftohtë.

Disi me zor e piva një filxhan me shkumë të cilën gjyshja çdo mëngjes bash për mua e kishte mbledhur nga qumështi i ngrohtë, e mua më pëlqente gjithmonë. Nisa t’i bëj gati gjërat e mia. Natyrisht, Graho është gjëja ime e parë! I kërkoj gjyshes një shportë për të, e gjyshja thotë se këndesi do të mbetet me të në fshat dhe do të më presë aty. Duke qarë, shkoj ta lus mamin për ta marrë edhe Grahon, i them se edhe unë do të mbes në fshat nëse Graho nuk vjen me ne. E lusja e ajo me nxitim i mblodhi sendet tona nëpër shtëpi dhe ishte shumë serioze, dhe tërë mëngjesin thuajse nuk më dëgjoi dhe nuk më pa fare. Kurrë nuk e kisha parë fytyrën e mamit aq të shtangur, kisha frikë se mos mamit i kishte ndodhur diçka e keqe dhe se tash e tutje do të më shikonte gjithmonë ashtu, si e shtangur, pa më parë, dhe të më dëgjojë pa më ndier. Ika duke qarë, vrapova te Graho dhe u ula në bar, prapa shtëpisë, u mbështeta për pemën e mollës dhe ashtu, në vaj, më mori gjumi. Më zgjoi mami dhe tha se të gjitha gjërat i kishte futur në zastavë dhe po shkojmë të përshëndetemi me gjyshen dhe nisemi. Nuk kisha zemër ta shihja në fytyrë, t’i shihja sytë e saj të shtangur, e as ta lusja sërish për ta marrë Grahon. Gjyshja qëndronte pranë veturës me krahët e hapur drejt nesh. Ndërsa po afroheshim, vaji sa vinte e na shtohej; gjyshja qante për ne, mami për gjyshen e unë për Grahon.

Gjyshja më mori në prehër, pastaj e përqafoi edhe nënën. Kështu të përqafuara qëndruam gjatë, në heshtje. Të triat disi e kishim mbështetur kokën për njëra-tjetrën, secila me mendimet e veta, derisa hapësirën mes nesh e çau kakarisja kumbuese, ngazëlluese dhe krenare e Grahos. Shikoj prapa supeve të gjyshes, shoh – në ulësen e pasme të veturës është shporta e larme e gjyshes në të cilën shpesh mblidhja vezë nëpër oborr, e në të ishte futur Graho! Nuk mund t’u besoja syve, shikoj gjyshen dhe mamin, të dyjat qeshin dhe qajnë njëkohësisht, dhe të dyjat më përqafojnë. Mendova se e gjithë kjo ishte ëndërr dhe se nuk po ndodhte në zgjëndërr, sepse fytyra e mamit tash, megjithëse me lot, ishte aq e bukur dhe e butë, dhe s’kishte gjurmë të asaj shtangieje të mëngjesit, dhe shoh se po më sheh dhe shoh se po më dëgjon, e gjyshja nuk thotë më se Graho do të mbesë me të. Veç të mos më zgjojë dikush nga kjo ëndërr.

Dhe jo, nuk ishte ëndërr!

Jemi rrugës. Graho nuk po dëgjohet, po dremit e po kënaqet me bollëkun e misrit bashkë me barin që ia ka përgatitur gjyshja, radioja po lëshon ca këngë që i kam për zemër. E pyes mamin a do të na vijë gjyshi Hasan në Beograd. Mami thotë sigurisht, dhe se i ka shkruar një letër sepse telefonat nuk po bëjnë me Bihaqin, dhe se atë letër do t’ia dërgojë nesër prifti Milenko. E pyes mamin a është bërë postier prifti Milenko, e mami thotë se postierë nuk ka më.

Tash nuk ka më këngë as në radio, vazhdimisht flasin për një stuhi diku në një krahinë.

Mami më thotë: Zemër, shiko se sa madhështor është Gërmeçi, të jep forcë, edhe kur e kemi zor të mos frikësohemi.

Kthehem dhe shikoj!

Gërmeçi plak na përshëndet fort me pyjet e tij,

na i mbush me erë rrugët me barin e tij,

barinjve u ka thënë që me fyejt e tyre ta lozin këngën Bosnja ime

dhe të gjitha kopetë në harmoni jehojnë me zilet e tyre,

i ka bërë zogjtë të fluturojnë me ne,

dhe prapa nesh,

fëmijëve të tij,

e që rrugët t’i kemi të mbara

e derdh ujin përrenjve dhe ujëvarave.

Përkthim: Qerim Ondozi

Lufta është fjalë e pahijshme

Sërgjan Mileviq

Mami im nuk thotë fjalë të pahijshme. Atë ditë e lëshoi dëgjuesen e telefonit fiks me rumbullaken me numra dhe tha: Të qifsha jetën, krisi lufta!

Më pëlqente që në telefonin e hirtë me rumbullaken me numra ta rrotulloja nëntëshin, pesëshin, të dëgjoja saktë kohën dhe pastaj ta ndeqja orën mbi tryezari.

Pesë e pesë. Kllompat e mamit kërcasin nëpër korridor për te Nona dhe sateliti i saj. Të tanët vetëm rrejnë. Vrapoj në korridor dhe bërtas: Shiko çka po më bën peshku! T’i marrtë të ligat, gumëzhin korridori, më gumëzhin koka. Nuk e di saktë se çka është lufta, por duhet të jetë e tmerrshme pasi nëna shan kështu.

Në tavolinë poshtë orës që tregon pak më shumë se pesë e pesë gjyshja ka gatuar shtrudllën me mak. Të dielave gjithmonë gatuan në heshtje, sa çel e mbyll sytë. Brumi është punë e lehtë, s’ka receta, duhet t’i ndiesh. Kshu, kshu, kshu, a e sheh, kur është kshu, atëherë është mirë. Shikoja me trishtim duart e brumosura të gjyshes kur mami ma shau peshkun, edhe pse e dija se nuk e kishte përnjëmend. Por, tha: Të qiftë! kur nisi lufta, e mami im nuk thotë fjalë të pahijshme.

Nona nga kati i dytë më do si gjyshja, e ne e kemi veç komshike. Mami thotë se kjo është sepse ajo s’e ka askënd, gjyshja thotë se zonja Nona krejt jetën e ka mbajtë kokën përpjetë sepse ka mbetë vetëm. Të gjithë e duan për shkak të atij sateliti, e unë e dua edhe pa të. Gjyshi e ka gjyshen, gjyshja e ka gjyshin, mami më ka mua, e unë s’e kam kurrkënd. Njëjtë si zonja Nona, po unë s’e çoj kokën përpjetë. Kur i kërkoj mamit të ma lindë një vëlla a motër, ajo fillon të qajë. Nuk më pëlqen kur trishtohet, dhe pastaj i them që bën edhe ndonjë kafshë shtëpiake. Gjyshi mendon se kafshët janë për ahër, më mirë ta heq atë marrëzi nga koka. Mami më thotë se jam i vogël. Nuk është lehtë të kujdesesh për një qenie të gjallë. Të mëdhenjtë gjithkund shohin brenga. Kafshën shtëpiake duhet dashur, e jo të të brengosë. Vetëm emrin ia thotë, por jooooo, kush është këtu më i madh, e thashë dhe nuk do ta përsëris... Ky muhabet mori fund.

E pastaj Nonës nga i dyti i shkoi mendja të ma blinte një peshk me qëndrim të përkohshëm tek ajo, në të dytin. Unë qava se peshku nuk është kafshë shtëpiake e vërtetë, e Nona nuk më bindi se Klara është veç e imja. Më dukej e dyshimtë që ia kishte vënë një emër të tillë, edhe pse Klara tingëllonte më hijerëndë se Zorica ime, mirë, e di. U pajtova ta kemi peshkun Klara me qëndrim të përkohshëm te Nona nga i dyti. Do të ma sjellë sa të lëshojë pe gjyshi. Pastaj qava nga gëzimi, e gjyshja tha: Qaj, qaj, do të pshurresh më pak, por nuk është mirë të jesh qurran.

Edhe pse nuk e dija ç’po bëhej me peshkun, e vizitoja përditë. I këndoja, i premtoja se së shpejti do të jemi bashkë, do të jetojë në një akuarim të madh me pallat prej guri dhe me shumë bimë dekorative, e jo në një kavanoz për ajvar. Ora duhet të durojë. Thonë se të gjithë duhet të durojmë.

E pyeta gjyshen, ndërsa piqej shtrudlla me mak, pse njerëzit luftojnë. I forti s’të pyet.

E ç’do të thotë kjo, gjyshe? Ajo që e dëgjove. Por, unë nuk e kuptova atë që e dëgjova. Nuk e kuptoj as unë, por kështu është.

Në gjashtë e tridhjetë e gjashtë Nonës nuk ia çova shtrudllën e nxehtë, sepse nuk ishte në banesë, por në autoambulancë. Atëherë mësova se thuhet infarkt dhe jo infrakt. Derisa hipa ajo e shkreta ishte shtembëruar, hiqma kokën nëse del e gjallë, thoshte mami im, e cila kurrë nuk përdor fjalë të pahijshme. Përveç kur është luftë.

Javën tjetër, shumë kohë para orës pesë e pesë, fëmijët në park bërtasin: Po luajmë luftash? E si luhet ajo lojë? Së pari të vras unë ty, pastaj më vret ti mua. Nuk më luhet.

E shikoj qesen me shtrudllën e nxehtë për Nonën time nga i dyti. Mendoj se si hanë të vdekurit. Të ëmbëlsohet pak shpirti, thotë gjyshja. M’i bëj të fala Klarës, e di se është me ty, i pëshpëris varrit të Nonës sepse mami ma ka ndaluar të qaj për peshkun në kavanoz në vlugun e luftës. Banesa e kyçur. Askush nuk guxon të hyjë, kupto. Nuk dua të kuptoj. Lufta është marrëzi. Nonës sigurisht i ka dhembur zemra nga trishtimi për popullin e gjorë. Kështu thoshte ajo. Mua më dhemb zemra sepse jam djalosh pa peshk.

Mami im nuk thotë fjalë të pahijshme deri në çastin kur e kaplon frika. Këto ditë, mami shan shumë.

Përkthim: Qerim Ondozi

Kafja me Jelenën

Anica Marceliq

Babai nga dyqani solli ca kuti kartoni ku shkruante “Biskota çaji” ose “Vaj luledielli”. Na tha t’i mbushnim me gjërat më të nevojshme, sepse nuk do të ketë më shumë vend në bagazh. Me t’i lëshuar kutitë në verandë, u mbështet për murin e shtëpisë dhe ia nguli sytë oborrit. Pastaj dalëngadalë e çonte shikimin përgjatë kores së arrës, drejt kurorës së saj dhe reve plot flluska të qiellit pranveror. Në fund e uli shikimin dhe e la të lundronte pa kontroll drejt fushës në largësi. Kur u lodha së ndjekuri shikimin e tij, kalova te vështrimi i qershisë së xha Lujës, të mbuluar me tufa lulesh aromatike, të gatshme të shndërrohen në fruta të lëngshme e të ëmbla.

Gjatë kësaj kohe, nëna e shkundte pluhurin imagjinar nga kutitë e kartonit, duke i fajësuar për lotët të cilët pa sukses provonte t’i fshihte.

“Mos u mbështet për muri”, i tha babait. “Do ta shkatërrosh dhe pastaj do të dalësh i rreckosur”.

Kutitë deri në milimetrin e fundit e mbushën bagazhin e automobilit. Arritëm ta fusnim vetëm edhe bicikletën time pembe, dhe atë të ndarë në pjesë. Pa të nuk doja të merrja rrugën. Pak rroba dhe shtroja zunë më shumë se gjysmën e ulëseve të pasme, derisa pjesa tjetër mbeti e lirë për mua. Rrugës, duke shikuar vazhdimisht nga dritarja, e kujtoja udhëtimin e parvjetshëm në bregdet. Edhe atëherë, automobli qe i stërmbushur me gjithçka, por ndaleshim shpesh për arsye të ndryshme: për të parë ujëvarën në ndonjë lumë, për të ngrënë ushqimin që e kishim marrë me vete ose thjesht për t’i zgjatur këmbët duke i marrë erë ajrit të viseve të reja.

Ky udhëtim qe krejt ndryshe. Senduiçët i hëngrëm në heshtje, pa u ndalur dhe pa e ndërprerë ngasjen, edhe pse ndërronin pesiazhet dhe vendet nëpër të cilat kalonim. Nganjëherë më kaplonte dëshira për të thënë se ndonjë vend kalimthi ma kujtonte buzëqeshjen e xha Lujës: ndonjë dhëmb pas të cilit vijnë kapakë të zinj, pastaj sërish dhëmb, pastaj kapaku me shkëndija bardhësie të dikurshme nën patinën e prishur. Nëpër këto katunde kështu ishin radhitur shtëpitë: ndonjëra pothuajse e paprekur, pas saj një varg rrënojash, pastaj shtëpia pas së cilës vjen një shkrum nëpër vrimat e zeza të të cilit ngultas nxjerrin krye filiza lulesh të egra dhe bari të njomë. Më duket se në atë çast në kokë m’u formua njëfarë si pyetje se a është në natyrën e natyrës të mos përfill gjurmët e destruktivitetit njerëzor kudo që kjo është e mundur. Kisha frikë t’i jepja fund heshtjes së zymtë në automobil, që t’i ndaja me prindërit mendimet e mia. Bëhesha sikur nuk po vëreja gjë prej gjëje.

Përpara shtëpisë sonë të re na priti agjenti. Më shpjeguan se ky është njeriu i cili e di se kush dëshiron ta ndërrojë shtëpinë e vet me tjetrin. Kur arrihet ujdia, ai u jep çelësat pronarëve të rinj. Ky i yni punën e kreu shpejt, na përshëndeti ngrohtësisht dhe shkoi rrugës së vet. Prindërit u lehtësuan, as që u duhej për diçka tjetër.

Mua në atë kohë të gjitha shtëpitë më dukeshin të mira, me kusht që të mos dukeshin sikur dhëmbët e prishur. Kjo e jona ishte mjaft e pranueshme, madje e kishte një arrë në oborr. Komshikja jonë e parë, teta Maca, kishte një qershi, dhe pothuajse gjithçka ishte në vendin e vet. Idenë ma prishte vetëm buzëqeshja e saj plot dhëmbë mjaft të bardhë. Për shkak të tyre më brente pyetja nëse, ashtu sikur xha Luja i zhbiruar, do të bëhet kinse nuk po i sheh kalamajtë që vijnë t’ia vjedhin qershitë që në ditët e para të pjekjes.

Në qilar gjetëm mjaft enë porcelani të paketuara mirë. Nëna tha se ato kuti nuk do t’i prekim. Me siguri kanë dashur t’i marrin me vete, por në fund nuk kanë pasur mjaft vend për të gjitha. Lufta nuk do të zgjasë përgjithmonë, dhe nëse kthehen t’i marrin, do t’i presin të paketuara, mu ashtu siç i kanë lënë.

Mua më tërhoqi një filxhan porcelani shumë i veçantë, i lënë anash në raft. Nuk ishte pjesë e kompletit të paketuar. Në të shkruante “Jelena”. Kërceva nga gëzimi që ata njerëz të panjohur kishin menduar për mua dhe më kishin lënë filxhanin me emrin tim.

“Mami, duhet të ma japësh, ata e kanë lënë për mua, e kanë ditur se po vij”, kjo kërkesë e bëri të qante nënën time, por nuk më refuzoi.

Sot jam e sigurtë se ai objekt i vogël i brishtë më ka ndihmuar të strehohem mjaft shpejt në një flluskë ngrohtësie, me kohë edhe përkushtimi ndaj kësaj shtëpie që deri atëherë ishte e huaj, me aroma të huaja të thurura në qilimë e perde me paraardhës të huaj në foto të retushuara të radhitura në mur mbi komodinën e vjetër.

Për një kohë të gjatë çdo mëngjes pija çaj nga filxhani im “Jelena” sepse nga asnjë filxhan tjetër çaji nuk ishte aq aromatik dhe i mirë, deri në çastin kur teta Maca erdhi të kërkonte pak sheqer për kafen e saj të mëngjesit.

“Oh, ti ende e ruan filxhanin e Jelenës! Atë ia kanë dhuruar për ditëlindjen e gjashtë, kur kishte mësuar të lexonte e të shkruante”, tha gati pa frymë.

Nuk e di se si arrita ta mposhtja hutinë dhe befasinë time. Vetëm murmurita se filxhani është i bukur, dhe se edhe unë quhem Jelena, dhe se gjithçka u përshtat bukur.

Që atëherë çajin, e më vonë edhe kafen, e ndaja në dy filxhanë: në timin, krejt të ri, dhe në atë të dikurshëm, të Jelenës. Pasi mora vesh që ishim moshatare, nuk e kisha zor t’i tregoja të gjitha ato fshehtësi të cilat nuk kisha me kë t’i ndaja aty afër, sepse si në shumicën e vendeve të tjera përreth, në vendin tonë të plagosur jeta kthehej me hapat e kërmillit.

Pasi u rrita, u pavarësova dhe nisa të udhëtoja sadopak, vendosa ta kërkoja. Ma mori mendja se mjaftonte të shkoja në adresën e fëmijërisë sime të hershme.

Nga larg e njoha arrën dhe qershinë. Në përdhesën e shtëpisë sonë të dikurshme ishte një dyqan aparatesh të vogla shtëpiake. Shtëpia e xha Lujës dukej e braktisur prej kohësh, me qepetë e ulura dhe me oborr me bar të pakositur. Burri në dyqan më tha se pronarët e dikurshëm ia kishin shitur shtëpinë kur u kishte vdekur vajza e hasretit. Pastaj kishin blerë tokë në fshat, që me punët rreth shtëpisë t’i shkurtonin ditët e pleqërisë. Edhe vetë i ardhur, m’i tregoi ato pak gjëra që mori vesh nga prindërit e Jelenës: se pa pikë shkasi një njeri i padukshëm shtiu një breshëri plumbash drejt vendit ku familja ishte ndalur për një pushim të shkurtër, për të vazhduar udhëtimin drejt shtëpisë së re. Vajza e kishte pësuar më të keqen. Vitet e betejës me pasojat e plagëve të marra sillnin ditë të mira e të këqija, që pas një numri intervenimesh kirurgjike të dorëzohej.

U varros në varrezat e katundit, vendi i dytë në të djathtë të hyrjes.

Duke i evokuar kujtimet, i shkova rreth e rrotull kësaj qyteze të largët, prej atyre ku secili di gjithçka për secilin. Shpresoja të takoja dikë që e njihja, njeriun të cilit do të guxoj t’i drejtohem dhe ta pyes pak më shumë për Jelenën, për Jelenën time, shoqen të cilën nuk do ta takoj kurrë. Nuk pata guxim. Kisha frikë se do të më njihnin, se do të më gjykojnë për shkak të theksit tim, të më thonë se ai që ka shkuar nuk bën të kthehet, dhe të kthehesha nga kisha ardhur. Në lulishte nga një koleksion i vobektë mora një tufë lulesh dhe u nisa drejt varrezave.

Në vendin e dytë në të djathtë të hyrjes, lexova me radhë emrat e gdhendur në gurë. Në një pllakë mjaft të re prej mermeri ishin fotografitë dhe emrat e një burri dhe një gruaje, me vitin e gdhendur të lindjes dhe me një vend të zbrazët për vitin e vdekjes. Poshtë tyre, qëndronte fotografia e një vajze të bukur zeshkane me fytyrë të ëmbël dhe sytë e mëdhenj kureshtarë. Të dy vitet ishin të gdhendura. Jetoi deri në adoleshencë. Jelena. Të gjitha kulturat që i njohim pajtohen për një gjë: më e keqja është kur prishet rendi, kur të moshuarit duhet t’i vajtojnë të rinjtë. Ç’dhimbje duhet të kenë prindërit e saj!

E vura tufën me lule mbi pllakën prej guri dhe nga letra dekorative nxora filxhanin me mbishkrimin “Jelena”, objekt aq i dashur për mua të cilit këtu s’ka kush t’i gëzohej më.

“Më fal që nuk po ta lë”, thashë, duke menduar se si sot në botë enden shumë njerëz të ligj. Dikush nga kapadaillëku do të mund ta shqelmonte dhe ta bënte copë e grimë këtë fragment material të historisë sonë të përbashkët, të historisë së dy Jelenave të cilat, edhe pa ditur njëra për tjetrën, kanë kaluar pranë njëri-tjetrës diku në kohë dhe hapësirë, duke udhëtuar fizikisht në drejtimin e kundërt, megjithëse – të shënuar nga ikja e dëbimit – në thelb në drejtimin e njëjtë.

U përshëndeta me Jelenën, e trishtë për shkak të rinisë së saj të ndërprerë pakuptimshëm. I premtova vetes dhe asaj se nuk do të harrohet.

Edhe sot, pothuajse çdo ditë pi kafe me Jelenën time. Ajo vazhdon të jetë e vetmja që di gjithçka për mua. Ajo është e para së cilës ia lexoj tregimet për fëmijë në të cilat vogëlushja më e zgjuar dhe më e bukur gjithmonë quhet, jo me emrin tim, por bash me emrin e saj, e djemtë i urrejnë lojërat me pushka e tanke. I tregoj për të gjitha dashuritë dhe dëshpërimet e mia, i kërkoj këshilla për rritjen e fëmijëve, për punë e për veshmbathje. E pyes se si e kishte përfytyruar jetën e saj para se njeriu i pashpirt ta vënte në lëvizje koleksionin e tij të llahtarshëm të lodrave vrastare.

E shtyrë nga frika se miqësia ime po bëhet pakëz vetjake, nganjëherë pyes veten mos disa prej tyre temave janë tejet të rënda për tetëmbëdhjetë vitet e saj të brishta.

Përkthim: Qerim Ondozi

Skica nga jeta e një refugjati

Ana Jugo

Qëndrojmë mbi një lartësi e cila na jep një pamje të mahnitshme të kodrave përreth dhe luginës që ato e rrethojnë.

“Ai atje është Trebeviqi”, tregon mami me dorë drejt njërit nga malet. Faqet i kemi të rrumbullakëta e të kuqe nga ajri i freskët, duart e futura brenda mëngëve të xhaketave të mëdha. Livadhet rreth nesh janë ende me baltë, nën hijet e pemëve bora bën përpjekjet e fundit për të mbrojtur territorin e vet, derisa luleboret dhe orkidetë nxjerrin kryet plot guxim dhe kumtojnë atë që ne e nuhasim në ajër. Pranverën.

“E ky këtu është Igmani”.

As që e di se si duken vërtet Igmani dhe Trebeviqi. Por, e di se është e rëndësishme t’i mbaj mend këta emra. Edhe për mamin është me rëndësi ta luajmë këtë lojë. Prandaj, me shumë seriozitet e ndjek trajektoren e dorës së saj dhe mbaj mend.

Në atë qytezë lugine, që nuk është Sarajeva, gjyshi e ka Rrugën e Mbretit Tomisllav, sepse atë rrugë e merr të premteve kur kthehet nga tregu, siç dikur kthehej nga puna rrugës së drejtë të Mbretit Tomisllav.

Mua, natyrisht, nuk më kujtohet qyteti im i lindjes, nuk e kam atje rrugën e preferuar emrin e së cilës do t’ia ngjitja ndonjë rruge këtu, këto male nuk më kujtojnë asnjë gjë. Por, më duket se mu për këtë do të më duhet t’i përpij edhe më shumë rrëfimet dhe shakatë e tyre, se është shumë me rëndësi se ku do të ishin ato male, sikur të ishim në shtëpi.

*

Nuk mund të përshkruaj me saktësi se ç’është shtëpia. Më kujtohet pakëz dhoma e ndejës dhe një stol i vogël në qoshk mbi të cilin kishte lodra. O nga rrëfimet, o nga kujtimet e vërteta, e di se mami nuk na linte të loznim atje kur filloi lufta sepse stoli ishte mu nën dritare, e dritarja mu përballë Trebeviqit nga i cili vinin “plumbat ndriçues”.

Më kujtohet korridori i gjatë, i ngushtë. Nga disa fotografi. Një e kahmotshme, kur babi u kujdes për ne dhe na la të loznim me gazetat. Vëllai dhe unë e mbushëm krejt korridorin plot gazeta të ndrydhura të cilat na mbërrinin deri te qafa kur uleshim. Pastaj mami erdhi nga puna dhe u shtang.

Pastaj më kujtohet sërish se kemi fjetur në atë korridor, të veshur me tuta, të gatshëm për t’u strehuar nëse dëgjohen sirenat.

Të gjitha fotografitë tjera janë të mjegullta, kujtime dhe rrëfime të shkëputura. Një piknik në Vrelo Bosne për 1 Maj. Gjyshja në ballkonin me plot lule dhe unë pas vizitës ia bëj me dorë nga parkingu. Dhe babi është në mjegull. Kemi disa fotografi dhe mund ta përshkruaj mirë. Një aktor në një film ma çoi mallin e tij. Por, nuk mund ta përfytyroj.

Ndonjëherë mami, vëllai dhe unë e bëjmë lojën e “babit”. Në atë lojë, vëllai është babi, ndërsa mami dhe unë shkojmë në aeroport për ta pritur. Por, nuk më pëlqen shumë kjo lojë. E ka po atë efekt të çuditshëm si kur zgjohesh nga gjumi në të cilin ke fituar lodrën të cilën vërtet e do.

Jetojmë në një kompleks ndërtesash mes të cilave janë livadhet dhe një oborr i rrethuar. Unë mund të shkoj kudo brenda atij Rrethi, por nga ai nuk guxoj të dal e as ta kaloj rrugën pa mamin. Të gjithë në Rreth janë refugjatë.

*

Fjala refugjat ka përkufizim. Të jesh refugjat i ik çdo përkufizimi. Çdo person në atë kamp refugjatësh karakterizohet nga ajo fjalë të cilën edhe ne, më të vegjëlit, e urrejmë fort. Nga shtete të ndryshme, me rrëfime të ndryshme, zanatli, profesorë, marinarë, zyrtarë administrativë, punëtorë mjekësorë, prindër, prindër pa fëmijë, fëmijë pa prindër, vejanë e vejusha, të gjithë në një spektër mes së mirës dhe së keqes, të gjithë të ngjeshur brenda asaj kategorie të ngushtë të refugjatit. Si fëmijë, ti nuk e di pse është kjo keq, por nga toni i zërit të atij i cili e thotë këtë fjalë ti e di se është ashtu. Kur kjo fjalë del nga dikush brenda grupit, ajo shënon dëshpërim, keqardhje për veten dhe pikëpyetje. Kur je refugjat, gjithmonë ke pikëpyetje. Krejt ai status për ty është pyetje: kur do të kthehem në shtëpi? A ekziston ende shtëpia? A është shtëpia ato katër mure të cilat e mbrojnë thelbin e jetës sate deri në çastin kur atë ta rrëmben lufta, të zhvesh e të shqelmon anembanë botës e ti ndihesh fajtor për diçka? A ka diçka të ndyrë në fatkeqësinë tënde, diçka të neveritshme? A është shtëpia njerëzit të cilët mbase nuk janë më apo mbase nuk do të jenë më kur të mbarojë lufta, dhe ti më kurrë nuk do t’i takosh asnjë gjëje, dhe asgjë për të cilën ia vlen të jetohet nuk do të të takojë më ty? Dhe mund të ulërosh sa të ta dojë qejfi dhe t’i shash ata të cilët i fajëson për gjithçka, por ajo që thua ti – dhe as që ka nevojë sepse të gjithë e dinë dhe e ndiejnë – është se brenda teje kalbet turpi. Sepse nuk ke asgjë, sepse nuk ke shtëpi si çdo njeri normal, sepse duhet të aplikosh e të lusësh, sepse ke ikur.

Kur dikush që nuk është refugjat e thotë atë fjalë, bëhet edhe më keq. E ka njëfarë përfundimi. Thuhet si fakt i ftohtë, si deklaratë e inferioritetit tënd. Banorët e sjellshëm të Ivanjicës e shmangnin atë fjalë.

*

Rrethi është plot me personazhe të dallueshme. Është një burrë fort i gjatë me mustaqe të zeza gjigante. E quajmë Barba. Më duket se jeton vetë. Sa herë që kalon pranë ndonjë fëmije, e kap fort për faqe dhe i thotë me buzëqeshje “Po ku je ti, moj barkë e vocërr?”. Faqet na digjen zjarr pas takimit me xha Barbën, por disi më pëlqen. Më duket se i shkon shumë për dore t’i përqafojë njerëzit dhe se do të mund të më mbronte nga gjithçka.

Disa njerëzve në Rreth emri u mbaron me i/e marrë. Kështu, natyrisht, askush nuk i thërret në sy, por kur të rriturit flasin dhe thonë, për shembull, Rada, dhe bashkëbiseduesi pyet “cila Rada?”, e ai i pari thotë “Rada e marrë”, ti e di saktë se për kë bëhet fjalë. Shumica e tyre janë të parrezikshëm. Por, është një djalë, atë askush nuk e quan të marrë, por të gjithë mendojnë se vërtet është i marrë, dhe fëmijët ia kanë frikën. Vetëm vëllai dhe unë nuk ia kemi frikën dhe ai gjithmonë na jep krem-banane. Fëmijët e tjerë nuk i do, as të rriturit nuk i do. Na do vetëm ne dhe teta Novkën, e cila dikur ishte mësuese, e sot është shoqja më e ngushtë e gjyshes.

*

Nganjëherë natën më vijnë ca kujtime. Sidomos pas vdekjes së gjyshes dhe gjyshit. Parajsa në tokë, ku bari i njomë është i ngjyrosur me lule pranvere dhe i mbuluar me behar nuancash të llojlojshme me ngjyrë pembe e të bardhë. Atje ku nisëm jetën pa përkatësi. Njerëzit duan që refugjati të jetë gjë e thjeshtë. Dikush që s’ka nga t’ia mbajë nuk mund të kthehet mbrapa dhe me mirënjohje pranon gjithçka që i jepet. Të jetojë gjithmonë me pikëllim. Por, nganjëherë refugjati përfytyron parajsën si një kopsht në Plluzhina. Të cilin pronari e ka rrethuar pas dy ditësh, pasi ka vënë re që dikush po e kapërcente gardhin. E pastaj filluan ta kapërcenim edhe gardhin më të madh.

Në parajsë unë kam të veshur fundin e bardhë me llastëk. “E kam blerë” në Kryqin e Kuq dhe ia kam reklamuar babit në një nga thirrjet e para nga strehimi: e mbaja telefonin dhe i tregoja se si rrotullohej fundi, dhe pastaj dëgjova të qeshura njerëzit që po prisnin telefonata. Ndonjëherë të rriturit nuk e kuptojnë se si të fyen qeshja e tyre. Në fëmijëri kam mësuar shumë herë se çka i bën të rriturit të qeshin dhe me kast i përsërisja fjalitë dhe gjestet sepse doja t’i bëja të qeshnin. Por, kjo tash ishte krejt ndryshe. Kjo më hidhëronte, më poshtëronte.

Sikur ditën e parë kur u kthyem në Sarajevë.

Në shtëpi u nisëm në këmbë dhe pas nja pesëmbëdhjetë minutash, në mes të një përpjetëze, morën kthesën në një rrugicë. Unë nuk e pashë që babi, mami dhe vëllai, i cili e mbante mamin për dore, e ngadalësuan hapin.

“Ku je nisur? Kjo është shtëpia jonë!” – tha babi dhe nisi të qeshë duke hapur dyert e garazhit. Edhe nëna qeshi.

Sot, kur e mendoj këtë, nuk më besohet se kjo ishte qeshje e njëmendtë. Pas aq shumë kohe, babit sigurisht i dukej e çuditshme dhe e panatyrshme të fliste me fëmijët e tij të cilët më nuk janë ata fëmijë me të cilët u përshëndet para katër vitesh e gjysmë. Me siguri nëna u ndje në siklet pranë të shoqit nga i cili e ndante një jetë e tërë, jetë e saj të cilën nuk arriti ta rrëfente dhe jetë e tij për të cilin nuk guxonte të pyeste. Ndoshta me qeshje përpiqeshin ta mposhtnin atë siklet. Por, për mua ajo qeshje ishte helm.

“Këtu është shtëpia jonë!”

Si ka mundësi që dikush të mos e dijë se ku e ka shtëpinë? Të kalojë me gjakftohtësi pranë derës kryesore të ndërtesës pa ditur se ç’po kërkon. Ndiej turp. Nuk po e ndiej se jam kthyer në shtëpi. Ndoshta mami e ndien këtë. Ajo di se te cila hyrje duhet të ndalet. Unë nuk jam kthyer. Kur kthehesh, njeh, krahason, kujton. Unë vetëm ndihem e turpëruar. Për shkak të mospërkatësisë.

Përkthim: Qerim Ondozi

Fjalët

Millosh Perishiq

Thuajse lidhja jonë ndërkombëtare nuk është mundim në vetvete, por tash ai dëshiron që ajo të jetë edhe e hapur. Thuhet open relationship. Me fjalë të tjera, unë duhet të shikoj anash ndërsa ai bën dashuri me tjetërkënd – më të ri, apo më pak të bardhë. Holandezëve u pëlqejnë gratë dhe burrat ekzotikë. Nuk dua të hesht e të besoj se tërheqja vjen nga kompleksi i fuqisë i cili tradicionalisht lehtë gjen rrugën e vet deri te shtrati martesor, nga ndjenja e superioritetit dhe fuqisë financiare të racës evropiane.

U pajtova. Me dy kushte.

Njëri prej tyre ishte që më në fund të fillojë të mësojë serbisht. Të paktën pak.

Nuk pres ta lexojë Pekiqin në origjinal.

Vetëm sa për t’u gjindur.

Profesori i serbishtes në Amsterdam nuk ekzistonte, por i kroatishtes po. Profesoresha. Neda Pintariq. Sllaviste dhe përkthyese. Jetonte me bashkëshortin e saj në lagjen Perëndimi i Ri, ishte shumë e sëmurë dhe këmbëngulte për gjuhën me konsideratë gjinore.

Duke shkruar këtë rresht, përpiqem ta gjej në Google dhe e gjej nekrologjinë. Te ne thuhet përkujtim. Zot, shpresoj të mos jetë ajo. Fotografia është nga rinia, nuk e njoh dot.

Mbase ende është mirë.

Kam marrë pjesë në orët e tyre.

Kam theksuar se Rutherit nuk i duhet ta lexojë Kërlezhën në origjinal.

Vetëm sa për t’u gjindur.

Së paku të më thotë se më do, në kroatishte. Por, dashuria jonë e humbi fuqinë e të folurit. As veçoria frankolinguistike e gjuhëve jugosllave nuk ia doli të nxjerrë asnjë germë nga ajo. E dija se mbase kurrë më nuk do të dëgjojë shprehjen të dua. Gjithsesi, këmbëngulja t’i ndiqte orët e kroatishtes. Vetëm kështu unë mund të vazhdoja të shoqërohesha me Nedën gjatë orëve, në pauza të shkurtra të cilat Rutheri i bënte kur telefononte dhe kur vazhdonte të punonte edhe pas orarit të punës.

Njëherë Nada më dha përmbledhjen me tregime Bunari në pyllin e errët, të mikut të saj Filip Davidit. Në faqen e parë ishte e shkruar një dedikim i ëmbël, personal. E pyeta nëse ishte e sigurtë se dëshironte të ma falte, e ajo tha se kurrë nuk kishte qenë më e sigurtë. Fliste me lavdata për versionin e punës së romanit tim të parë të cilin e kishte marrë për ta lexuar. Më pyeti nëse bën t’ia jepte për lexim përkthyeses holandisht-kroatisht Rajna Dohlerit. Në fakt, Neda më kishte bërë njërin nga komplimentet më të mëdha, duke thënë se rreshtat e mi ia kujtonin me ëndje dhe dhimbje leximin e dikurshëm të Ivana Bërliq-Mazhuraniqit.

Thotë se do t’i pëlqente ta kujtoja ndonjëherë, në tregimet e mia nga e ardhmja e largët.

– Tung! – i tha Rutheri gjyshit tim i cili në tarracën e shtëpisë sonë të Shumadijës e priti me raki.

Vizita në familjen time pas pesë vitesh lidhjeje ishte kushti i dytë për një lidhje të hapur.

Open relationship.

– Tung edhe ty! – iu përgjigj gjyshi me lot në sy.

Disa ditë më vonë, kur u nisëm për në Beograd, e thirra gjyshin ta pyes se si ishte dhe ta përgëzoja për sjelljen e shkëlqyer. Ai qau sërish.

– Shumë po kërkon ti nga ne – tha me lot në sy – Shumë. Por, nuk prish punë. Jetoje ti jetën.

Më vjen mirë që kam mundur të flas me të.

– Gjysh, ai të tha vetëm tung, nuk diti si të gjindej.

– Ani, edhe tung. Mjafton për fillim.

Por, vazhdime nuk pati sepse gjyshi vdiq nga fundi i verës. Nuk arrita në varrim dhe tash po mësohem të jetoj me këtë. Jeta ime në një pikë u kthye në marrjen e vazhdueshme të lajmeve të këqija dhe në një cikël pamundësish për t’ua thënë lamtumirën njerëzve të dashur.

– Kjo do të më gjejë edhe mua. Kur të arrij të vij sërish në Split. Do të më buzëqeshë Lovrinaci.

– Nuk dëshironi t’ju varrosin këtu?

Mu në atë çast e dija përgjigjen. Neda më shikoi lodhshëm. Bashkëshortja e saj punonte në dhomën tjetër. Rutheri qëndronte pranë dritares dhe bisedonte në telefon. Neda dëshiron që trupi i saj i ftoftë, i larë, të kthehet në dheun e ngrohtë të gurtë të cilin e plasarit Adriatiku.

– I plotësova të dy kushtet - më tha Rutheri me shikimin plot pritje – Ç’do të bëjmë tash? Në orën e ardhshme Neda ma fal librin Fjalët. Jean-Paul Sartre. Thotë se me Fjalët i ka shkuar mendja tek unë. Më pas ma dha librin Bodrumet e Vatikanit të Gedeit. Pastaj Teutën të Dimitrija Demetrit.

– Do të doja që ju të ndaheni – tha me zërin e gruas që po vdes e cila nuk ka kohë të jetë politikisht korrekte, në orën e cila do të jetë e fundit.

Rutherit i pengoi kjo, por unë e dija se po na e thoshte këtë pikërisht nga dashuria për të dytë. Më këshilloi të mos jem si ajo, të mos i pres vitet e fundit të jetës për t’u kthyer në Jug. Besonte se do t’ia kaloja mirë edhe në Beograd edhe në Splitin e saj. Ishte e bindur se në Split do të më pranonin sepse isha djalosh me mirësjellje.

– Do të jesh i dashur edhe në Beograd edhe në Split. Holandezët s’kanë shije.

Rutherit i vinte keq që tha se nuk do të vinte më në orë, por nuk donte të hiqte dorë nga vendimi i vet. E ndiente se Neda në mënyrë të pashpjegueshme orët po m’i mbante mua.

– Kush është Ivana Bërliq-Mazhuraniq? – më pyeti më pas, edhe pse ajo e mësonte që në vend të cilli të thotë kush sepse e kishte më lehtë pa grupin e bashkëtingëlloreve.

Gjuhën ia qepte sipas masës së tij.

– Lexova se Ivana Bërliq-Mazhuraniq ishte depresive dhe kishte bërë vetëvrasje – zbuloi pak më vonë – Mendoja se ishte ndonjë kod i juaji.

Atë verë Nedës ia dërgova një kartolinë nga Makarska. Më kujtohet se kishte një koleksion.

Rutheri nuk donte që rent-a-carin serb ta linim në mes të rrugës kryesore, por parking privat nuk kishim. Thotë se kroatët e shikonin me dyshim, nuk arrinte të rehatohej.

Unë e bindja se gjithçka do të jetë për merak, dhe e kisha mirë.

Javën tjetër kartolinën e dërguam nga Sarajeva e cila m’i ledhatonte shqisat. As aty nuk u ndje rehat. Thotë se e shikonin me gjykim sepse është gej.

Në fund e përshëndeta Nedën nga Beogradi, ku i pengonin turmat. Thotë se kishte turma të mëdha në trafikun e dendur e të paorganizuar.

Vdekja e dallimeve tona etnike ballkanase të cilat ai i spikaste dikur vetëm i parapriu vdekjes së dashurisë. Më la kur u kthyem në Holandë.

Nuk e di nëse i kishte parë kartolinat. Nuk m’u lajmërua më. E pyesja veten në ishte ende gjallë ndërsa merrja kokainë nga kopertinat e Fjalëve të saj.

Do të merrja çkado, veç të më ndalet dhimbja. I dëgjova fjalët e Rutherit se gjyshi im ia kujtonte Nadën, sepse, siç thoshte ai, të dytë ishin të mbuluar me një vello trishtimi. Besonte se më duhej ndihmë profesionale. Sikur Ivana Bërliq-Mazhuraniqit. Sikur mua.

Nuk ishte ky trishtim, ishte mallëngjim. Nuk e kupton dot ai këtë.

Ciklonët oqeanikë që lagin Holandën sjellin pragmaticitet.

Djaloshët rrugorë tajlandezë dhe të tjerë kanë shtytje të madhe mbijetese për të humbur kohë në melankoli. E kanë këtë nga monsunet.

Gjyshi e përshëndeti me mallëngjim te porta, duke qarë për fëmijërinë time të humbur dhe vitet kur si fëmijë më çonte nëpër panaire të Shumadijës, duke mos ditur se unë e ëndërroja Amsterdamin e lirive të njeriut.

Shoqëria ime Nedës në fund i dha jetësimin e njërës prej dëshirave të fundit – t’i ngjallë nostalgjikisht fjalët e rinisë së shkuar socialiste.

Ne këtë e kemi nga jugu vjeshtor.

Nuk e di në është ende gjallë. Lidhja ime e hapur gjithsesi nuk është më. Gjyshi ka kohë që është ftohur. Do të doja të tregonin se Neda nuk është në Lovrinac. E pres këtë. E di se kancerin e ka luftuar me letërsi.

kushtuar Neda Pintariqit të dashur

Përkthim: Qerim Ondozi

Ndërrimi i qimeve

Ana Kutllesha

Gishtat ta fërkojnë kapakun e kokës aq fort sa gati të dhemb. Pastaj, rri gjatë nën ujin e ftohtë. Ndërsa shkon këmbëzbathur drejt kuzhinës, në shputa të ngjiten qimet e maces. Shurupi i shtogut ka rrjedhur në frigorifer. Do ta pastrosh, por pasi ta pish kafen. Hedh qumësht, sheqer, e ndez kompjuterin. I lexon emailët, lajmet, statuset e Facebookut. Të shkon mendja te deti dhe xhirollogaria. Në Zagreb temperatura ka shënuar 32 gradë. Mendon të shkosh në pazar, por heq dorë. Me sfungjerin që kutërbon nga lagështia mbledh lëngun e dendur nga raftet plastike. I kontrollon skajet e frigoriferit, i fshin gjurmët e shurupit nga pakoja e djathit të grirë. Mbi shporet e vë një tenxhere të madhe, ja edhe avulli. E derdh ujin e vluar në lavaman, pasta nxjerr kryet përtej kullesës.

Pas drekës, të erdhi një email. E lexon me kujdes. Dear Marko Kovačević, I received your contact from Amela Silovic... We would be delighted if you would participate in our programme. Travel costs and accommodation in Berlin are covered. Pyet veten se në cilën pjesë të mbiemrit Silovic vijnë diakritikat. Nuk je i sigurtë se e njeh dikë që quhet ashtu.

Në mëngjes ka ardhur mjeshtri për klimë. Gishtin tregues e ka të shtrembër në këndin e drejtë. Të tregon se për vite me radhë ka punuar në baushtellë në Gjermani. E shikon me pafuqi deformimin. E përfytyron teksa monton kuzhinën në ndonjë banesë të shtrenjtë berlinase. Atje ku së shpejti do të priten filetot e salmonit, atij tehu i sharrës ia pret mishin deri te kocka. Ndërsa pi duhan në ballkon, macja e ha barin që ka mbirë nga kavanozi ku ke provuar të mbjellësh borzilok.

Ata duan që ti të prezentosh serinë e fotografive Zbuluar/Unveiled për shkak të mënyrës se si zbulon kompleksitetin e marrëdhënieve patriarkale në Bosnjë dhe Hercegovinë. Në Bosnjë dhe Hercegovinë ke qenë njëherë, një gjysmë dite. Ti nuk e ke serinë e fotografive Zbuluar/Unveiled. I lexon lajmet dhe statuset e Facebookut. Gëzohesh që po shkon në Berlin. Të bie ndërmend se sigurisht e kanë fjalën për serinë tënde E mbuluar. Skenat e qytetit nëpër cerada: kush i jep zor, në to mund të shohë kritikën e patriarkatit. Vetëm shteti është gabim.

Në mëngjes mbyllesh dhe e ndez klimën. Së shpejti makina pushon së punuari dhe nuk mund ta ndezësh më. E thërret mjeshtrin, por ai është rrugës për në Bosnjë, te të vetët. Mos është siguresa? Shtrihesh në dysheme, në vendin ku të duket se qarkullon më së shumti ajri. Macja shtrihet pranë teje, me pëllëmbë ia lëmon shpinën dhe kofshën. Rrjeti i trashë i zi i qimeve të saj të mbetet në lëkurë. Të duket se e njeh këtë ndjesi. Ndërrimi i qimeve është proces i natyrshëm te kafshët. Vetë intensiteti i ndërrimit të qimeve është mjaft variabil dhe varet nga faktorë të shumtë.

Ti kurrë nuk e ke rregulluar deri në fund uebfaqen tënde. Kjo duhet pranuar. Përveç serisë E mbuluar aty janë edhe disa vepra tek-tuk, ndërsa serinë që ia ke kushtuar banesës ku ke jetuar me ish të dashurën e ke larguar. Tekstin për serinë E mbuluar, në të cilin njëfarë kuratore i lidhte ceradat me marrëdhëniet e pushtetit në shoqëri, në fakt kurrë nuk e kuptuar deri në fund dhe kurrë nuk e ke postuar. Ti nuk je artist i angazhuar, ty vetëm të pëlqen fotografia e bukur.

Në Facebook i shikon profilet e të njohurve dhe kolegëve të cilët kanë shkuar në Berlin. Tash të gjithë janë në bregdet, por në kohën e mbajtjes së programit ku të kanë ftuar, do të jetë vjeshtë dhe do të kthehen në Berlin. MayaMar tani është vendosur në Wedding, që do të bëhet Kreuzbergu i ri. Në Berlin mund ta bësh një seri të re fotografish të pamjeve të qytetit nga ceradat.

Nuk të zë gjumi. Ndërron anën, tamam kur të merr gjumi, të zgjon tingulli i shputave të maces mbi parketin fishkëllues. Pi ujë, pshurresh, para agimit të zë gjumi. Sheh ëndërr sikur je në Berlin dhe mban ligjëratën për fotografitë nga seria Unveiled. Mbrapa teje sillen portrete grash të cilat heqin qimet nga fytyra. Njëra tërheq njëfarë ngjitësi bashkë me lëkurën mbi buzën e sipërme. Lëkura është plot me pika të kuqe, e në ngjitës janë qimet e zeza, shkopinj në miniaturë që duken sikur gjilpëra metalike. Të gjithë shikojnë me kujdes, dëgjojnë fjalët që dalin prej teje. Tundin kokën në shenjë miratimi, por diçka nuk shkon si duhet. Tërë kohën ke frikë se dikush do të të pyesë se si të kanë lejuar myslimanet e mbuluara t’i fotografosh. Zgjohesh, të duhet një dush. Duhet ta lajmërosh Marko Kovaçeviqin.

Ka plot Kovaçeviqë. Vetëm në Kroaci, persona me emrin Marko ka mbi 30 mijë. Marko Kovaçeviq (Tuzla, 1982) është fotograf dhe artist boshnjak. Jeton dhe punon në Sarajevë.

Në Mostar sot janë regjistruar 34 gradë. Emaili i tij është me pikë, i yti pa pikë. Në biografinë e Marko Kovaçeviqit të cilën e ke gjetur në uebfaqen e tij nuk shkruan se gjatë luftës ka jetuar shkurt në Zagreb. Nuk shkruan se ka shkuar në klasën 3 d të shkollës sate, dhe nuk ka marrë vërejtje sepse gjatë pushimit ia ka dhënë një flakareshë Kresha Brekalit, i cili i ka thënë se babai i tij ishte serb dhe se Kovaçeviq është mbiemër serb. Nuk shkruan se edhe ti e ke dëgjuar këtë rrëfim dhe se të nesërmen e ke kuptuar se ku jeton ai Kovaçeviqi dhe pastaj ke parë se prindërit e tij e kishin sjellë një mace nga Tuzla, që për ty ishte mjaft e habitshme ngase refugjatët do të duhej të iknin nga koka këmbët, e jo para rrugëtimit t’i shtynin macet të hynin në shportën me kapak. Nuk shkruan se maces së familijes Kovaçeviq, refugjatë nga Tuzla, i pëlqente të dilte nga dritarja e hapur e banesës së tyre në përdhesë, dhe nuk shkruan se ti e kape një ditë dhe e fute në kuti. Nuk shkruan as ajo që ti mendon se vetëm ti e di, e ajo është se në xhep kishe brisk.

Më vonë, e ke shikuar Dervishin dhe Vdekjen dhe e vetmja gjë që ke mbajtur mend ishte macja në prehrin e priftit mysliman. Kovaçeviqët në Kroaci janë më së shumti kroatë, kryesisht nga Posavina boshnjake, sipas disa burimeve nga Bosnja qendrore ose Maçkoveci në afërsi të Nova Gradishkas, dhe në numër më të vogël mund të jenë edhe serbë dhe boshnjakë (nga Posavina boshnjake). Në shekullin e kaluar, relativisht shumica e banorëve kroatë me këtë mbiemër kanë lindur në qytetin e Zagrebit dhe të Osijekut. Në Ljubaça në rajonin e Tuzlës, BeH, çdo banor i tretë kishte mbiemrin Kovaçeviq.

Pasi i shkruan, ndihesh më mirë. E shtyve veten të shkosh në pazar, pastaj pive një kafe me një koleg. Për drekë përgatit sallatë dhe e pjek një peshk. E fshin banesën, ia mbush vetes një gotë vere të bardhë që me kohë të është kujtuar ta fusësh në frigorifer. Ju dy do të mund të bashkëpunonit, mbase vetë thirrja nga Berlini mund të ishte vepra juaj artistike. A ka pasur vepra të këtilla? Të duket se po, nuk të kujtohet. Një pjesë të mishit të bardhë të peshkut ia jep maces. Mjeshtri i ri për klimë vjen nesër, në orën tetë të mëngjesit.

Të gjithë gishtat i ka të drejtë, nuk pi duhan dhe nuk do kafe. Kur e pyet nëse do të punojë klima edhe pasi të shkojë, të shikon mrrolshëm. Për gjysmë ore bëhet aq ftohtë saqë duhet t’i veshësh pantallonat dhe bluzën. I lexon emailët, lajmet, statuset e Facebookut. Në Berlin janë regjistruar 15 gradë. Prapë emailë. Hojla emnak! Sytë të bëhen katër, pulsi të përshpejtohet. Të gjithë boshnjakët që i njeh janë njerëz të mirë dhe shakaxhi. Dorën në zemër, nuk e përmend veprën e përbashkët. Do t’i lajmërojë kuratorët, Amila tashmë e ka pyetur se a e kishin lajmëruar. Por, asgjë nga Berlini për mua, sa jam kthyer nga Sllovenia ku isha me një mik në ca dasma, më duhet të jem jashtë Shengenit deri në nëntor.

Macja u fut në pjesën e dollapit ku ti mban xhamadanë të leshtë. Ka ardhur koha ta fikësh klimën. Porosit qebapë dhe e rrok shishen e verës nga dje. E pi deri në fund, del në sheti. Të duket se je hidhëruar, por nuk e di arsyen. Takon miq, kalon në raki.

Në mëngjes në banesë është sërish ngrohtë sepse është ora 10, e ti fle pa i mbyllur dritaret dhe pa i lëshuar qepenët. Në guaskën e WC-së janë gjurmët e shputave të maces, e në dysheme një re qimesh të zeza. Pasi pshurresh, shkon në kuzhinë, e mbush sahanin e zbrazët të maces me ujë, ti pi ujë. Vazhdon të jesh mahmur. I lëshon qepenët, e ndez klimën, e merr celularin, kthehesh në shtrat, shkruan email. Nuk mund ta besoj që nuk e kam hasur punën tënde më parë, serinë Unveiled e ke vërtet mjeshtërore. Ma kujton pak serinë time Mbuluar, e cila natyrisht është shumë më abstrakte, por mund të interpretohet si kritikë e marrëdhënieve të fshehura të pushtetit. Më lajmëro nëse vjen në Zagreb, ta pimë nga një, emnak. Në Zagreb mund të vish edhe para nëntorit :) Ia ndal zërin telefonit, vazhdon të flesh. Kur zgjohesh, e sheh një thirrje të humbur, numër i panjohur, jashtë Kroacisë.

Përkthim: Qerim Ondozi

Biskota e fatit

Naida Mujkiq

Për çdo fundjavë, merremi vesh të shkojmë në vilë, edhe pse shumë rrallë shkojmë bash atje. Dimrit, mbase, kur kandilë prej akulli kapen fort për çatitë e pojatave nëpër të cilat kalojmë. Vilën e kishte ndërtuar i shoqi i saj. Kjo është faktikisht shtëpizë që përbëhet nga një hapësirë dhe një tarracë e drunjtë të po asaj madhësie. Në të majtë të derës së hyrjes qëndron kamini i mahnitshëm i bërë nga guralecë shumëngjyrësh, por ne asnjëherë nuk kemi ndezur zjarr në të. Brenda, pranë kaminit, është edhe një stol i vogël dhe tri karrige plastike, si dhe një divan të cilin e kanë hequr nga shtëpia kur kanë blerë orendi të reja. Dritaret janë të papastra nga plot gjurmë pikash shiu dhe krejt ajo që mungon brenda gjendet në dritare.

Ajo gjithmonë më pret buzë xhamisë. Mban një çantë shpine ku është termosi me kafe dhe tabakera e kuqe me cigaret e mbështjella.

“Kjo është çanta ime të cilën e kam nxjerrë nga shtëpia”, më tha duke e arsyetuar shëmtinë e çantës së vet.

“E paska nxjerrë veten”, thashë unë. “A s’mendon se të duhet një e re?”

U bë sikur s’më dëgjoi.

Megjithatë, unë i bleva një çantë të re, thuajse identike me atë që e kishte, por kurrë nuk e vuri mbi shpinë, apo së paku derisa ishte me mua. Edhe pse dëgjoheshim çdo mëngjes e mbrëmje, i shkruanim njëra-tjetrës se ç’kishim gatuar, apo ajo më shkruante mua për gjyshin për të cilin kujdesej e unë asaj për fëmijët që po zgjohen para orës gjashtë, nuk e pyeta përse nuk po e mbante ndonjëherë çantën e re.

Dy herë e kishin çuar në pushkatim. Herën e dytë plumbi ia përshkoi një tufë flokësh. Atëherë tezja e saj i mori gërshërët dhe ia preu të gjitha flokët. Qau për flokë dy ditë me radhë.

Në mëngjes më dërgoi porosinë se sot ishte përvjetori kur e kishin çuar në pushkatim. Nuk e pyeta në kjo ishte hera e parë apo e dytë. Në të dyja rastet kjo i kishte ndodhur në maj. Pothuajse i gjithë maji është pëplot ditësh të tilla kur ajo më shkruan se sot ishte përvjetori kur kishte dalur nga Bratunaci, se sot ishte përvjetori i vdekjes së nënës së saj, se sot ishte përvjetori kur në arë kishte gjetur dy kafka të thyera, se sot ishte përvjetori kur për herë të parë pas tri ditësh kishte ngrënë ushqim, se sot ishte përvjetori kur ishte plagosur. Unë nuk i kisha mbajtur mend asnjërën nga këto data. Në fillim ndihesha keq për këtë dhe mendoja se do të duhej t’i shkruaja në kalendar, por hoqa dorë sepse ishte e pakuptimtë. Ndoshta as që duhej t’i mbaja mend ato data, ndoshta unë tashmë po bëj atë që i duhet asaj, tash kur e bija e saj ka shkuar në studime, e i shoqi gjithë ditën i rri jashtë.

“Të vij të të marr pas orës katër?”, thashë.

U pajtua.

Nganjëherë shetisim nëpër pyll me orë të tëra.

Ndalemi pranë trungjeve plot gjethesh të thata dhe unë pres derisa ajo e përfundon cigaren. Kur qëndroj pranë saj, ndiej se do të duhej t’i bëja pyetje, por ajo ka kohë që nuk flet dhe prandaj unë më nuk i bëj pyetje.

Në pyll ajo ulet mbi trung, në vlugun e krijesave pyjore, në mbretërinë e vdekjeve të vogla.

Në pyll, në të nëntëdhjetë e dytën, ajo jetoi për pesë muaj të plotë.

Hante krimba dhe lëpinte rrëshirën nga pemët e dëmtuara.

“Por sot po shkojmë në qytet“, thashë.

“E pse nuk ma shkrove këtë? Do të isha veshur më mirë”, kundërshtoi megjithëse kishte të veshur pantallona të zeza klasike dhe një këmishë me motive zogu në fluturim.

Në dalje të oborrit ma priti motra e të shoqit të saj.

“Ku po shkon, Aida?” – pyeti.

Mua as që më shikoi, vetëm ma hodhi një vështrim të shkurtër dhe tundi kokën. Në të vërtetë, askujt nuk i pëlqente të më shihte me Aidën. Ajo është grua në të pesëdhjetat, unë jam grua në të tridhjetat, e meqë nuk kemi lidhje familjare, miqësia e tillë gjithmonë është e papranueshme në fshatin tonë. Më së shumti kundërshtonte nëna ime e cila, saherë që ia sillja fëmijët, më pyeste se ç’po shihja tek Aida. Dhe pastaj, sikur gjinkalla, më ndiqte cccc-ja e saj. Një herë nuk u përmbajt dot dhe më tha se për të kjo ishte jonormale. E dija se nëna ishte xheloze, konsideronte se ajo ishte gruaja me të cilën unë duhet të isha shoqe, e përveç kësaj shoqja e saj më e ngushtë i kishte vdekur vitin e shkuar dhe nëna kishte mbetur vetëm. Për fat të mirë, Aida filloi të publikonte tregime të shkurtra në Facebook, dhe kjo menjëherë u bë arsyetimi logjik për shoqërimin tonë.

“Ne nuk po shoqërohemi, ne po punojmë”, i thosha nënës.

Teksa e mbyllte portën, motra e të shoqit të Aidës e përsëriti pyetjen, por kësaj here më përfshiu edhe mua:

“Ku po shkoni ju, a?”

“Në Doboj”, u përgjigj Aida për të dyjat.

“Ç’po kërkoni në Doboj?” – vazhdoi motra e të shoqit të saj.

“Po shkojmë të lexojmë poezi”, tha Aida duke më shikuar mua.

Nuk e di nëse na besoi ajo grua, por teksa po largohej e dëgjova duke përsëritur gjepura, gjepuraaaaa.

Deri te makina na përcolli gjepura e asaj gruaje, por u venit në çastin kur unë e rrotullova çelësin. E hapa dritaren nga ana ime dhe zhurma e motorit e mbyti muzikën e cila nuk ishte fort e hatashme.

Qyteti ishte më pak drithërues se zakonisht.

Pleqtë rrinë nëpër banka dhe shikojnë në pika imagjinare para vetes, përpara tyre qeset e tyre që shushurijnë nga era dhe në të cilat ata i fusin kokat për të kontrolluar nëse gjithçka ishte në vendin e vet. Nga shatërvani buron uji dhe derdhet mbi pëllumbat e shqyer mes lojës nëpër pellgje dhe smokive të cilat u hedhin kalamajtë. Kafeneja në të cilën dalim zakinisht rezervohej për dasma. Ajo kafene dikur quhej Bosna, por pas luftës e ndërroi emrin në Park duke qenë se gjendej përballë parkut të madh të qytetit.

Edhe pse ishte mesi i pranverës, ishte si një ditë vere dhe teksa prisnim në semafor, Aida më tha se nuk po pendohej që nuk kishte veshur fustan.

“Vijmë prapë”, thashë,

“Po, vijmë”. tha ajo.

Vendosëm të ulemi në bankë në park pranë pemës së akacies pembe nga e cila tërë parkut i vinte era mjaltë, mjedra dhe akullore vanilje.

Dy kalamaj ecnin nëpër fontanë duke u stërpikur e duke qeshur me zë të lartë, aq sa i gjithë parku jehonte dhe pleqtë ngritnin kokat e tyre të kërrusura. Kur nëna i nxori jashtë, Aida nga çanta nxori biskotën e fatit. Paketa kuq e bardhë shkëlqeu nën dritën e diellit.

Ishte kjo biskota ime e parë e fatit. Ishte kjo edhe biskota e saj e parë e fatit.

“Vetëm një e kishin në dyqan”, tha dhe ma zgjati mua.

“Biskota jonë e parë e fatit. Vetëm në film e kam parë”.

“Edhe unë. Hajde, hape”.

E hapa qesen. Menjëherë shpërtheu era e miellit dhe sheqerit të skuqur.

“Po i vjen era akullore në kon”, tha Aida. “Ndaje ti. Të shohim se ç’po na porosit Gjithësia”, shtoi ajo.

Përpara kafenesë Park, katër të rinj po bëheshin gjithnjë e më të zhurmshëm. Mbi supe i kishin varur flamujt e Serbisë. Saherë që ka dasëm në qytet, në vend të luleve të rinjtë valëvitin flamuj. E dinim këngën që e këndonin: “Ne volim te Alija zato što si balija”. Të gjithë në park e dinin se çka këndonin dhe parku u shukat i fyer. Askush nuk bënte zë, kënga e mposhtte kërcitjen e karrocës së fëmijëve. Ishin ato çaste me të cilat ushqehej materia e errët e historisë së njerëzimit. Po ajo materie e cila i hip njeriut në krahëror dhe nuk e lë të marrë frymë, e nuk ka kush ta shpëtojë, sepse nuk ka kë ta thërrasë. Nga Parku dolën dy meshkuj, njëri me këmishë me katrorë, tjetri me këmishë të kaltër, e nga lëvizjet e tyre u pa se po përpiqeshin t’i qetësonin të rinjtë. Por, ata nisën të kërcejnë e të rrahin shuplaka, duke ulëritur edhe më shumë. Kur burri me këmishë me katrorë e afroi telefonin te veshi, të rinjtë nisën ta rrahin gjoksin, e njëri provoi t’ia rrëmbente telefonin burrit me këmishë me katrorë, por të tjerët e ndalën. Më pas, duke ngurruar, njëri pas tjetrit u kthyen në festën e dasmës.

Në qetësinë e parkut, Aida dhe unë shikuam edhe pak në drejtim të kafenesë Park, shtangia jonë më dukej se do të zgjaste përgjithmonë. Në prehrin e saj zbarkoi një pëllumb. Njërin krah e kishte të lënduar, kishte vetëm njërin sy. E kishte tërhequr aroma e ushqimit. Apo ishte krejt e rastësishme.

E ndava biskotën. Në pëllëmbë më ra letra me porosinë Dashuria është si lulja e egër. Rritet në vende të papritura. E lexova me zë. Pastaj e valëvita letrën si të ishte flamur. Aida dhe unë u shikuam, duke ia plasur njëkohësisht së qeshurës. Magjia e biskotës së fatit po e bënte të vetën.

Përkthim: Qerim Ondozi

Emrin e kam nënë

Sanja Muçkajeva Vidanovska

U ndalëm te dera hyrëse e banesës sonë. I shikova të tria fytyrat.

“E mora çelësin tim të banesës”, më tha me një buzëqeshje të butë. “Po qe se nuk jeni në shtëpi kur do të vij”, e mbylli, ndërsa buzëqeshja u ngjit në hijet tona nga drita e dobët e hënës dhe e gëlltiti zërin e tij me gaz. Hyri si në strofull në fytin tim, si një zinxhir joelastik. Gëlltita dhe i ktheva të gjitha kujtimet derisa ia puthja fytyrën dhe e thithja nxehtësinë dhe erën e tij.

“Rrugë të mbarë, më i dashuri im”, thashë, ndërsa zinxhiri joelastik u ngushtua edhe më shumë dhe pothuajse nuk mundesha të frymoj.

Dritat e prapme të veturës ngadalë u zhytën në erësirë. Rodhën kujtime dhe çaste nga shqiptimi i parë nënë deri te kjo e fundit, kur më përqafoi.

Kujtimet janë një gjë e çuditshme. Ndodh që të përzihen si një stuhi emocionesh. Fëmijët e lindur në vitet e nëntëdhjeta të shekullit të kaluar bartin një kod të shkruar të çuditshëm. Pyes veten a ka mbetur te ta zëri i lajmeve të frikshme, të cilat si një makth nga i cili s’kishte zgjim e përcaktonin pjekurinë tonë dhe rritjen e tyre?

Me bashkëshortin tim u fejuam ditën kur filluan të shtënat e para në shtetin tonë të përbashkët.

Të shtëna në Slloveni...

Në Kroaci predha, shpërthime...

U vra i riu i parë...

Ndarje...

Ditën kur e bëmë dasmën, lufta merrte flakë.

Miqtë vinin pas nuses së re. Klarineti dëgjohet më shumë se fizarmonika. E luajnë vallen e vjetër maqedonase. Miqtë vallëzojnë. E dua atë djalë të ri me të cilin jemi së bashku që nga ditët e para studentore.

Në Bosnjë e Hercegovinë ndodh një tmerr. Lumenj me refugjatë, nëna me fëmijë të vegjël... strehohen në bodrume.... nuk mund të dalin jashtë. Nuk kanë mjete bazë.... krime të tmerrshme janë duke ndodhur... vrasje, përdhunime, tortura, gjenocid...

Kërkojmë punësim. Nuk kemi mjete themelore për jetesë. Diplomat e fakulteteve të kryera rrinë në sirtarë dhe heshtin trishtueshëm.

Predha, fluturojnë copa mishi. Shndërrohen në kujtime të vdekura... Persona të zhvendosur, vatra të lëna. Edhe varre. S’ka kush t’u çojë lule. Edhe varre të reja, grumbuj me dhe ngjyrë kafe, e mbi ta vajtojnë të mbijetuarit.

I pari punësohet bashkëshorti im, pastaj unë. Dhe, pastaj, dita më e lumtur e jetës sonë. Jam shtatzënë, me buzë në gaz i tregoj të dashurit tim. Më merr në përqafim. Djali ynë lindi tri javë pas përfundimit të luftës në Bosnjë e Hercegovinë. Më në fund përfundoi gjithçka.

Numërohen viktimat, dalin filmime nga krimet e tmerrshme, tortura, gra të përdhunuara, robër lufte, të cilëve u dalin brinjët nga këmishat e leckosura dhe fëmijë me shikime të hutuara.

Djali ynë rritet dhe e përqafoj gjithnjë e më fort. Dhe, mendoj për të gjitha shikimet e humbura dhe ëndrrat e dështuara. Nga erdhi e tërë kjo? Nga erdhën të nëntëdhjetat? Përpiqemi të vazhdojmë të jetojmë në mënyrë normale. Secili në shtetin e tij të sapokrijuar. Vazhdon të ketë trazira si në një kazan nga i cili me dinakëri pret djalli.

Qielli në verë është shtruar me yje.

“Mendo një dëshirë kur e shesh duke rënë një yll”, i them djalit, të ulur në tarracë.

Aeroplanët fluturojnë mbi qiellin tonë. Lëshojnë një zë të frikshëm, e çajnë qiellin. Shkojnë drejt Serbisë. Yjet shpërthejnë. Bombardime... Kushërinjtë e mi jetojnë atje. Ata me të cilët u rrita. Me të cilët çdo verë shkonim për pushime në Greqi. Shfaqen kujtimet. Shtëpitë e tyre, ku i kaloja pushimet e shkollës. Im atë është serb, gruaja e dajës kroate, burri i tezes malazez. Aeroplanët tashmë arritën atje...

Përsëri ndjekim lajme. Raporte të reja për viktima të reja. Jeta filloi të vlejë sa një statistikë e zakonshme. Kaq e kaq të vrarë dhe të plagosur. Dhe, negociata të reja. Ulen në tavolinën e gjatë dhe firmosin marrëveshje. Buzëqeshjet artificiale janë si tehu i shpatës, ndërsa ne përballë ekraneve të tensionuar presim se a do të marrë fund statistika.

Konflikte të armatosura etnike. Statistika është një gjë e paqetë. Si zhiva në termometër. Ndodh që të kërcejë me helmësinë e vet. Me gjuhën e urrejtjes dhe lojën e marionetëve. Marionetët lehtë zhvendosen me dorën e majme nga rehatia e karriges. Trupa të masakruar dhe të shkatërruar, frikë. Dhe, përsëri negociata dhe marrëveshje. Blicet vazhdojnë të jenë të pranishëm. Fotografojnë, raportojnë, ndërsa shteti i shpërbërë me të gjithë popujt e vet përpiqet të shërohet nga jetët e shkrumbuara.

Tensionet vazhdojnë të jenë prezente, ndonjëher rriten, ndonjëherë ulen. Fillon edhe mijëvjeçari i ri. Me mijëvjeçarin e ri përjetuam edhe një gëzim. Na erdhi në këtë botë edhe bija jonë. Kjo është një periudhë kur e kupton se fëmijët janë, thjesht, një dhuratë e Perëndisë. Me probleme të vogla e të mëdha, me financa që herë i ke, e herë nuk i ke. Në të shumtën e rasteve nuk i ke, por më e rëndësishme se gjithçka është se statistika rri e qetë. Mendojmë për ardhmërinë e fëmijëve tanë. Ata rriten sa hap e mbyll sytë, si lulëzimi i gonxheve pranverore. Je shtrirë dhe ëndërron diçka të papërcaktuar, ndërsa pranvera po troket qetë. Në mëngjes i habitur i sheh të gjelbëruara, pothuajse bëhet fjalë për një çast, një shkelje syri. Aq shpejt rriten fëmijët.

Ndonjëherë mendoj se jam mbërthyer në rininë time, e cila nuk dëshiron të lejojë të zgjohem. Në mënyrë dinake është ndërthurur në parullat dhe bashkimin. Në atë kohë kur vëllazërim-bashkimi kurrë nuk mendonte se do të derdhet gjak dhe urrejtje. Dhe, e rrënon rininë, ndërsa vitet e pjekurisë janë vetëm një përzgjedhje e kujtimeve dhe luftës për ruajtjen e dinjitetit. “Si t’ua shpjegoj këtë fëmijëve të mi?”, pyesja veten. Desha t’ua ngulis në kokë pamjen e bukurisë së kaluar.

Aeroplani i djalit tonë fluturoi drejt Holandës. Dhe arriti. Më shkruajti menjëherë në mëngjes kur arriti. Prisja të bëjë zë “mesinxheri”, për t’u qetësuar më në fund dhe të fle. Nuk rashë derisa nuk arriti aeroplani i tij. Nuk shkova ta përcjell. Thjesht, nuk mundesha. Disa lamtumira janë më të lehta kur ndodhin në derën hyrëse të shtëpisë.

“Më pëlqen në fakultet”, e dëgjoja se si më rrëfen. Dhe, e shikoja ashtu të ngadalësuar në monitor. Interneti shpeshherë bllokohet dhe fëmija im shndërrohet në robot.

“Je dobësuar. Ha më shumë, të lutem”, kaloj në temën tjetër. Nuk di ç’t’i them më parë. Çfarë këshillash dhe pyetjesh.

“Po, po...”, qesh. “E kupton, ligjërata, projekte, provime...”

“Ki kujdes. Kjo është më e rëndësishme. Kujdesu për shëndetin tënd”, pothuajse e përlotur e lus. “Më trego për miqtë e tu të rinj”, e pyes shpejt. Dua ta pyes sa më shumë. Të marr vesh gjithçka. Më vjen ta zgjas dorën për ta ledhatuar, por xhami i ekranit është aq i ftohtë.

“Ivorin e njeh, të kam treguar për të.”

“Nga Kroacia?”

“Po. Më tregoi dje se gjyshen e ka maqedonase, për nga nëna. Nga Prilepi.”

“Vërtet? Ja, sa e vogël është bota.”

“Në dhomën tjetër jetojnë Igori dhe Millutini. Të dy janë nga Serbia.”

“Vërtet? Nga janë më saktë?”

“Igori është nga Opova, fshat në Vojvodinë, ndërsa Millutini nga Beogradi.”

“Nuk më besohet! Dhe, në Holandë u gjetët në të njëjtin fakultet?”

“Po, po. Ndërsa, në dhomën tjetër janë vendosur Harisi nga Bosnja e Hercegovina dhe Emiri.”

“Edhe Emiri është nga Bosnja e Hercegovina?”

“Jo, Emiri është nga Maqedonia. Nënën e ka turke, ndërsa babain shqiptar.”

“Epo, nuk më besohet”, i them. “Ju jeni mbledhur nga e gjithë ish-Jugosllavia.”

Më rrëfen edhe më tej detaje nga jeta e tij. Flasim gjatë, zakonisht të dielën, kur është i lirë. Mezi i pres të dielat. Për ta parë e për ta dëgjuar. Sa herë që e shoh, e kam ndjenjën se e kam pranë. Ndërsa, gjatë ditëve të punës, një pjesë e mendimeve të mia janë gjithnjë me të. Dhe, mezi i pres festat dhe pushimet kur vjen në shtëpi. Por, rritet dhe piqet në mënyrë të dukshme. Është duke u shndërruar në burrë. Edhe pse atë natë kur për herë të parë shkonte në aeroport, ishte ai fëmija që e shikoja në fotografitë dhe të cilat i shfletoja të gjitha këto katër vite të fundit.

Më kujtohet tani kjo e gjitha, ndërsa në aeroplan është qetë. Disa udhëtarë flenë, të tjerë bisedojnë qetë, ndërsa retë janë hapur poshtë nesh. Sa është e thjeshtë bota kur e shikojmë kështu nga lart. Dhe, sa shumë të lëndueshëm jemi ne njerëzit, mendoj. Dëgjohen gjuhë të ndryshme këtu, lart në qiell. Yjet janë të përbashkëta, siç janë të përbashkëta edhe shpresat. Udhëtojmë së bashku në një hapësirë të vogël të mbyllur, çdonjëri me jetën e vet, që e bartim gjithandej me ne. Kudo që shkojmë. Jam duke shkuar në ndarjen e diplomave. Im bir diplomoi. Jam e lumtur dhe e frikësuar. Ç’do të ndodhë në të ardhmen? A do të mbetet atje apo do të kthehet në shtëpinë e tij të lindjes? Psherëtij, derisa piloti na paralajmëron që t’i lidhim rripat. Fillon ulja e aeroplanit. Jam duke shkuar vetëm, sepse financat nuk na lejuan të vijmë të gjithë në ndarjen e diplomave. Holanda për ne është një vend i shtrenjtë. Para tre vjet ishim në vizitë të tre së bashku. Për herë të parë e vizituam Holandën. Pastaj u shfaq epidemia me virusin Korona dhe mbyllja e kufirit më çmendi. Nuk jemi parë për një kohë të gjatë.

U përqafuam fort dhe gjatë.

“Prva mama je stiglla”, bërtitën pothuajse njëzëri, kur arritëm në konviktin studentor. Shokët e tij më pritën në derën e hyrjes.

“Ka ardhur nëna e parë!”

“Kada stizhu ostale majke?”, pyeta.

“Sutra.”

“Mama, kakvu kafu pijete? Mama, kakvu kavu pijete? Nënë, çfarë kafeje pini?”

Një erë e mrekullueshme e kafesë së zier të freskët u përhap në kuzhinën e përbashkët në konviktin studentor.

Përkthim: Kreshnik Ajdini

Rrëfimi i plotë, e njeriu...

Goran Jankoviq

I pamë ne që nga larg. Ishin Kera, i vëllai Bracos, Mali dhe unë. Taman u ndalëm në pyll para livadhit për t’u marrë vesh se ku do ta bënim rojën.

Dy prej tyre shkonin drejt katundit tonë. Disi të shtrembër. Sikur po mbaheshin për dore.

Kera dhe unë shikojmë njëri-tjetrin. Kështu haptas këndejpari mund të lëvizin vetëm tanët. Por, ku mund ta dish! Edhe përpara mendonim se të gjithë jemi të tanët dhe shih ç’na doli. Për çdo rast i themi Bracës dhe Malit të fshihen. Të shtrihen dhe të rrinë gati.

Shikojmë tutje dhe shohim se bartin diçka mes tyre. Diçka jo fort të madhe. Dhe se kjo i bën të ecin shtrembër.

E kur u afruan për nja njëqind metra, i shohim se i kanë simbolet tona dhe se kanë diçka të mbështjellë në palltën ushtarake.

Braco thotë: Haj, Zot i madh, ç’paskan kaq të rëndë, e kaq të vogël.

Kera ia kthen të mos bëhet gjyshe, e mua ma bën me sy: Tanët bre, njëqind për qind. Më duket se atë më të shkurtin e kam parë.

Ne të dy dalim përpara pyllit. Ata marrin kthesën drejt nesh.

Kur na afrohen, e lëshojnë barrën e tyre në tokë. E bënë këtë disi shpejt dhe ngadalë.

Atëherë na shikuan në sy.

Tungjatjeta, burra. E sollëm ne Cillen, tha më i gjati, ende i shtrembër.

Mali dhe Braco dalin fluturimthi nga prita. Ç’thua ore, mos qofsh jarabi, po Cille është më i madh se ne të dy, ia beh Braco.

Eh... ne sollëm...

Ulem çuç, i përvjel mëngët dhe e hap palltën. Në të pjesa e sipërme e Cilles. Diku deri në fund të brinjëve.

Mali bie në gjunjë dhe më mbulon të tërin me të vjella.

Po ku i ka këmbët, ore! Ku e ka sendin, më të madhin në botë, thotë Braco dhe ia fut vrap.

Kera i ngjitet pas.

Më i shkurti përkulet, e mbërthen dhe e lidh palltën. E ngushëllon Malin dhe, duke e ngritur, ngrihet edhe ai.

Kera dhe Braco u kthyen të përqafuar.

Të ardhurit na ofruan cigare. Kur e ndezëm, më i shkurti na tregoi se ç’i kishte ndodhur Cilles.

Njëzet ditë asnjë plumb kush s’e kishte shkrepur. Veç rrinin në linjë nëpër istikame. Mrekulli e Zotit. Aq qetë ishte saqë zogjtë prapë ia dhanë këngës.

E Cille, po ju e dini më mirë se ne, s’durohej pa fizkulturë. Në istikam i bënte ushtrimet dhe në vend të peshave çonte kuti me municion.

Kur zogjtë e ndalën këngën, të del ai prej istikamit dhe niset drejt shpatit mbrapa nesh. E atje krejt hapësira bosh. Vetëm në mes dy frashër... njëri krah tjetrit.

Ne u shtangëm. Vetëm kapiteni tha: Mos, Cille shoq, ku po shkon.

E ai kthehet... pa u ndalur... dhe thotë shumë seriozisht: Këmbët dhe prapanica më janë mpirë. Më mungon kodra.

Po Cille, bre, po të vrasin.

Nuk më vrasin.

Vrapoi nja tridhjetë herë poshtë e lart. E nga ana tjetër dikush vazhdimisht thoshte: Ah, çfarë caku i mirë i lëvishëm, Zot i madh.

Të nesërmen prapë. Të gjithë provuan ta ndalin, por kot. Vrapoi saktësisht gjashtëdhjetë e dy herë. Unë vetë kam numëruar. Ata në atë anë shanin. Bënin hajgare dhe qeshnin.

Ditën e tretë filluan ta tallnin më rëndë. Cille në fillim nuk bëri zë. E kur filluan t’ia merrnin nëpër gojë familjen, Cille u ndal dhe kështu u tha: Po çka keni, o katundarë, jeni të njëjtë si këta të mitë. Hajvanë hesapi. Ç’ka s’po kuptoni?! Po krejt jam mpi edhe jam katandisë prej kësaj mutsihanes. E ju jeni më mirë, a!? Shkoi më shumë se njëqind herë. Dhe i bëri një treqind gjimnastika.

Të nesërmen shohim se edhe ata e kanë Cillen e tyre. E shohim, jo i keq për Zotin. I fortë si kali, e gjimnastikat i bën me një dorë.

I matën për një kohë, nuk e di qysh shkonte, kush propozon i pari, i yni a i tyre – nisëm të vëmë bast. Ne kishim cigare dhe raki, ata bari. E cili do të vrapojë këtu e cili atje, cili do t’i bëjë ushtrimet – për këto u morëm vesh menjëherë.

Ç’t’i bësh, ta hajë djalli, ne gjysmë dimri e kemi kaluar në istikam, e kemi pritë pranverën, as j nga jeta, dhe krejt kjo na u duk si kinema.

Dy javë zgjati kjo punë. Cille udhëhiqte 7 me 6. Na erdhi kjo si pushim i vërtetë. Edhe për ne edhe për ta. Veç edhe kafja e përbashkët na mungonte.

Të nesërmen shohim – do të fitojë edhe sot Cille ynë. Bash kishte mbërri te frashërat. Kishte zakon t’i prekte. Thuajse po luante kile.

Veç kur gumëzhiu diçka shurdhuese.

Dhe teksa gumëzhiu, edhe Cillen e preu.

Edhe Cillen edhe frashërat.

U duk sikur të ishin ngulë katër trungje në tokë.

Por, gumëzhitja vazhdoi dhe i bëri copë e grimë.

BAM! Në pidh të së ëmës, ku na mbiu kjo BAM... kërcejmë dhe ia japim vrapit nga të gjitha ato që i kishim pasur. Donim edhe të hidheshim në sulm. Mezi na ndali kapiteni.

Pastaj dikur e kuptojmë se ata nuk po gjuajnë. Se ata nuk kanë gjuajtë pas BAM-it. Ngadalë ndalemi edhe ne. Dëgjojmë shamatën nga ana e tyre, shajnë, bërtasin. E pastaj heshtje.

E nga ana jonë dikujt i plaste... ia jepte një breshëri... nënën e nënës ua shante dhe i mallkonte përgjithmonë.

Të nesërmen në mesditë na vjen paketa... nuk tregova... kishim bërë ca hobe të mëdha... kështu i shkëmbenim bastet...

Në paketë bari dhe një copë letre.

Ja ku është. Tash po jua lexoj.

Erdhi njëfarë kokëmadhi nga komanda. Në kontroll. Rrugës na e solli BAM-in. Dhe kur e pa Cillen tonë, menjëherë ia futi. Ata e kemi rrjepë dajak. Të gjitha i lajmëruan në komandë. Thanë se me ju nuk mund të luftonim më. Sapo erdhi zëvendësimi. Ne tash po largohemi. Kokëmadhi është shtatlartë dhe i trashë. I verdhë. Flokët e verdha, mustaqet e verdha. Kaq. Ta dini.

Përkthim: Qerim Ondozi

Pogaçja

Aida Sheçiq Nezireviq

Pogaçja është e nxehtë, e butë si shpirti.

*

“Merr de, merr pak”, këput copën dhe ia afron te fytyra e e kërrusur.

E kapi para qymezit. Ia këputi qafën, duke shfrytëzuar ligjin e më të fortit. E shpuploi me lëvizje të shkathëta rutinore, dhe e hodhi në tenxhere të cilën e mbylli me kapak. Uji tashmë po vlonte kur i pa nga dritarja, të shkujdesur si kalamaj që po luajnë luftërash.

E mbase kjo është veç lojë. Symbyllas, sikur ajo në fëmijëri. Ata numërojnë. Ajo dhe Sejo fshihen poshtë kapakut. Mbi kapak shtrihet tepisoni i kuq, e ruan hyrjen në botën e tyre nëntokësore. Sipër tyre kërcet dyshemeja nga dërrasat e kalbura. Këndon: U ba-s’u ba-sy-të-i-çe-la...

“Po, nuk mundem më atë qelbësirë, oj nënë”.

*

Zemra s’po i rrah qysh duhet.

I rri sipër sikur mbi një zog të rrëgjuar qëkur ka rënë nga ajo. E afron te vetja. Si trevjeçar i vraponte në kuzhinë dhe ia fuste duart në këmishë. Or djalë, a nuk u bë boll? Mezi e hoqi në vitin e katërt.

*

Xhemati ikte nga ajo. Fshihej nga babai. Hajde, o djalë, e thërriste, edhe zemra i dhimbte, por ai e shihte si të huaj. Dhe kështu, vit pas viti. Kur ikte në pyll, me njerëzit e katundit, as që e ktheu kokën. Pylli e hapi gojën, kuçka e poshtër, dhe e përpiu. Si të mos kishte qenë kurrë. Vetëm pemët, të gërshetuar fort, loznin në erën pranverore. E përqeshnin.

*

Mbeti shtatzënë për herë të tretë në agun e luftës. Edhe u gëzua, edhe jo. Donte të lindte vajzë, edhe Hasani donte, e luste. Ajo në fillim ngurroi. Nuk i ka hije, që në prag të të katërdhjetave, me dy djem, të sillet rreth e rrotull me një bostan nën këmishë?

Po, hajde.

Ai mëngjes ishte si çdo mëngjes tjetër.

I ujiste trëndafilat në oborr.

Polici hoqi kapelen dhe iu afrua. Lëvizte buzët, e ajo as që e dëgjoi nga ulërima e vet. Ra në gjunjë, e ai bostani brenda saj i shpërtheu. Lëngjet i rodhën në sipërfaqe. Edhe mishi.

Formë e vockël, e përsosur.

Quhej Enisa.

*

“Nuk po dëgjohen që nga mbrëmë. Kjo nuk është mirë”.

“Ku e ke mendjen, Sejo?”

“Shkojmë”.

“Do të na vrasin, or burrë”.

“Më mirë ata shpejt, se uria ngadalë”.

*

Nuk kthehet mbrapa se e di: shtëpia i hap krahët si foshnja.

Shtëpia thërret: “Tixhaaaaaaa!”

Puthja, bijë, dorën babait dhe nënës së re.

Gjaku i kuq në çarçafin e bardhë.

Peri i kuq rreth dorës së vockël.

Kujdes po e ngulfat me cicë, sikur Hata të vetën.

Pasqyra përballë fytyrës së plakur.

Nuk ka vdekur, ka lindur.

Ka ndërruar jetë.

Nishanë të bardhë, të ashpër, që shkruajnë nëpër qiell.

Lulet. Frutat që përkulen drejt tokës pasi të piqen.

“Tixhaaa!”

*

“Hesht sa herë të të pyesin, dhe nganjëherë lësho shkumë nga goja”.

Ecin livadheve të gjera e të shkreta. Vetëm zogjtë fluturojnë.

“Mirëdita” ia beh njëra mu pranë veshit.

Hatixhja dridh supet.

“Mirëdita edhe ty”.

“Nga je?”

“Nga Mërkoviqi”, i kujtohet katundi i tyre aty pranë.

“E ky, kush është?”

“Djali im. Rade. I sëmurë në kokë, që nga lindja”.

“Aaaa, ke fëmijë të tjerë?”

“Vetëm këtë”.

Edhe Xhemalin, formën e të cilit nuk mund ta përfytyrojë kur i mbyll sytë.

“E ne po shkojmë të vjelim. Sigurisht edhe ti je nisur për atje?”

*

Plaçkitja e shtëpive të boshatisura zgjat tërë pasditën. Dëshpërimi mund të preket me dorë. Nuk ka as stoli, as para.

“I kanë groposur”, nxjerr përfundimin njëra.

“Kur të kalohet me traktor, ka për t’u gjetur”, shton tjetra.

“Po qysh, po ne do ta fitojmë këtë”, thotë e para duke treguar majën e gishtit të madh mes treguesit dhe gishtit të mesëm.

Të tjerat buzëqeshin.

“Ti je nisur për të vjelë pa çantë”, thotë ajo që pretendonte se stolitë ishin groposur.

“Po... më ndali ky fakteqi im. As me të as pa të kund nuk mund të shkoj”.

“E burrin ku e ke, në ushtri?”

Ajo tund kokën: “Ka vdekur para lufte në Prijedor. Ka rënë nga skelet”.

“Qenke vejushë, pra. Si e kishte emrin burri?”

“Milladin Mishoviq”.

“E ti?”

“Nada”.

“Aaaa. Merre këtë qesen time, në të mund ta fusësh atë tenxheren dhe ato sende. Pak ke marrë, për Zotin”.

“Falemnderës... Boll”.

Nisen. Dielli tashmë shtron çarçafin e portokalltë, hap gojën, buzëqeshja i venitet.

Kalojnë kështu, në grup, pranë tre të rinjve në uniforma ushtarake, të shtrirë në bar sikur tufë qensh llaskuçë. Nëse njëri leh, të gjithë do të fluturojnë. Pushkët i kanë pranë, të shpërndara me pakujdesi. Sejo kërruset edhe më shumë, nga goja i rrjedh shkumë. Gratë e shikojnë me dhembshuri:

“Gjynah”.

Shkojnë edhe një kilometër, ndoshta dy, dhe vijnë deri te një udhëkryq.

“Hajde, kalofshi mirë”, thonë gratë.

Hatixhja u bën me dorë, e ato vazhdojnë shtegut të dredhur e të pluhurosur drejt katundit të tyre që shihet nga largësia. Ajo do të vazhdojë. Nuk duan, as edhe ajo që e ka pyetur aq shumë, të dijnë se nga po shkon. Të lodhura e të djersitura, me thasë plot jetësh të huaj, i zhduken nga sytë.

*

Para tyre shtrihet Kozaraci. Është natë. Sytë e shtëpive përreth, të mbyllur. Vetëm qentë cijatin.

“Unë do ta thirrja xha Draganin”.

“Je çmendur, o djalë”.

Kabina e telefonit është e strukur dhe e mjerë, por e gjallë.

“Xhaxhi Dragan?”

Koha ecën si plaka. Fenerët vezulluan si xixëllonja.

“Ngutu!”

*

“Merre edhe pogaçen e nxehtë për rrugë”.

“Falemnderës, Ana.”

Ana i përqafon.

Autobusët presin.

Pas saj e fusin Sejën, në pantallonat e mikut të moçëm të babait, të cilat aq të mëdha i zvarriten nëpër tokë.

*

Autobusi tundet nëpër makadam, kërcet sikur nofulla artificiale. Sejo fle me faqen në pëllëmbë. I ngjan vdekjes. Të gjithë burrat në atë autobus i ngjajnë vdekjes.

Edhe vdekja u ngjan atyre.

*

Mali, në shenjë mirëseardhjeje, shfaq dhëmbët e hirtë të prishur.

“Ndal”, ulërin dikush. “Nxirrini”.

Hatixhja me pëllëmbë fshin pluhurin e hirtë nga xhami. Shikon pamjen. Burrat me pushkë sillen rrotull. Si kacabunj, Zoti më faltë.

“Policia”, thotë një zë i sertë. “Kontrolli”.

“Çka është kjo? A nuk do të shkëmbehemi?”

Burrat i nxjerrin nga autobusi. Ca rezistojnë. Ca nuk kanë fuqi. I nxjerrin me zor. I radhisin pranë njëri-tjetrit si fëmijët kur i radhisin veturat plastike.

Këta që i kanë ndalur bisedojnë. Diskutojnë. Hatixhja i shikon.

Të rinj janë këta djem të armatosur, së paku shumica prej tyre. Të prerë nga barku i nënës, me qumështin e saj janë ngushëlluar. Me këmbë vocërrake i kanë provuar hapat. Sikur fëmijët e saj. Mezi i thoshin shkronjat në bankat shkollore dhe vraponin me erën livadheve me diell. Sikur fëmijët e saj.

Kush i paska detyruar të vinin këtu, në këtë humnerë, mbi këto shpate?

Njëri bërtet. Flokëkuq e thatanik sikur Seadi. Nuk mundet. Nuk do. Tund kokën aq fuqishëm sa duket se kafka do t’i shkëputet nga qafa.

“Eh, atëherë edhe ti do të shkosh me ta, ta qiftë qeni nënën”, bërtet dikush.

Ky bie në gjunjë. Qan.

*

“Unë, bre, dua të ha”, thotë një mustaqosh i madh hundpulë. Duhet të jetë ndonjë epror, i shihet nga fytyra dhe qëndrimi. Qëndron më larg se të tjerët, dhe nga çanta në krah nxjerr diçka. “Kam konzervë, po nuk kam bukë. A ka dikush bukë, djema?”

Një apo dy prej tyre rrudhin supet, të tjerët nuk i kushtojnë vëmendje.

“Ah, krejt e keni ngrënë, ju shkërdhefsha, të rinj e kurrë nuk ngopen”.

“Kam unë pogaçe, a deshte?”

“Ama”, thotë dhe pastaj i shikon sytë e frikësuar të Hatixhes. Dhurata e Anës, e mbështjellë me një leckë pambuku pembe, u zhduk në duart e tij.

*

Dielli shtron çarçafin e kuq. Ushtarët qëndrojnë prapa kolonës së të vdekurve të gjallë. I shtyjnë përpara drejt cepit të shkëmbit. Të vdekurit e gjallë lëkunden.

Ai të cilit ia kishte dhënë pogaçën ia ngjet Hatixhës tytën për lukthi.

“Ti, grua, hajde këtu me mua. Edhe ai i vogli yt, le të shikojë”.

*

Nis t’i shtyjë drejt pyllit, i shtyn para vetes. Hatixhja në shpinë e ndien shtypjen e metalit të ftohtë. Tash do të flejë me të. Do t’ia heqë brekët dhe prapanica lakuriqe do t’ia prekë gurët e vrazhdë. Do t’ia hapë këmbët. Do t’i futet brenda, ai përmbi, gurët përfundi.

Ajo do të vikasë para se...

A do ta vrasin Sejën para apo pas kësaj?

“Kthehu, grua”.

Ma vrit së pari djalin, të mos shikojë...

“Andej”, tregon burri me gishtin e trashë drejt kaçubeve, “ikni”.

*

Travniku ka park dhe banka. Në një të tillë, buzë njëfarë busti të bardhë pa kokë, të ngjitur për njëri-tjetrin, kalojnë natën. Sejo fle me kokën të mbështetur për supet e saj. Ajo qesh. Nëse e merr gjumi, Sejës mund t’i vijë vdekja.

Vdekja dhe Sejo ngjajnë si motra me vëllain.

Nuk e jap. Nuk e jap.

*

I pret para kazermës. Thatanik, në uniformë ushtarake, bjond i qethur shkurt. Ushtar i vërtetë. I afron te vetja. Atë me një dorë, Sejën me tjetrën. Ia plas vajit, si lokomotivë.

“Qysh... qysh?”

“Pogaçja na shpëtoi, bir”.

Përkthim: Qerim Ondozi

Vogëlushja

Andrea Hribar Livada

Unë jam hapësira mes fjalësh, heshtja mes notash, boshllëku mes muresh... E padukshme, e fshehur, e ngurosur. Unë jam qilim gjethesh të vjetra pylli që shushurijnë nën çizmen e ushtarit e cila sa vjen e afrohet. Ai është shamata, sharja dhe shkëmbi. Dora gjigante me rrudha dheu. Vikama e luftës në afërsi. Ai është gjithçka që nuk jam unë, unë jam gjithçka që nuk është ai. Duart i ka të forta e të vrazhda, të ashpra e të errëta në fytyrën time thatanike të bardhë, lëkura e dukshme skuqet sa s’ka... Rrobat e mia janë të bardha e të shqyera, rrobat e tij të forta, të trasha e jeshile. Sytë i ka të cekët e të verdhë, të zemëruar, të mitë janë të qelqtë e të thellë. Dhimbja është imja, jo e tij. Psherëtimat janë të tijat, dënesa është e imja. Frymën e ka të ngjeshur e të rëndë, të padurueshme. Unë jam pa frymë. Kukulla pranë meje është e thyer, pushka e tij është e paprekur. Sytë i shkojnë mbi gjinjtë e mi. Në shikimin tim është një re që kalon mbi kokën e tij, zogu në fluturim, pemët e pyllit që dridhen butësisht. Në mendjen time nuk ka asgjë.

*

Është verë. Ndihet era e tokës së djegur. Djersët m’i përshkojnë gjinjtë e fryrë. Barkun e kam të rrumbullakët e të fortë si bostani i pjekur. Kam frikë se do të shpërthejë nëse e shtrëngoj më fort. Pranë zemrës sime rrah edhe një tjetër.

Me duart me flluska nëna ime gatuan bukën. Mizat zuzare i fluturojnë para syve të trishtë. Ajo nuk i dallon. Lulet mbi dërrasën e dritares janë vyshkur. Buzët e nënës lëvizin në lutjen e saj të qetë, të pandërprerë. Për barkun tim të fryrë nuk flitet.

Babai është krejt kohën në fushë. Kurrë nuk është me ne. Më nuk shkon as në kishë as në kafene. Shikimin e ka ulur nën vetullat e shpupurishura. I kërrusur, i turpëruar, me supet e varura. Nuk e di a më do më.

Nuk lutem më. Zoti u fsheh nga unë. Ose unë nga ai. Më nuk shkojmë në kishë. Nuk e di a është kjo punë dëshire apo nuk guxojmë të shkojmë më.

Shtëpia ime më është bërë e huaj. Nuk e kam më vatër. Iki nga ajo. Por kurrë më në pyll. Në pyll jetojnë bishat. Shkoj vetëm deri te shtëpia e fundit e katundit. Aty ulem mbi një gur, poshtë shenjës me emrin e shkarravitur të katundit tim. Shikoj poshtë rrugës. Kërkoj të ardhmen time. Por, nuk po e gjej dot. Mendoj se ma kanë rrëmbyer. Ose e kam lënë të shkojë, s’e di. E do të doja ta dija. Ose jo. Guri është i fortë poshtë prapanicës sime thatanike, e barku në të cilin është jeta më ngjitet për kofshët lakuriqe. Parehatshëm mu sikur ndjenjat e mia të parehatshme.

Natën është më së keqi. Ëndrrat janë reale dhe të dhimbshme. Dhe bën shumë nxehtë. Vera po zgjat tejet shumë. Edhe netët po zgjasin tejet shumë. Jam gjallë tejet shumë. Mbase nuk e kam vendin në këtë botë. Mbase kam humbur rrugën nga ndonjë planet tjetër. Nuk e di ku e kam vendin. Asgjë më nuk më duket e njohur. Të gjithat m’i ka vjedhur. Fundosem dhe bie. Ndoshta deri në mëngjes do të zhdukem.

Në mëngjes jam ende aty. Ende është nxehtë. Ende e kam barkun tejet të madh. Ende jam e dëbuar në shtëpinë time. Ndoshta ka ardhur koha të marr rrugën, të kaloj pranë shenjës së shkarravitur dhe të nisem në kërkim të së ardhmes.

Çdo gjë që kam mund të futet në çantën e kaltër. Nëna ma jep copën e letrës me emrin dhe adresën e tezes nga qyteti i madh. Babai në dorë ma fut një grusht parash të ndrydhura. Nëna ma vizaton kryqin në ballë, e babai pas meje e mbyll derën qetësisht.

*

Dhe kalon një vit, kalojnë dy vite. Trishtimi brenda meje vazhdon të jetë i madh, e turpi assesi të kalojë. Por...

Vogëlushja ime është e tejdukshme dhe e bardhë, engjëll pa krahë. Qenia e saj që vallëzon këmbëzbathur. Ajo mendon për djellin e për kafshët, i do njerëzit dhe lulet, flet me pemët dhe lumin.

Vogëlushja ime e ka vetëm mamin. Babi i saj është qenie mitike e luftës, ndryshore matematikore. Vogëlushja ime ka lindur nga pylli, retë dhe pemët, nga zogu në fluturim.

Ajo është falje e çdo mëkati, ngushëllim i çdo loti. Ajo ka lindur që unë të jetoj.

Përkthim: Qerim Ondozi

Diçka e errët që mami mban në vete

Sllagjana Nina Perkoviq

Varrezat gjithmonë gjinden në vendet nga ku pamja është më e mirë. Thuajse të vdekurve u plas se ku janë. Ata gjithsesi janë në gropë. Ndoshta kjo është për shkak të të gjallëve, që ta kenë më lehtë, që horizonti i bukur t’ua zbukurojë mendimet. Mbase për këtë mami shpesh rri ashtu e groposur dhe shikon në largësi, drejt lumit që gjarpëron mes kodrash. Natyra këtu është vërtet e hatashme. Aq e hatashme saqë mund të harrosh lehtë arsyen pse jemi këtu.

– Mami, shikuam gjithandej. Nuk është këtu.

− Duhet të jetë. Shiko edhe atje, buzë atij pylli me pisha.

− O mami! E pashë secilin varr, nuk është. A je e sigurtë që është varrosur këtu?

Mami hesht. Natyrisht se nuk është e sigurtë. Kush mund ta dijë se ku janë varrosur të gjithë. Dhe ajo nis ta humbë fillin. Ditëve të fundit kemi vizituar aq shumë varreza saqë më nuk e di se të kujt janë. Grumbuj informatash të panevojshme, kush si ka jetuar dhe ç’fund ka pasur.

Sot e kemi një detyrë tejet të rëndësishme. Po e kërkojmë varrin e stërgjyshes. Ajo me siguri nuk është e varrosur as këtu, e po të jetë varrosur këtu, kjo do të kishte ndodhur para më shumë se gjysmë shekulli dhe toka ndoshta tashmë ia ka përpirë varrin. Mami as që dëshiron t’ia dijë për këtë. Ajo kurrë nuk heq dorë. E tillë është, këmbëngulëse, kokëfortë. Pa e gjetur stërgjyshen, s’kemi për të lëvizur vendit. Kjo mund të zgjasë përgjithmonë, e unë tashmë jam e urritur dhe e kam të nxehtë. Dielli na rri mbi krye, veç edhe kjo na u desh.

− E kemi për obligim ta gjejmë. Ajo nuk e ka askënd përveç ne të dyjave. Të gjithë të tjerët... nuk ka mbetur më askush.

Më vjen të ulërij, ajo ka vdekur, ka vdekur, asaj nuk i bëhet vonë nëse do të vijmë ne apo jo, e unë jam gjallë, e lodhur dhe e kam të nxehtë! Por, kot. Nuk i plas fort mamit për ndjenjat e mia. Më mirë ta gjej stërgjyshen, nëse dua të mos e kaloj natën këtu. E kthej ulërimën mbrapsht në fyt dhe marr frymë thellë.

− A të kujtohet ku është varrosur stërgjyshi? Ndoshta ashtu...

As që arrij ta përfundoj, e mami tashmë tund kokën.

− Atij nuk i dihet varri. E kanë hedhur në ndonjë humnerë.

Mamin dielli përfundimisht e ka goditur në kokë. Kafshoj buzën e poshtme. A do të mund të ngasë në atë gjendje? Si do të dalim nga këtu?! Unë di të ngas në të parën, dhe atë vetëm në parkingun para ndërtesës sonë.

− Të pyeta për stërgjyshin. Për varrin e stërgjyshit, e jo për...

Mami kthehet drejt meje. I ka mbyllur sytë dhe tund kokën lehtas. Kjo kurrë nuk është shenjë e mirë.

− Për stërgjyshin e pata fjalën edhe unë! Për kë mendove se po flisja?

Rrudh supet. As që e di më se ku e kisha fjalën, dhe për kë po flisnim.

− Mendon se po flas për dajën? Mendon se e kam ngatërruar dajën me stërgjyshin?

Tund kokën me kujdes. Mamit nuk i pëlqen kur ia ngatërroj të vdekurit, kjo ia humb baraspeshën, prandaj është mirë të dish ta mbyllësh me kohë.

− Unë nuk ngatërrova asgjë. Ti ngatërrove. Ti e di mirë se edhe stërgjyshi edhe daja e patën fundin e njëjtë. Vetëm se jo në të njëjtën luftë. Me pesëdhjetë vjet ndërmjet, i gjeti po i njëjti fat. Kaq nuk mund të mbash mend?!

Mami i ka të vdekurit si një lloj hobi. Dhe jo çfarëdo hobi, por ai i cili ta merr krejt kohën e lirë. Po të mos ishte kështu, nuk do të kishte punuar për aq pak, në supermarket. Ajo mund të bëjë shumë më shumë, por nuk do. Asaj në fakt i pëlqen të punojë në vendin ku nuk ka nevojë ta aktivizojë trurin. Kështu mund t’u jepet mendimeve për njerëz dhe gjëra që nuk janë më, për të vdekurit, për shtetet e dikurshme, për botët e paqena. Të mund ta shihnit banesën ku jetojmë ne. Gropë e gjallë! Banesë e trishtë njëdhomëshe me pamje nga hiçi. Muret i kemi të mbuluara me llojlloj fotografish, kryesisht të ndjerësh. As që e njoh gjysmën e atyre njerëzve. Mund ta imagjinoj se sa para do të na e fusë qiradhënësi kur i sheh vrimat nga gozhdat. Fotografi të mia, natyrisht, nuk ka askund. As edhe një fotografi e vetme! As edhe kur isha bebe. Me gjasë duhet të jesh i vdekur po deshe të kesh vend të veçantë në zemrën dhe murin e nënës sime.

− Mami, të lutem, dua të shkoj! Bën shumë nxehtë, koka më sillet.

− Nuk do të shkojmë kund pa e gjetur.

Mjaft më. Shokët e mi të klasës po i kalojnë pushimet duke u larë në det, duke hipur maleve, vizitojnë Greqinë, Egjiptin, Tajlandën. Kanë ç’të flasin kur të kthehen në shkollë. E unë, ç’po bëj? E përcjell mamin nëpër varreza në këtë vend të dhjerë! Ishte më e re se unë kur e braktisi, por assesi nuk mund t’i shkapet dot. Assesei nuk mund të harrojë, të kthejë faqen e re, të niset përpara. Së paku të kishim vizituar përmendore, të provonim specialitete lokale dhe të kënaqeshim me bukuritë natyrore. Nuk ka mundësi! Ne të dyja vetëm i kërkojmë dhe i vizitojmë të vdekurit. Mami e ka atë idenë fikse të m’i tregojë të gjitha varret të cilat unë do të duhej të vazhdoja t’i vizitoja pasi ajo të mos jetë më. Dëshiron mbase kështu t’ia përcjellë shtafetën brezit të ardhshëm. Nuk kam zemër t’i them se as që më shkon mendja ta tërheq zvarrë fëmijën tim, nëse do të kem ndonjëherë fëmijë, nëpër këto shpate. Nuk e kuptoj fare se pse më ka maltretuar ta mësoj gjuhën e saj. Kam lexuar libra jointeresantë në gjuhën e saj të marrë, dhe pastaj, çdo ditë pas shkollës, si për dënim, i kam ushtruar të gjitha ato rasa, fjalë të pamundura, shqiptimin e drejtë të shkronjës r. Aq shumë mund, e as që kam me kë të flas në atë gjuhë. Ne nuk takohemi me askënd. A u plas të vdekurve se a flasim me gramatikë apo jo?

− Dhe çka ndodh nëse nuk e gjejmë?! Ç’dallim ka!?

E rrudhi gojën. Shihet se u tërbua me mua. Mirë, në rregull, hajde ta hedh vështrimin edhe aty, buzë pyllit me pisha. Hajde t’i kapërcej edhe pak varret e huaja, hajde të shkel barin e lartë. Nuk ka dert nëse në bar ka rriqra, të shpresojmë se nuk janë ngjitës. Hajde të mos kem frikë nga gjarpërinjtë, nuk është secili prej tyre helmues. As për maniakë nuk do të mendoj, aq më pak për ujqër që sorollaten nëpër pyll. Veç përpara! E fakti se jemi në mes të shkretëtirës dhe se askush nuk e di që jemi këtu, as kjo nuk bën të më shqetësojë. Edhe sikur të na ndodhë diçka, gjithsesi askush nuk do të na kërkojë. Edhe pse kemi mbetur vetëm ne të dyja. Krejt kjo të ngushëllon shumë, fort të ngushëllon... Ndalem papritmas.

− Mami! Mami! Hajde shpejt! Këtu është!

Mami nxitimthi depërton mes barit të lartë. Më shtyn dhe kalon pranë pllakës së bardhë prej guri që nxjerr kryet nga therrat. Mezi shihet emri i stërgjyshes.

− Qenka në gjendje shumë të keqe. Shihet se askush s’i ka ardhur për vite me radhë.

Mami nuk e thotë as edhe një fjalë. Së pari rri si e ngurosur, pastaj hidhet drejt e në therra. Thjesht fundoset në to, i rrëmben me duar dhe i shkul. Përnjëherë lëkurën ia përshkojnë gjurmët e gjakut. Fustani i i hollë i griset shpejt, si të ishte prej letre.

− Ndalu, të lutem! Do të lëndohesh!

Nuk më dëgjon fare. Duket se nuk po e ndien fare dhimbjen. Sytë i ka xham, gati të tejdukshëm. Nuk më pëlqen kjo. Më frikëson diçka e errët që mami mban në vete. Nganjëherë kam frikë se mund të dalë, të më rrëmbejë për koke dhe të më tërheqë drejt e në humnerë të thellë.

− Unë jam mbesa e bijës sate më të vogël. Më fal që më është dashur kaq kohë të vij te ti. Tash gjithçka është në rregull, këtu jam, do të kujdesem për varrin tënd, do t’i heq këto therra, ke për të parë, çdo gjë do të jetë në vendin e vet.

Diçka më mbetet në fyt. Për shkak të mamit, për shkak të duarve të saj me gjak, për shkak të fustanit të saj të bukur të cilin e do aq shumë, për shkak të kësaj toke ku vetëm varret kanë sukses.

− Kjo është vajza ime. Edhe ajo ka ardhur. Ne të dyja, do t’i rregullojmë të gjithat.

Kthehet nga unë. Më shikon drejt në sy. Pres që edhe unë të them diçka. Por, ç’të them? Unë nuk e di në dua të flas me të vdekurit. Nëse e hap gojën, do të ulërij.

− Duhet të gjejmë ndonjë vegël për t’i hequr këto therra. A kemi diçka në makinë? Gërshërë, diçka, çkado?

− Mami, të lutem...

Nuk mund ta kontrolloj më veten. Qaj. Nga lotët më mjegullohet e gjithë pamja para syve.

− Qetësohu. Tregomë a kemi diçka në bagazh, për t’i prerë këto therra?

− Nuk e di. Ndoshta.

− Shko shiko. Unë do të rri këtu me stërgjyshen.

Eci ngadalë, mbrapsht nëpër bar të lartë, nëpër varre të huaja. I nxehti m’i than faqet. Prapa shpinës sime, dëgjoj, selvitë luhaten ngadalë. Erdha deri te makina, por nuk ndalem. Veshët më gumëzhijnë. Ky nuk është rrëfimi im, s’kam ç’kërkoj unë këtu. Hapat më bëhen të gjatë. Vrapoj deri te rruga kryesore. Ndalem dhe sillem rreth e rrotull. Në rrugë nuk është asgjë dhe askush. Aty është vetëm një linjë e gjatë e drejtë të cilën e mbulon heshtja dhe dielli përcëllitës nga lart. Goja më është tharë, buzët po më ngjiten. Ulem çuç dhe me pëllëmbë mbuloj fytyrën. As kjo nuk po më ndihmon. Vazhdoj t’i shoh duart e përgjakura dhe fustanin e grisur, vetëm se ajo fytyrë e cila shkul therrat nga varri nuk është e nënës, por e imja. Vërtet kam menduar se do të mund të ik ashtu?

Dielli po i afrohet muzgut dhe mund të marr frymë më lehtë. Tash jam krejt e qetë. Nuk ka më as edhe një gjurmë dëshpërimi a frike. Me pëllëmbë të lagura fshij pluhurin që më është ngjitur për ije. Kthehem te varrezat. Mami dhe stërgjyshja sigurisht tashmë po brengosen dhe po pyesin se ku paskam mbetur kaq gjatë.

Përkthim: Qerim Ondozi

Gjyshja ime Anica

Dubravka Tintor

Më nëntëmbëdhjetë tetor të vitit dy mijë e dhjetë varrosëm gjyshen. E varrosëm në fshat, në shtetin ku u lind dhe e kaloi pjesën më të madhe të jetës. Babi dhe fëmijët e tjerë të gjyshes vendosën ta çonin në vend amanetin e saj dhe thanë se nuk do ta çanin kokën me faktin se në atë katund ishin dy kisha dhe se në këtë tonën tash e sa vite prifti s’ka kujt t’i vijë. Nuk u pengonte që varrezat tona ishin të lëna pas dore ku kishte mbirë bari i egër. Ishin të lumtur që rreth tyre nuk kishte mina. E thirrën priftin të vinte dhe ta varroste gjyshen dhe paguan gjithçka. Aq ia kishin borxh gjyshes.

Kam lindur në vitin një mijë e nëntëqind e tetëdhjetë e shtatë dhe gjithmonë e mbaj me vete luftën edhe pse të gjithë thonë se në qytetin ku unë jam rritur nuk ka pasur luftë të njëmendtë dhe se unë nuk e di ç’është lufta. Gjyshen e njoha në Dalmaci në ato vite të cilat nuk më kujtohen, dhe nga kjo kohë nuk më kujtohet as ajo. Pastaj e pashë në vitin dy mijë e tetë në Novi Sad kur babai më mori me vete në vizitë. Gjyshja kishte pësuar infarkt, e unë për herë të parë e pashë atë pranë nënës së tij dhe me lot në sy. Kësaj radhe i mbajta mend të gjithat. Ajo murmuriste qetas për delet të cilat atëbotë i kishte lënë vetëm në oborr, e ai e përpinte vajin. Njëherë i fshiu me dorë lotët që po i ridhnin nëpër faqe, tjetrën e kishte mbështetur për supin e saj thatanik. Diçka m’u rrotullua në kokë, e pastaj edhe mua nisën të më shkonin lotët rrëke. Vetvetiu, krejt pa plan.

Gjyshja në Novi Sad jetonte me vëllain më të vogël të babit, me të shoqen e tij dhe vajzën e tyre. Anja tashmë shkonte në shkollë të mesme, e kishte edhe një lepur. Të gjithë zënin vend në tetëmbëdhjetë metra katrorë dhe ishin të lumtur që kishin mbërritur deri aty.

“Më së shumti e kam për vogëlushen”, përsëriste plaka.

“Lotët e mi gjithsesi bien në dysheme”, tha.

Në Serbi, ku nuk u kishte shkelur kurrë këmba, erdhën në Stuhi si refugjatë. Pasi e kishin kaluar kufirin, diku në rrugë i kishin ndarë burrat nga gratë dhe fëmijët. Xhaxhain dhe disa burra të tjerë i shtynin nëpër shtëpiza qensh për të shplarë prej tyre ato pak mend që u kishin mbetur dhe pastaj ua futën pushkët në duar dhe i kthyen në front.

“Në një çast para vetes vuri re një shishe raki. E rrëmbeu, e afroi te goja dhe e rrëkëlleu. Po të mos kishte qenë ajo shishe aty, nuk e di në do t’ia kisha dalë”, vetëm një herë na e rrëfeu e shoqja e xhaxhait në emër të tij, me ndërprerje.

“Kur në fund u takuam, ishte zverdhur si lecka. Buza e poshtme s’i ndalej nga dridhja”, shtoi duke e kapur nofullën e poshtme.

Gjyshja, e shoqja e xhaxhait dhe e bija e tyre për një kohë mblidheshin dhe qarkullonin nëpër qendra grumbullimi. Secili gjindej qysh dinte, shpesh me ndihmën e të afërmve, miqve ose në mëshirën e nikoqirëve dashamirë të cilët i ndanin gjërat e tyre, duke bërë punë të ndryshme me ndërrime të ditës e të natës. Ishin të lumtur që ishin gjallë dhe bashkë. Disa vite më vonë, me ndihmën e të gjithë atyre që kishin mundësi dhe me kompensimin monetar që morën pas luftës, mblodhën para për të blerë këto tetëmbëdhjetë metra katrorë. Gjyshja, xhaxhai, e shoqja, e bija, dhe më pas edhe lepuri. Vendosën të qëndrojnë në Serbi. Pas krejt kësaj, më nuk kishin forcë të ktheheshin.

“Mirë që Anjës nuk po i kujtohet asgjë. Le të rritet këtu, kush e di se ç’do ta priste atje”, thoshte xhaxhai. Gjyshes ende i mungonin delet dhe vatra e saj.

*

Viti dy mijë e tetë ishte edhe viti i regjistrimit tim në fakultet. Pas episodit me gjyshen dhe babin që qan, vendosa të studioj në Novi Sad. Ky vendim ishte më i fuqishëm se unë. Diçka sikur lotët e parë që i derdha me gjyshen dhe me të. Po ashtu, shpresoja se mbase do ta kuptoja më në fund se ç’do të thoshte të jesh serb. Në familjen time nuk flitej për këtë, vetëm dëgjohej me mosbesim ajo që thoshin spikerët në televizion dhe radio. Edhe sikur të provonim të thoshim diçka, secilit i ngecte diçka në fyt. Nuk flisnim as mes nesh, na dhimbte shumë. Besova se do të më çlirohej fyti në Novi Sad, vetëm se këtu më panë si kroate. Një nga profesorët madje më quajti ustashe. Ishte slloven dhe tha se bëri shaka. Mendoi se kështu do të relaksohesha, e mua mbi kokë më varej reja e errët e cila për këto vite të kaluara në Novi Sad nuk i linte rrezet e diellit të më ngrohnin. Kështu i kalova të gjitha studimet me fytyrë të zymtë, të trishtë e të hutuar. Me gjithë përpjekjen e madhe për t’u përshtatur në rrethin e ri, dukesha tragjikomike.

*

Kur Anja u regjistrua në fakultet, gjyshen e çuan në shtëpinë e pleqve. Nuk mund ta kalonte më kohën e vetme. Rrëzohej pas dy-tri hapash që i bënte deri në toalet. Askush më nuk kishte kohë për të. Një herë në javë i shkoja në vizitë. E kishte një cimere, teta Jellën. Edhe Jella kishte ardhur në Serbi sikur ajo dhe për të njëjtën arsye. Edhe Jella ishte dalmate. Të dyjat kryesisht rrinin shtrirë, secila në shtratin e vet, përveç kur hanin ose kur shkonin në toalet. Jella ishte shumë e trashë, e Anica shumë thatanike për t’u ngritur kot. Nuk kishin as vullnet. Jella fliste më me zë, më së shumti për mungesën që e ndiente për familjen, e askush më nuk ka kohë për të. Shumë prej tyre tashmë ishin edhe jashtë vendit. Gjyshja ime fliste qetë, gati me pëshpërimë. Për ta kuptuar, më duhej të përkulesha mbi të dhe ta afroja veshin te goja e saj. Kështu bëhesha për ta dëgjuar se çka më thoshte. Shpesh nga murmuritja e saj e kuptoja vetëm ndonjë fjalë: delet, kopeja, oborri, vatra, lëma, hardhia, traktori, kolona, varri. Shpesh e zija veten duke falënderuar Zotin që nga murmuritja e saj nuk mund t’i dëgjoj të gjithat.

“Shime me të cilin babagjyshi luante dhe pinte verë, një ditë prej ditësh nuk na foli më”, tha.

“Dhe pastaj bahej që s’po na njeh, e kthente kokën, e ne gjithmonë e shihnim te shtëpia”.

E përmendte edhe xha Millanin të cilin e kishin prerë përpara kishës dhe se i biri i dikujt e kishte shtyrë teta Shimicën në pus për ta mbytur. Sipas tregimit të gjyshes, edhe dy burra të tjerë i kishin gjetur të mbytur në puset e tyre. Flitej se ata vetë kishin kërcyer, ajo nuk u besoi atyre fjalëve, e për Shimicën dihej se kush dhe pse e kishte shtyrë. Kulmi ishte kur Ilija policin e dërguan në shtëpi nga puna të veshur gjithandej me eksploziv. Gjëja e fundit që ma tregoi gjyshja për këtë temë ishte se si komshikja Janja ishte kujtuar se e kishte fshehur këndesin në koshin për rrush në podrum pasi kishin marrë rrugë për në Serbi. Kolona kishte mbërritur deri te Kistanje, Janja donte të kërcente nga traktori, të kthehej e ta nxirrte për të mos ngordhur, e gati të gjithë rreth saj nga sikleti i qeshën në fytyrë. Gjyshja ime nuk qeshi sepse edhe asaj i shkoi mendja te delet dhe patat e saj.

Saherë që thoshte gjithçka që kishte për të thënë, ngritej ngadalë në pozitë të ulur dhe përkulej drejt dollapit të krevatit në të cilin e mbante krehrin e vogël prej druri. E afronte drejt meje me dorën thatanike që i dridhej dhe më luste ta krihja, t’ia bëja bistekun me thinjat e holla dhe ta fshihja prapa kordeles së zezë. E më pas, sipas rregullit, pyeste për Anjën. Njëherë i shkova në vizitë dhe i solla një etiketë prej druri në formë të deles. Ia ngjita për dollapin e krevatit që ta ruante. Nuk dija si t’ia ktheja gëzimin. Herën e ardhshme, delja prej druri më nuk ishte aty.

*

Gjyshja ime e kishte kaluar një vit në shtëpinë e pleqve kur vdiq teta Jella. Dhe nuk kaloi as edhe një muaj dhe ajo vdiq gjithashtu. Kur po i anuloja dy ligjëratat e detyrueshme në fakultet për shkak të varrimit, dy koleget më shikuan drejt në sy. Kurrë nuk e kishin shumë të qartë se pse isha aq e përhumbur, e atë ditë isha edhe më e përhumbur.

“Aq shumë kohë ka kaluar nga ajo luftë, e ne ç’duhet të themi këtu pas bombardimit të NATO-s?”, shpesh shpjegonte e para.

“Thjesht vazhdo tutje”, më këshillonte tjetra me dashamirësi.

“Më ka vdekur gjyshja. Varrimi është në Dalmaci dhe po ju njoftoj se nuk do të jem aty”, u thashë ngathët me dhimbje në fyt kur të dyjat ia plasën të qeshurave.

“Ju këtu së paku e dini ku e keni vendin”, mendova pasi ula shikimin nga turpi i dhimbshëm, duke mos e thënë as edhe një fjalë më shumë.

Mora autobusin për në qytetin tim të lindjes. Vozitja natën me një ndalesë. Kur u ndalëm në kufi për pak sa nuk volla. Më mundonin kufijtë, ndarjet, nxjerrja e pasaportës në pikë të natës, vështrimet e policëve dhe pritja e miratimit. Në stacion më priti mami, babi dhe vëllai, e pastaj bashkë vazhduam për në fshat. E pastruam kuzhinën dhe oborrin e harruar të shtëpisë së vjetër, sollëm ushqim e pije, e portën e oborrit e lamë të hapur krah me krah. Së pari erdhi makina e funeralit nga Novi Sadi. Në të, bashkë me shoferin dhe gjyshen, ishte edhe xhaxhai, e shoqja e tij dhe Anja. Po nga ky oborr me ta e kishte marrë rrugën e gjatë në udhëtimin e saj të fundit, dhe me ta po kthehej për të fundit herë. Arkivolin me trupin e gjyshes e futëm në kuzhinën e vjetër në të cilën dikur e ushqente familjen dhe e ndezëm një qiri, e pastaj në oborr erdhi një grup plakash të cilat nuk i kishin lëshuar vatrat e tyre gjatë luftës dhe të cilat të djelave shkonin në atë kishën tjetër, e cila kurrë nuk ishte lënë në harresë. Dikur bashkë me gjyshen time lanin rrobat në të njëjtën rrjedhë të fshatit, vizitonin njëra-tjetrën me familjet e tyre për Krishtlindje dhe festa të tjera fetare, bashkë i ruanin delet dhe fëmijët. Qanë e vajtuan mbi trupin e vdekur të gjyshet duke thirrur emrin e saj më zëshëm se vetë bijtë e bijat e saj, nipat e mbesat, nuset e dhëndrit.

Përkthim: Qerim Ondozi

Nё fundin e filxhanit

Amina Kaja

Mami gjithmonё thotё qё nuk e ndien nevojёn pёr shёtitje, pushime luksoze ose darka tё shtrenjta. Pёr tё ёshtё e rёndёsishme vetёm koha tё cilёn e kalon me familjen – ku-ja e si-ja nuk kanё rёndёsi. Jo pёr tё. Kёshtu, lindi tradita jonё – çdo ditё, kur jemi tё gjithё nё shtёpi, cilido prej nesh bёrtet “Kush don kafe, kush çaj?” dhe sigurohet qё nё çdo qoshe tё Prishtinёs, e le mё tё dhomave, ka jehuar kjo pyetje. Ky ёshtё sinjali ynё – hajde se po mblidhemi nё kuzhinё pёr muhabet e diçka t’ambёl pёr me shti n’gojё. A kur njёri nuk duket, shkojmё ta nxjerrim nga “strofulla”, siç e quan babi, me pyetjen “Mos po don kёrkesё me shkrim?!”. Nejse, zakonisht shkon mё i vogli – jo me qejf, se. Kjo ёshtё pjesa jonё e preferuar e ditёs – copё lumturie mes punёve e provimeve.

Ajo e do shumё ballkonin tonё – para ca kohe bleu njё tavolinё, ulёse e jastёk, qё ditёve me diell tё mund tё merrnim vitaminё D. Fjalёt e saj, kёto. Ёshtё vendi i saj kryesor pёr kafen ditore.

Tani, mami qёndron e ulur, mu mbi atё jastёk jeshil qё zbut ulёsen e fortё. Para saj, kafe e hidhur turke (me alamet kajmaku, dihet!). Dy kafe tё tjera afёr tё sajёs, Neskafe 3 nё 1, sepse unё e babai gjithmonё i kishim qejf pijet mё tё ёmbla. Kohёve tё fundit, bёjmё mё pak llaf, e mё shumё shikojmё qiellin qё zgjatet mbi ne. Mami i fikson sytё nё ndonjё pikё tё largёt – sy kukulle porcelani; qelqore, me njё shkёlqim tё çuditshёm. Zhgёnjehem me veten kur ndihem falënderuese qё nuk mё shikon, por secilёn herё qё e bёn, sikur shikon pёrtej meje. Unё flas, ajo pohon me kokё, ama me lёvizje robotike. Tё ngurta. Sikur mё dёgjon, po nuk m’i percepton fjalёt nё thelbin e tyre. Ndihem si fantazmë. E kur falënderoj, edhe lutem. Ndoshta shpresoj. Nuk e di. Nuk e njoh mё kufirin mes njёrёs e tjetrёs – mё janё bёrё njё. Shpresoj se ndoshta ato re gjigante do ta thithin trishtimin nga ajo, do të fryhen, fryhen e fryyyyhen deri sa nuk lёshojnё nga duqi i tyre shi tё rёndё hidhёrimi. Ai shi do të mbushё njё lumë, e lumi do ta derdhё nё det, e ky mё tutje nё oqean. Kudo mbaroi, do ta largojё nga ne, nga ballkoni ynё, dhembjen.

Pasi filxhanёt zbrazen, e retё qё kanё pasur udhё kёtejpari kanё vazhduar kah kёsmeti i tyre, mami ngrihet dhe me duart e saj tё shpejta si vetёtimё i mbledh tё gjitha nga tavolina dhe me njё cingёrimё tё butё, i vendos nё tabakanё ngjyrё kafe. Me njё oshёtimё tё thellё pёrpiqet ta lehtёsojё shpirtin, kthehet dhe futet nё kuzhinё.

Nuk kam nevojё tё shoh se ku vete ose çfarё bёn mё tutje. Ёshtё rutinё, dhe nёse di diçka pёr rutinat, ёshtё se ato nuk e kanё pёr zemёr ndryshimin. E di qё me hapa tё ngadaltё niset kah lavamani, dhe me krahё qё dridhen lehtё e me gungё nё fyt, do ta derdhё kafen nga njёra kupё. Do ta shikojё pak se si uji rrjedhё nga rubineti dhe krijon vorbull nё sipёrfaqen gri, do ta marrё sfungjerin, do ta shkumojё, e do të fillojё pastrimin ditor tё atij porcelani tё zbehur nga pёrdorimi. Mё ka treguar, nё njё moment tanimё tё rrallё dhembshurie, se nё ato momente, mё sё shpeshti mendon pёr lutjet e saj. Si e luste tё mos shkonte, se kishte kush luftonte, bre! Le t’luftojnё ata qё kёto gjakderdhje i fillojnё! Por, gradualisht, kjo u shndёrrua nё lutje tё kishte kujdes, se nё shtёpi e prisnin katёr fёmijё e njё grua. Kjo u tranformua nё lutje tё vona, natёn, qё tё kthehej. E kjo e fundit, nё lutje pёr qetёsi. Pёr paqe.

Proces ciklik. Kafja, unё fantazmë, nёna guaskё njeriu, flluskat e bardha qё shpёrlajnё gjithçka pos mёrzisё qё njollos lёkurёn e mamit. Lutjet nё vorbullёn kafe. Thashё, rutinё. Vetёm retё ndryshojnё.

Ka kohё qё babai s’ka pirё kafe me ne. S’lodhem mё t’i them mamit se njёra gjithё ёshtё tepёr. Nuk dёgjon. Ajo pёrsёri do të vazhdojё ta pёrgatisё njё kafe mё shumё. Mendoj se ёshtё mёsuar ashtu. Pas dekadave tё kafeve ditore, muskujt veprojnё vetë. Aq di zemra – njё kafe turke, njё Neskafe. Mёngjes me diell. Mёngjes me tё. Pas dekadave martese, shenjat e tjetrit nuk zbehen lehtё, e pas dekadave dashurie, as vdekja nuk e fshin praninё e sё kaluarёs.

Mami mendon qё nuk e vёrej – si fle me duks tё babit. Nganjёherё e fus kokёn nё dhomёn e tyre – saj, dhe shoh si qёndron shtrirё, me sy xhami nё njё pikё tё murit e mendje larg, duke ledhatuar pambukun e leckosur. Mendon qё nuk e dёgjoj natёn, si sillet nёpёr korridor; jo mjaftueshёm zgjuar pёr t’u lutur, ama jo mjaftueshёm lodhur pёr tё harruar. Mendon qё nuk e shoh se si i mbulon me makiazh sytё e kuq, si buzёqesh pa humor kur vёllai e pyet se ku ёshtё babi, e si rrufit hundёt kur bёn sanduiçin pёr punё, se e di qё ajo ishte gjithmonё shprehi e babait. Mundohem t’ia lehtёsoj. E pёrcjell deri te puna - pёrndryshe tёrё rruga do t’i shkojё duke menduar si ata hapa i bёnte me dikё tjetёr. Nganjёherё futem nёn batanije me tё dhe ia mbaj dorёn – herёt na ka mёsuar se prekja e butё shёron. Atё nuk do ta shёrojё, por pёrsёri shpresoj se ia lehtёson trazirёn nё mend e turbullirёn nё gjoks.

Jeta ёshtё mizore – mё e pamёshirshme edhe se vdekja. Tё bёn tё mendosh se ke kohё, se e sotmja zgjat pёrgjithmonё, e nёse mbaron, gjithmonё ke tё nesёrmen nё maje tё gishtёrinjve. E nё luftё, janё dy anё tё njё monedhe – kurse ti, personi qё e hedh lart kah retё, nё pritje tё pёrgjigjes.

Nuk mund tё them se babai ka lёnё hapёsirё nё jetёt tona – se hapёsira nёnkupton qё ka vend pёr t’u vendosur diç tjetёr. Ai la zbrazёti – atё s’ke me çka e mbush. Zbrazёtinё e ndien nё secilёn frymё qё nxjerr, nё çdo histori qё s’e tregove, nё secilin lajm tё lumtur qё nuk pate mundёsi ta ndaje, e nё çdo provim qё kalon po nuk kishe si ta festoje – se cilado monedhё ta kujton jetёn e vdekjen.

Mami gjithmonё thoshte se po tё vdiste babi, nuk do të dinte si do t’ia bёnte. Ne gjithmonё e ndryshonim temёn me njё “Larg qoftё!” se nuk na pёlqente tё mendonim ashtu. Ajo na kundёrpёrgjigjej se njёri gjithsesi duhej tё shkonte i pari, e me shaka e buzё tё bukura nё gaz shtonte se as babi nuk do kishte ç’tё bёnte pa tё.

Po ja qё s’kishte rrugёdalje tjetёr. Mami duhej tё mёsohej tё vazhdonte jetёn pa tё. Vdekja zvarritet pas armёve, pas tё shtёnave tё luftёs. I pёshpёrit nё vesh komandantit, i qёndron mbi shtrat luftёtarit. I hap krahёt nё fushёbetejё – si strehё e vetme mes ligёsisё sё njerёzimit. Vdekja vёzhgon. Pret. Ama jo shumё, se beteja nuk kursen viktima, qofshin baballarё ose jo. Ajo ka durim, se fusha ku shkrepen topat ёshtё e etur pёr gjak, e njerёzit janё robёr tё saj - robёr tё dynjasё. Robёr qё derdhin gjak nё emёr tё ideologjive me pak kuptim kur s’janё nё letёr. Jo, nuk ёshtё jeta mizore. Ёshtё njeriu. Lufta mbjell, vdekja korr.

E sa shikoj retё pushatake si çalojnё nёpёr qiell, e sa ndiej ngrohtёsinё e dorёs sё mamit nё timen, s’mund tё mos shpresoj pёrsёri. S’mund tё mos shpresoj qё retё pёr tё fundёn herё do ta mbledhin trishtimin nga ballkoni ynё, e qё mami do të reshtë sё lari gota. I laj unё nga sot. E nganjёherё edhe do ta punёsoj mё tё voglin. Do të mёsohemi sё bashku si tё ecim pёrpara dhe me duar qё mbajnё atё tё mamit, do t’i tregojmё se si do t’ia bёjё nga kёtu e tutje.

E ndoshta, vetёm ndoshta, kёtё herё, prekja ime do ta shёrojё.

Përmasa e zotit... separat

Vasilije Peroviq

Që nga fëmijëria e hershme, pothuajse çdo pushim veror e kaloja te gjyshja ime, vejusha Cijeta, në fshatin G. poshtë Ostrogut. Viteve të fundit vija gjithnjë e më rrallë dhe vetëm kalimthi. Prindërit nuk më çonin më në “panaire verore për ajër te pastër”, por unë vija kur më lindte dëshira. Apo kur planet bregdetare verore bienin ndesh me mundësitë në dispozicion, dhe ngushëlloja veten se nja një a dy muaj te Cvijeta dhe shoqëria e njohur e fshatit nga fëmijëria ishin alternativë e pranueshme karshi Beogradit përcëllitës dhe të boshatisur.

Zgjedhja e aktiviteteve verore në fshat ishte e kufizuar në larje në Zetë, vjelje frutash, lexim apo “soditje të lopëve” siç e quante Cvijeta ruajtjen e bagëtive nga mesdita deri te këmbana e parë e manastirit të Ostrogut. Në mbrëmje mund të koteshe në natën e ngrohtë kadifeje rreth tavolinës së madhe të vjetër poshtë dudit. Aty e kaloja natën duke dëgjuar muzikë nga tranzistori i vogël dhe duke ndjekur me shikim gjësendet që mbushin qiellin mbi fshat.

Sikur çdo adhurues tjetër i pop-rockut të brezit të fundit hipi rregullisht dëgjoja Radio Luksemburgun, duke pritur me padurim orën njëmbëdhjetë të mbrëmjes dhe fillimin e programit Tony Prince Show.

Atë 1971-shin, Cvijeta tashmë ishte plogështuar duke iu afruar të shtatëdhjetave, dhe xhaxhi Marko me familje dy vjet më parë e kishte marrë përsipër shumicën e punëve rreth shtëpisë. Ajo kështu e lirë mbrëmjeve shpesh ulej pranë meje, dhe kështu bashkë dëgjonim muzikë, dhe e shkurtonim natën.

Disa ditë më pas mori guximin dhe më pyeti nëse në orën tetë do të mund ta “kurdisja” tranzistorin në Radio Titograd pasi kishte dëgjuar se në atë kohë ata “lëshonin këngë”. Kështu krijuam rutinën tonë të heshtur e të këndshme që në orën tetë të dëgjonim “këngë”, e pastaj rok dhe pop në Luksemburg.

Në vend të gjakftohtësisë së zakonshme ndaj muzikës në 208, me kalimin e kohës së pari me turp e pastaj me shumë më shumë kujdes nisi të dëgjonte blues rock. Pështypje të fuqishme dhe sigurisht tronditëse i linte muzika e albumit post-mortem Pearl nga Janis Joplin, i cili atë verë i mbërrinte të gjitha majat e listave. Çdo mbrëmje, me durim e priste ardhjen e këngës Cry, cry baby. Rrinte pa lëvizur duke përpirë gjëmat e zërit të mbytur të Janisit, duke ia ngulur sytë tranzistorit thuajse donte ta çlironte e ta shkulte atë këngë nga radioja. Disa mbrëmje më vonë më pyeti se kush e këndonte dhe ç’këngë ishte ajo. Për këngën i thashë se fliste për një dashuri të pafat të gruas të cilën e kishte braktisur i dashuri i saj, i cili pastaj nuk ka e ka gjetur fatin atje ku e ka kërkuar. Dhe për thirrjen e saj të pashpresë t’i kthehet që bashkë ta vajtojnë trishtimin e tij. Dhe se këngëtarja ishte Janis Joplin. Gruaja e cila jetoi nxitimthi dhe vdiq e re. Sepse nuk kishte më për çka të jetonte.

Duke kafshuar buzën me nervozë, Cvijeta qetas dhe bindshëm konstatoi: “Asaj i dhembte jeta. Nuk e ndreqi duke vdekur. Unë e di këtë, vitet më kanë mësuar.

Edhe mua më ka dhembur... dikur”.

Nga rrëfimet e të tjerëve kisha dëgjuar për këtë “dikur”. Por, për vdekjen tragjike të gjyshit Stojan kurrë nuk e kisha dëgjuar rrëfimin nga Cvijeta. Edhe pse isha i vetëdijshëm për barrën e temës që po e hapja, m’u desh ta pyesja për këtë: “Kurrë nuk më ke treguar si ka vdekur gjyshi”.

“A nuk të ka treguar babai?”

“Vetëm më ka thënë se ka pasur ndezje të mushkërive dhe se ka vdekur më 1944... Ishte luftë dhe atëbotë vdisej përditë. Dhe se nuk pati shpëtim. Kaq di unë. Dhe di gjithashtu se ndezja e mushkërive mund të shërohet. A nuk ka mundur t’i ndihmojë ndonjë mjek dhe a ka pasur mjekë këtu edhe para luftës?”

Ra në mendime, duke shfletuar kujtimet. Nisi ngadalë, me fjalë të cilat e mbërrinin njëra-tjetrën:

“Stojani im, gjyshi yt, ka vdekur këtu në shtëpinë e vjetër rreth Kërshëndellave të vitit 1944. Shkoi në qytet, në pazar, të shesë pak duhan, djathë e raki dhe të sjellë kripë, gaz dhe miell. Ishte ftohtë, frynte nji veri i poshtër, dhe solli acar e borë. Kur po kthehej për në shtëpi, te Sushica te Ura e Axhisë, e zatetën tre çetnikë të dehur të Bajës, nga fshati M. te qyteti. E rrahën dajak dhe e hodhën në lumë.

I thanë sepse djalin, babain tënd Millanin, e kishte bandit komunist. Edhe i thanë se ishte me fat që nuk e kishin mbytur në vend. Po e pastronin terrenin nga bandat, thoshin... por për Kërshëndella, qe, po e qërasin me jetë! Kishte ardhur koha që një fukara të sillej si zot. Të të vrasë e të të qerasë me jetë!

Millani im në vitin 1942, kur u bë partizan, ishte më pak se njëzet vjeç... Më mirë atje se me këto bisha që nënat e tyre, në vend të qumështit të gjirit, i kishin ushqyer me vrer!”

U ndal për një çast për ta mbledhur vetën dhe për t’u qetësuar. Nga radioja i ndihmonte Janis Joplin.

“Atë natë, për tri orë nëpër acar po vinte në shtëpi në tesha të lagura. Në mëngjes e kapën ethet dhe temperatura. U kujdesa me të me teta Stanën siç dija. Nuk kishim kurrfarë ilaçi, nuk kishim kurrgjë, darkat i arnonim duke i kapërcyer drekat... ishte luftë. E çka kam pasur unë në dorë, nga pleqtë na kishte mbetur vetëm kjo çati dhe këto katër dhi, dhe kështu kemi mbetur varfanjakë me trashëgim!

Na u gjind komshikja Joka dhe na solli disa barishte të saj për çaj. Nuk i ndihmonin.

Pas tetë ditësh nuk mundi të merrte frymë, as të ngritej nga krevati. E as temperatura nuk po i ulej. Teta Stana ia lidhte gjethe hithash. Ato vetëm sa i hapën plagë të gjalla. U mundua i shkreti dhe vdiq shpejt... e ndoshta kështu ishte më mirë. U mundua më pak. Edhe ne bashkë me të.

Pas luftës më thanë se ka vdekur nga ndezja e madhe e mushkërive. E unë mendoj, nga këto bisha.

As sot e kësaj dite nuk po e kuptoj pse i Lumi Zot po lejon ta shohësh njeriun se si mundohet, e nuk të lë që disi ta nxjerrësh nga ato mundime?”, psherëtiu thellë dhe me mëngën e bluzës i fshiu sytë e lagur.

“A ke mundur ta thirrësh ndonjë mjek nga qyteti? Të mos shkojë si qeni në rrush?”

Ma hodhi një shikim të tmerrshëm, me dhëmbë të shtrënguar heshti nja dy sekonda, dhe pastaj ma hodhi breshërinë:

“Me sabah kam shkuar unë në qytet. Doktori italian kishte ikë me ushtrinë, gjermanët nuk më lëshonin përtej rampës, ne për ta ishim kurrgjë, krimba. E kam kërku doktorin tonë, sllovenin plak i cili shërbente aty në qytet që nga Mbretëria. Më thanë se partizanët ose çetnikët e kishin pushkatuar si armik të popullit. Eh, unë mendoj se nuk e kishin pushkatuar si armik, por sepse njeriu nuk ka dashtë me qenë bishë sikur ata. Doli se krejt ata, përveç italianëve dhe gjermanëve, kishin luftuar për popull. Duke e pushkatuar e duke e hedhur në korije!

E çka është populli? Kur të gjithë mendojnë njësoj, heshtin e dëgjojnë? Kështu na qenka populli? Të gjithë njerëzit nuk mund të mendojnë njësoj! Apo janë këta që tërë ditën e lume mbi kodër ia hedhin këngës për trimat, fitoret dhe betejat?

Për carët e mbretërit, për Obliqët e Brankoviqët, patjetër...

Por, t’i mbushin brekët para xhandarit, ofiqarit a priftit! Ia hedhin këngëve që ua kërkojnë serdarët e priftët. Sepse janë bisha që u besojnë, e ata me pak mend e pa zemër, nga frika.

Nga ajo frikë edhe të vrasin! Nuk e kuptoj pse frikësohen kur s’kanë asnjë gjë, as s’kanë çka të humbin. Dhe qysh nuk u vjen marre prej njerëzve... Njerëz pa yndyrë...”

U ndal, e skuqur në fytyrë, duke marrë frymë rëndë. Isha dëshmitar i shpërthimit të kujtimeve të grumbulluara të cilat Cvijeta i shkëpuste dhe i shkulte nga vetja. Mori frymë thellë dhe vazhdoi:

“Me fëmijët e kam bërë gati Stojanin për varrim në varrezat tona. Më ndihmoi Joka dhe komshijtë e tjerë. Kisha frikë si do t’ia bëja vetë... Mendja më shkonte gjithandej ato ditë, Dhe si mund t’i kryeja të gjitha ato shpejt e lehtë. E këta të tre më kishin mbërthyer si qengj, duke më ngushëlluar e duke më thënë se krejt do të jetë mirë. E kishin ndier se veç unë u kisha mbetur për t’i rritë e për t’i ngushëllu. Kështu u desh të ishte. Dhe ja, kështu edhe ka qenë...

Shkova në Ostrog te prifti ynë për t’i kërku ceremoni për Stojanin. Ai, duke fshehur sytë, më tha se kisha nuk do të lutej për babain e banditit komunist. Nuk mund të besoja se po ma vrisnin për të dytën herë! Pastaj i thashë priftit krejt këto që tash po t’i them ty... Dhe kurrë më nuk kam hyrë në kishë pas kësaj”.

Cvijeta ngadalë bëri një qark me gishtin tregues në qiellin plot yje dhe tha:

“E vogël është kisha jote, or prift, për këtë Zot kaq të madh!”

Shikova drejt këmbanës së ndriçuar të Ostrogut në shpatin mbi ne, dhe pastaj mbi qiellin plot yje të mbështetura për malet përreth. Sërish shikova, dhe vërtet... Manastiri ishte shumë, shumë më i vogël se Zoti.

Nuk tha më asgjë atë natë, e pafuqishme përballë vërshimit të lotëve të paderdhur që nga viti 1944.

Apo mbase të ndonjë viti tjetër, që veç ajo e di...

Beograd, pranverë 2021

Përkthim: Qerim Ondozi

Konkluzionet nga takimi i bashkësisë lokale ku nuk ka pasur abstenime

Ernad Osmiq

Karriget e rrënuara të shtëpisë së bashkësisë lokale nuk janë rrënuar nga diskutimet. Kryetari i bashkësisë lokale, një burrë zeshkan në të gjashtëdhjetat, fshinte me fundin e këmishës së tij katrore djersët nga balli.

– Prej këtyre feferonave – tha, duke treguar me gisht drejt pjatës para vetes. – Nuk mundem për shkak të lukthit...

Zëri i tij ishte i rëndë, thuajse po të merr me vete drejt një thellësie të errët nëse e dëgjon gjatë.

Në karriget rreth tavolinës së tij, ca burra të rëndomtë (t’i përshkruaj, do të ishte fyerje për imagjinatën). Rreth kokave, tymi i duhanit. Njëfarë muzike topalle nga altoparlanti komunal.

– Ai i Pekiqit kishte hequr dorë nga lundrimi – tha dikush.

Kryetari mrrolet.

– Po? – tha dhe në gojë e fut një feferon të tërë. – Pse?

– Nuk e çuan në gara. U hidhërua Pekiqi. I tha të mos shkonte më.

– Kush është atje? Në atë klub?

– Radisha, ai vëllai i Bojan Radisavleviqit.

– Inspektorit?

– Po, ma merr mendja…

– E kë e kanë çuar në gara?

– Eh, atë nuk e di.

Kryetari nga xhepi nxori celularin dhe me gishtin e vogël (sepse ai ishte më pak i yndyrshëm) nis të kërkojë diçka. Pastaj e mbështet telefonin për vesh, e shikon bashkëbiseduesin dhe ia bën me sy.

– Rado – i kumbon në fund zëri – qysh të kam?… a e di kush jam?… mirë, qe. Zot, ku ka më mirë... dëgjo, s’po e zgjas... jam në njëfarë takimi këtu dhe po flasim për njëfarë gare që ti i çon të rinjtë... qysh është puna me Pekiqin?... mirë... e qartë.... vetëm dy... e qartë... e kuptova... e po.... e di, e di... kështu qenka puna... të kuptoj... ashtu është... mos u mërzit, prandaj po të thërras të shoh... babai i paska thënë të mos vijë më... s’ke ç’t’i bësh... kam dëgjuar se është i mirë... s’ke ç’t’i bësh kur e ka babain budallë... jo, jo... i ka ai ato të vetat... lëviz ai shumë... mos u mërzit... po... hiç mos u mërzit... gjithçka qenka e kryer... e qartë.... tungjatjeta... po, po... hajde... – mbaron kryetari, ndërpret lidhjen dhe e flak telefonin. – Ta qifsha nënën çetnike!

– Çka po thotë? – pyeti dikush.

– Vendet janë mbushur. Nuk ka mundur ta fusë.

– A i kanë futur të vetët? – pyeti tjetri.

– E ka futur djalin e Goranit, ai që punon në gjykatë – pohoi me kokë – Besoj… është djalë i mirë. Kam dëgjuar se është i vyeshëm, po... deri kur më?

– Krejt i kanë zënë – u dëgjua një zë.

– Krejt! – konfirmoi Kryetari dhe mori gotën nga tavolina. – Ç’t’i bësh…

– Pisat.

– Bash.

– Po m’vjen keq për Pekiqin.

– S’i ka faj kush.

– Jo për babën, po për djalin.

– Poh.

– Kush është tjetri?

Shukaten.

– Çka tjetri?

– Tha ai yti që kanë qenë dy vende… – burri me dorë tregonte drejt celularit të Kryetarit.

– Pikësëpari, ai nuk është hiç imi. Ta kesh të qartë!

– Mirë, mirë, kushdo që është – tundi burri dorën. – Ta përmendi vendin tjetër në ato gara. Kë tjetër e kanë futur?

– Thashë. Djalin e Goranit.

– Atë e di. Tjetër?

– Emirin e Beshiqit.

Prapë heshtje. Kësaj radhe më e rëndë. Të gjithë e kishin të qartë se me përmendjen e Beshiqit muhabeti merrte fund. Kryetari i kryetarit të tyre megjithatë ishte kafshatë e madhe.

Meha, i cili gjithë kohën rrinte diku në qoshk pranë banakut të improvizuar dhe tymoste duhanin e tij kaçak, kapi zemrën me gishtin e madh. Më saktë, pjesën e kraharorit në të cilin gjithmonë i ndiente fjalët të cilat ngurronte t’ua thoshte të tjerëve. Nuk ishte i sigurt se a është bash në zemër. A pak më lart. A pak më poshtë.

– Beshiqi e paska futur të vetin, e kush ia fut Pekiqit? – tha në fund Meha.

Të tjerët i kthyen sytë nga ai thuajse u ka dhënë urdhër ndonjë zë tingulli i të cilit po udhëton në hapësirë, tashmë me ndihmën e ndonjë peri të padukshëm me të cilin të gjithë janë të lidhur mes vete.

– Ku e ke fjalën, o aga Mehë? – ulëriti Kryetari.

– Ata të vetët i kanë futur jashtë rendit, e ne të tanët as që po i këqyrim – vazhdoi Meha.

– Askush askënd nuk e ka futur jashtë rendit – e korrigjoi Kryetari. – Emiri i Beshiqit, me sa e di unë, është më i mirë se Pekiqi i vogël.

– Qysh e di? – e pyet Meha.

– E di sepse e di – përfundon Kryetari.

– Unë e di – vazhdon Meha papritmas – se Pekiqi më ka thënë që djali i Peshiqit herë vjen herë nuk vjen në stërvitje, e kur vjen, vjen mahmur.

– Eh, aga Mehë – qesh Kryetari me hidhërim – këto që ti po i ditke thuaja Kryetarin kur ta takosh. Edhe unë ia përcjell, hiç mos u mërzit.

– Lirisht – tha Meha. – Përcillja krejt. Thuaji edhe se ke heshtur për tanët, e nuk ke heshtur për të tyret.

– Ti, aga Mehë, me gjasë i paske do probleme të pazgjidhura me veten?

– Unë jo. Mos i ke ti? – u përpoq aga Mehë të buzëqeshë me vendosmëri, por e tradhtoi zëri e trupi iu drodh sikur t’i ketë depërtuar njëfarë acari brenda. Kryetari e vëren këtë.

– Besoj, aga Mehë, se na i the ato që kishe për t’i thënë. Apo ke diçka tjetër?

Zëri i Mehës u hollua.

– Kam – tha ai në atë gjendje pa pikë graviteti. – Aq shumë i do këta tanët dhe i urren të tyret, e kur të jepet rasti t’i shtysh më të mirët tanë, ti i shtyn mesatarët tanë.

Kryetari u drejtua tërësisht në karrige dhe me koncentrim provon të përtypë sa më shpejt atë që e kishte në gojë.

– Shiko, aga Mehë, qysh të thashë parëz: nëse ke ndonjë problem se si dhe çka zbatohet dhe çfarë vendimesh merren në parti…

– Lëvizje– e korrigjon njëri nga burrat afër tij.

– Lëvizje – korrigjon veten Kryetari dhe ia bën me kokë në shenjë mirënjohjeje këtij që e ka korrigjuar – ti shko e bisedo me Beshiqin dhe tregoji krejt fill e për pe.

Dyshimi dhe shukatja si jorgan i trashë puplash mbuluan tërë sallën.

– Të gjithë ju jeni qyqarë – u drejtohet tashti Meha burrave të tjerë në sallë.

– Hajde, mbylle tash Mehë – ia ktheu njëri, ndërsa të tjerët nisën të murmurisin gjëra të ngjashme.

– U mbytët me ato rrëfime për ta e për ne, e sa herë ju jepet mundësia të tanët i qëlloi në gjunjë. Nuk dini të mendoni përtej hundëve. Të ishit bile nacionalistë të vërtetë, të sinqertë, makar do të kishit dëshirë që të tanët shembullorë të kenë sukses dhe do t’i shtynit më të mirët. Dhe që ky kombi juaj i dhjerë të ecë përpara.

Balli i Kryetarit u skuq sa nga feferonat, sa nga tërbimi.

– Tash dëgjomë mirë, aga Mehë! – e kërcënon Kryetari me gisht dhe ngrihet në këmbë. – Ti dhe Pekiqi, që jua mori mendja se i keni krejt mendtë e botës, dorë për dore dhe në pidh të së ëmës!

Salla jehoi me këto fjalë të fundit dhe tingulli i tyre qëndroi gjatë në ajër.

Të gjithë në ato çaste ishin të gatshëm që me kryetarin e tyre të kërcenin në sulm verbal kundër Mehës, por ajo çka mbeti pas sharjes ishte heshtja jo fort e këndshme.

Meho ishte i hutuar. Për më tepër, e priste sharjen. I priste krejt ato që i dëgjoi, por as që i shkonte mendja se ç’do të dilte nga goja e Kryetarit.

Burrat rreth tij nisën të pëshpërisnin e të murmurisnin. Njëri me shumë siklet e kapi për supesh:

– Kryetar, a je mirë?

– Sigurisht që jam mirë. A je ti mirë?! – ia kthen Kryetari. – Pse po më shikoni ashtu. Çka u bë?!

Një burrë i ofron Kryetarit një gotë me ujë.

– Ulu pak, avash...

– Nuk dua të ulem! – refuzon Kryetari të marrë gotën dhe pastaj i vëren shikimet plot brengë e pikëllim teksa i përplasen në fytyrë. – Ç’keni që po më shikoni. S’e kam mirë, apo?! Mua po më shikoni, e këtë hajvan po e mbroni? Apo jo?

Burrat po e shikojnë njëri-tjetrin. Meha ka ardhur në vete.

– Qetësohu, Kryetar – tha Meha dhe ngadalë, thuajse po i afrohej ndonjë bishe të lënduar, shkon përgjatë sallës deri te tavolina. Kryetari ende qëndron në këmbë. Merr frymë thellë. I skuqur dhe trupmadh.

– Mos më thuaj ti mua të qetësohem – ia beh Kryetari dhe zgjat dorën përtej tavolinës drejt Mehës. Ky nuk tërhiqet, por e lejon Kryetarin ta kapë për këmishe.

Me ta kapur, burrat e tjerë e kapën për supesh, e tërhoqën mbrapa në karrige dhe e liruan Mehën.

Gati pa frymë, Kryetari rrinte në karrigen e tij. Mushkëritë e tij të ngopura mezi punonin: ngriteshin dhe uleshin thuajse donin ta kapnin ritmin e zemrës.

– Çka po ndodh? – pyeti i frikësuar.

– Nuk e di – tha Meha dhe me pëllëmbë filloi t’u bënte të gjithëve shenjë që të qetësohen. – Pi ujë. Ngadalë.

Kësaj radhe Kryetari e dëgjoi dhe piu një gllënjkë. Me pecetë, e cila ende është e ndrydhur në dorën e tiij, fshin fytyrën.

– A je më mirë? – pyet Meha.

– Kujt ia plas a është më mirë? – pret një zë, ndërsa të tjerët i bashkëngjiten me vikama të paqarta miratimi, sikur qentë që nisin të cijatin me zërin e ezanit.

– Lëshomëni – bërtiti Kryetari kur përsëri e kapën duart, por kësaj radhe jo për ta qetësuar, por për ta ngritur nga karrigia ku po rrinte. – Lëshomëni, bre, nënën...

Fjalën e fundit e ndërpreu goditja në kokë. Pastaj një tjetër. Kryetari ra në dysheme, e burrat, sikur hutat rreth kafshës së sapongordhur, iu hodhën përmbi, duke e goditur me duar e me këmbë secili që i vinte radha.

Meha i shtangur rrinte anash. Për një çast i shkoi mendja të futej mes turmës dhe Kryetarit: të hidhej mbi ta dhe me trupin e vet ta mbronte të tijin, por frika në fund e mposhti dhe këmbët, thuajse ai nuk po i zotëronte më por diçka më e fortë, nisën të ecnin vetvetiu drejt derës së hyrjes.

Dhe ndërsa kalonte kështu i pavërejtur deri te dalja, arriti vetëm me bishtin e syrit të shihte trupin gullumuq të Kryetarit, i cili me kokën e strukur thellë në kraharor përpiqej, sikur i porsalinduri, të mbahej me vaj në jetë.

Nja dyqind hapa nga shtëpia e bashkësisë lokale, kur Meha u largua duke u kthyer sa e sa me paranojë drejt saj, i mbyt zhurma dhe shamata. U fut në rrugën e ndriçuar të katundit dhe u shkri me terrin i cili kurrë nuk e tradhtoi kur duhej kërkuar strehë prej atyre që e shtynin t’i quante të tijtë.

Përkthim: Qerim Ondozi

Shënime biografike

Aida Sheçiq Nezireviq (Zenicë 1978) me profesion është lektore. Është fituese e çmimit Fra Grgo Martić për debutimin e saj poetik Lutke (2011), çmimit të Fondacionit për botueshmëri FBeH për romanin Vraćanja (2020), çmimit III në konkursin Write Queer (2021), çmimit II në konkursin Marija Jurić Zagorka (2022) dhe çmimit për monodramën më të mirë në festivalin rajonal Inbox (2022). Ka qenë pjesë e festivalit letrar Na pola puta (2018). Shkruan poezi, prozë, drama dhe përralla, lekturon dhe lufton për barazinë gjinore në gjuhë.

Kontakt: aida_secic@yahoo.com

Albina Idrizi (1966) u diplomua për Letërsi dhe gjuhë shqipe në Prishtinë. Nga viti 2014 ishte anëtare e kryesisë e Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës, ndërsa prej vitit 2018 deri në vitin 2022 nënkryetare e saj. Ka botuar tri përmbledhje me poezi, dy romane dhe një përmbledhje me tregime. Për romanin Përsëri mars fitoi çmimin vjetor “Anton Pashku” për veprën më të mirë në prozë.

Kontakti: al.bina@live.com, www.albinaidrizi.com, Instagram: albina.idrizi

Amina Kaja është aktiviste dhe studente e Mjekësisë së Përgjithshme në Universitetin e Prishtinës. Ajo e përfaqëson Kosovën si Ambasadore e Re Evropiane dhe njëkohësisht është Ambasadore e kampanjës ‘Blloko urrejtjen. Fal dashni.’ nga Këshilli i Evropës. Gjatë viteve ka mbledhur mbi 600 orë vullnetare me entitete si EU, USAID, UN dhe YIHR, dhe vepron me anë të artit, duke filluar nga vizatimi, piktura e dizajni grafik, deri te poezia dhe performanca. Amina shpreson që në të ardhmën ta kombinojë mjekësinë e kirurgjinë, me artin dhe aktivizmin.

Instagram: @aminakaja.ak, Facebook: amina.kaja.77

Ana Jugo ka lindur në vitin 1988 në Sarajevë. Dashurinë e saj për letërsi e ka zhvilluar që në fëmijërinë e hershme, dhe poezitë dhe esetë e saj janë botuar rregullisht në gazetën e shkollës. Gjatë studimeve, ka marrë pjesë në shkëmbime të shumta studentore, ku ka zbuluar pasionin për udhëtimet dhe interesin për çështjet sociale dhe aktivizmin. Ka jetuar në disa shtete në dy kontinente, gjë që i ka dhënë formë botëkuptimeve të saj dhe i ka shërbyer si frymëzim për shkrimet e saj. Është fituese e disa çmimeve për poezi dhe tregime të shkurtra.

Ana Kutlesha (Rijeka, 1985) është historiane e artit dhe kuratore nga Zagrebi. Është anëtare e kolektivit kuratorial BLOK, që i kushtohet produksionit, edukimit dhe kërkimit në fushën e artit të angazhuar shoqëror. Është autore e disa teksteve kërkimore, ndërsa kritikat, esetë dhe reportazhet e saj janë publikuar në media të ndryshme vendore. Ka ndjekur punëtoritë për tregime të shkurtra në Qendrën për Shkrim Kreativ dhe në klubin Booksa, dhe tregimi i saj Redukcije është përfshirë në përmbledhjen Dekameron 2020: priče iz karantene (ur. Cerovac/Kurilić/Mežnarić, vlastita naklada).

Andrea Hribar Livada ka lindur në vitin 1976 në Zagreb. Shkrimet e saj të para janë botuar në revistën Kana të botuar nga Kršćanske sadašnjosti, ku ajo ka bashkëpunuar edhe si redaktore e rubrikës për të rinj. Poezitë dhe tregimet e saj për fëmijë janë botuar në revistat për fëmijë Radost dhe Zvrk. Në redaksinë e revistës Zvrk ka punuar në vitin 1997 deri në vitin 1998, dhe po atë vit është botuar librin me ilustrime Dar svetoga Nikole nga Teovizija. Ishte themeluese dhe kryeredaktore e revistës për vajza Luna, e cila doli nga viti 2009 deri në vitin 2010, dhe i revistës për shtatzënat dhe prindërit, Mamino sunce, e cila botohet që nga viti 2004 e deri sot e kësaj dite.

Kontakt: andrea@optimamedia.hr

Anica Marceliq ka lindur në Riçice në vitin 1955. Shkollimin për hoteleri dhe turizëm e kreu në Zagreb, ku e zhvillon veprimtarinë e saj. Shkrimit të tregimeve të shkurtra i rikthehet në vitin 2018, pas një pauze të gjatë. Publikon në revista të ndryshme dhe në faqet e internetit. Herë pas here merr pjesë në konkurse letrare, ku shpesh është ndër finalistet, ndonjëherë edhe shpërblehet. Tregimet e saj të shkurtra janë përfshirë në disa përmbledhje.

Kontakt: anica.marcelic@gmail.com

Ante Storiq jeton dhe punon në Shibenik, ku ka lindur në vitin 2019. Është autor i tregimeve të shkurtra, filmave artistikë të shkurtër, dokumentarëve, videoklipeve dhe poezisë rap. Kjo është pjesëmarrja e tij e dytë në konkursin Biber.

Kontakt: ante.storic@gmail.com

Drazhana Markoviq Kreziq ka lindur në vitin 1956 në Mostar. Fëmijërinë e ka kaluar në Duvno, sot Tomislavgrad, dhe atë e konsideron si vendlindjen e saj. Ka mbaruar studimet për arkitekturë në Fakultetin e Arkitekturës dhe Urbanizmit në Sarajevë. Si arkitekte ka punuar në Mostar, Duvno, Hamburg, Graz, Samobor dhe Zagreb. Është nënë e dy vajzave të rritura. Është luftëtare për të drejtat e grave dhe barazinë për të gjithë. Sot jeton dhe punon në Zagreb dhe Mostar. Duke u rritur në Duvno, atëbotë qytet i vogël kufitar në trekëndëshin mes Bosnjës e Hercegovinës dhe Dalmacisë, ra në dashuri me librat.

Dubravka Tintor ka lindur në Rijekë në vitin 1987. Në vitin 2014 mbaron studimet për aktrim në Akademinë e Arteve në Novi Sad dhe merr titullin Master i Artit Dramatik dhe Audiovizual. Në vitin 2016 përfundon programin e formimit profesional në Teatrin e Kukullave të Qytetit Rijeka. Është anëtare e Shoqatës Kroate të Artistëve Dramatikë. Në vitin 2021 boton përmbledhjen Vezali smo želje u šarene krpice (botuar nga Redak, Split) ku së bashku me poezinë nënshkruan edhe ilustrimet dhe dizajnin e kopertinës. Poezitë e saj të reja botohen në Buletinin Letrar Ballkanik në vitin 2019.

Kontakt: dubitintor@gmail.com

Dushan Radakoviq ka lindur në vitin 1968 në Zrenjanin. Shkruan tregime.

Ena Katarina Haler ka lindur në vitin 1996 në Osijek, Kroaci. Në vitin 2019 ka botuar romanin Nadohvat, për të cilin mori çmimet Ksaver Šandor Gjalski, për veprën më të mirë në prozë, si dhe çmimin Josip i Ivan Kozarac, për librin e vitit. Aktualisht është duke përfunduar temën e saj të diplomës në Fakultetin e Arkitekturës në Zagreb. Punon si gazetare kulturore, shkruan kritikë letrare dhe ese.

Kontakt: enakatarina.haler@gmail.com

Ernad Osmiq ka lindur më 30 shtator 1989 në Bërçko. Nga viti 1992 deri në vitin 1999 ka jetuar në Hamburg. Pasi u kthye në Bosnje e Hercegovinë, mbaroi shkollën e mesme në Bërçko, dhe në vitin 2012 studimet e Gjuhës dhe Letërisisë Boshnjake në Fakultetin Filozofik në Tuzla. Në vitin 2014 bëhet magjistër i kësaj fushe. Ka botuar dy libra me poezi: Inat jezika (2016) dhe Bosanski robot (2018). Punon si mësues i gjuhës dhe letërsisë boshnjake në Bërçko.

Goran Jankoviq ka lindur në vitin 1959 në Zenicë. Ka diplomuar për Filozofi dhe Letërsi të Përgjithshme në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Sarajevës. Që nga lufta, jeton në Lubjanë, ku në KUD France Prešeren themeloi dhe drejtoi biznesin e botimeve për dy dekada me radhë. Përkthen nga sllovenishtja. Kohë pas kohe paraqitet edhe në revista rajonale. Librat: 1993 romani Riječ-dvije o Petroniju; 1995 O prostim stvarima – forma emigrantica; 1997 haiku Dok oblaci promiču; 2013 romani Događaj na brdu iznad puta; 2001 Antologija kratke priče ex YU (1990-2000).

Kontakt: rudolf@kud-fp.si

Lana Bunjevac është gazetare e pavarur nga Zagrebi, ndërsa për një kohë të gjatë ka qenë gazetare në Jutarnji list dhe Globus, si dhe gazetare dhe lektore e portalit muzikor Muzika.hr. Ka diplomuar për Sociologji në Fakultetin e Filozofisë, dhe Gazetari në Fakultetin e Shkencave Politike në Zagreb, ndërsa ka magjistruar në Sociologji dhe Antropologji Sociale në Universitetin e Evropës Qendrore në Budapest. Është anëtare e Shoqatës Kroate të Kritikëve të Filmit. Ka botuar një kapitull në librin Svijet jazza - Od Adorna do Johna Zorna. Shkruan përditë, edhe kur nuk publikon.

Lidija Dedush ka lindur në vitin 1977. Ka shkruar tri përmbledhje me poezi dhe një dramë, dhe është duke punuar për një roman dhe një përmbledhje me prozë të shkurtër. Për poezi është shpërblyer tri herë, ndërsa tekstet e saj janë përkthyer në anglishte, frëngjishte, maqedonishte, lituanishte dhe greqishte dhe janë botuar nëpër revista në Kroaci, rajon dhe botë. Për tekstin më të mirë dramatik bashkëkohor, në vitin 2022 ka marrë shpërblimin e Teatrit Kombëtar Kroat në Zagreb. Është anëtare e Shoqatës Kroate të Shkrimtarëve. Jeton me dy mace, punon dhe shkruan në Varazhdin.

Kontakt: dollutkica@gmail.com, Facebook: erzsebethorko

Millosh Perishiq (1992) është nga Arangjelovaci. Ka studiuar letërsi në Beograd. Prej vitesh ka jetuar në Romë dhe Amsterdam, ndërsa në Serbi kthehet në vitin 2021, kur fillon të shkruajë për revistën LGBT Optimist. Një vit më vonë, me tregimin Boršč, fiton vendin e tretë në konkursin për çmimin Miodrag Borisavljević, ndërsa me tregimin Rutava Mara merr çmimin Leposava Mijušković për tregimin më të mirë me temë LGBT. Po atë vit, Rutava Mara lexohet në programin Putevi proze në Radio Beograd. Boršč, Rutava Mara dhe Reči janë pjesë të dy romaneve të pabotuara për të cilat ai kërkon botues.

Instagram: soul_rodeo

Naida Mujkiq ka lindur në Doboj (BeH) në vitin 1984. Është fituese e çmimit të parë të ngjarjes letrare dhe kulturore Slovo Gorčina në Stoc: çmimi Mak Dizdar për poetin e ri për përmbledhjen e parë të poezive të pabotuara, 2006. Ka marrë pjesë në disa festivale letrare ndërkombëtare. Poezia e saj është përkthyer në disa gjuhë dhe është botuar në revista letrare dhe antologji në mbarë botën. Ka mbaruar doktoraturën në fushën e letërsisë. Ka botuar shtatë libra me poezi. Është anëtare e Shoqatës së Shkrimtarëve të Bosnjës e Hercegovinës, si dhe e Qendrës PEN të Bosnjës e Hercegovinës. Aktualisht shkruan kolumnë për Publishers Weekly në Sharjah.

Sanja Muçkajeva Vidanovska, ka lindur më 12.05.1967 në Manastir. Arsimin fillor dhe të mesëm e kreu në Manastir, diplomoi në Fakultetin e Pylltarisë në Shkup, ndërsa magjistroi në degën Menaxhmenti në Arsim. Romane të publikuara: Mëkatarët, Mëkatarët-2, Biruca, Pesë rrëfimet, Poezi për hënën – përmbledhje poezish, Udhëkryqet e nëntorit dhe Edhe zotërat kanë internet. Romani Udhëkryqet e nëntorit është përkthyer dhe publikuar në Republikën e Turqisë. Tregimet e saj janë përkthyer dhe publikuar në Rusi. Është pjesëmarrëse në antologji në maqedonishte, greqishte, bullgarishte, serbishte dhe italishte.

Kontakt: sanjamuchkaeva@yahoo.com, Facebook: sanja.muchkajevavidanovska

Senad Jusiq është artist joformal. Ka lindur, punon dhe jeton në Bugojno. Me profesion është teknik elektrik, i angazhuar shoqërisht me inercion, kultivon idenë e lirisë, së vërtetës dhe rebelimit. Prozaist dhe poet, provon veten edhe në muzikë. Ka botuar dy libra, prozën dokumentare Posljednji napad Prve čete dhe përmbledhjen satirike Smrt općinskog vijećnika i druge jezive priče. Shkruan kolona dhe komente në portale, reciton nëpër tavolina. Disa nga tregimet dhe poezitë janë përfshirë në përmbledhje rajonale.

Kontakt: gornjikopcic@gmail.com

Sërgjan Mileviq (1985) është filolog i diplomuar i letërsisë së përgjithshme dhe teorisë së letërsisë dhe magjistër i menaxhimit kulturor. Është i angazhuar në projekte në fushën e të drejtave të njeriut dhe pajtimit. Tregimet e tij janë vlerësuar në konkurset rajonale në Zagreb, Banja Llukë, Beograd, Nish... Tregimi Ja, dželat është vlerësuar me çmimin e dytë në Festivalin Evropian të Tregimit të Shkurtër 2017. Në projektin Write the Change ishte mentor i shkrimit kreativ për të rinjtë nga rajoni. Përmbledhjen e parë me tregime Svima nam je prvi put e boton në vitin 2019. Jeton dhe punon në Beograd.

Sllagjana Nina Perkoviq ka lindur më 1981 në Banja Llukë. Ka diplomuar për Gazetari në Universitetin e Banja Llukës dhe Komunikim Politik në Sorbonë. Ka punuar si gazetare për media të shumta evropiane, si dhe në ish-Jugosllavi. Është autore e përmbledhjes me tregime Kuhanje (2017) dhe romanit U jarku (2020) i cili ka hyrë në përzgjedhjen e gjerë për shpërblimin e NIN-it, dhe shpërblimin rajonal Meša Selimović, ndërsa në vitin 2022 ka marrë edhe vlerësimin e veçantë të jurisë së Çmimit Evropian për Letërsi. Sllagjana jeton, punon dhe shkruan në Banja Llukë e Paris.

Tena Lonçareviq ka lindur në vitin 1978 në Vinkovci. Është profesoreshë e gjuhës dhe letërsisë kroate, jeton dhe punon në Zhupanja. Tekstet e saj i ka botuar në portale të ndryshme në internet dhe në revista. Në shtëpinë botuese Ogranka Matice hrvatske në Vinkovci në vitin 2020 boton përmbledhjen me tregime të shkurtra Nijemi monolozi. E do familjen e saj, fjalët, fotografinë dhe qenin.

Vasilije Peroviq ka lindur në vitin 1951 në Riga (Letoni) nga nëna ukrainase dhe babai malazez. Gjatë studimeve ka punuar në klubin e famshëm studentor të Beogradit KST dhe në gazetën Student si dizajner grafik, karikaturist, skenarist dhe skenograf. Pas një karriere profesionale si menaxher projekti, në vitin 1997 në Kiev themeloi LFG-në, studion e dizajnit të enterierit dhe dizajnit grafik, ku realizoi 52 projekte të suksesshme gjatë 20 viteve... Në vitin 2021 nisi të shkruante, dhe Razmera boga është një nga tregimet nga omnibusi i pabotuar i tregimeve të shkurtra LOO për gjyshen e tij Cvijeta. Jeton dhe punon në Beograd.

Kontakt: perovic.vasilije@gmail.com

Vesna Todorovska, ka lindur në vitin 1970 në Kumanovë, ku edhe jeton dhe punon. E suksesshme, si në planin privat, ashtu edhe në atë profesional. Një karrierë njëzetetrevjeçare e përmbushur me shumë trajnime dhe çmime me nxënësit. Diplomoi në vitin 1995 në grupin e Gjuhës Maqedonase në Fakultetin Filologjik. Shkruan prozë dhe poezi. Ky tregim është teksti i parë i shkruar që është publikuar. Shpreson se së shpejti do të publikojë një përmbledhje me poezi. Ajo që e udhëheq në jetë është mendimi “Ngjitu në mal, jo për të të parë bota, por që ti ta shohësh botën”.