Veteranski susret i posjeta Bihaću, Cazinu i Bosanskom Petrovcu održan je od 20. do 24. maja 2026. godine.
U srijedu, 20. maja u „Gradskoj galeriji Bihać“ promovisana je knjiga „Dolazimo u miru: Rad sa ratnim veteranima na izgradnji mira“. U razgovoru o knjizi, koji je moderirala Dalila Vojniković Dupanović, učestvovali su Franjo Grgić i Jasmin Osmankić – Strikan iz Bihaća, Veroljub Smiljković iz Kruševca i Nenad Vukosavljević iz Beograda. Promociju je pratila i izložba fotografija autora Nenada Vukosavljevića, koja je za posjetioce bila otvorena do 24. maja.
Narednih dana, naše krajiško putovanje obogaćeno je susretima sa predstavnicima lokalnih vlasti i udruženja u Bihaću, Cazinu i Bosanskom Petrovcu. Ovi razgovori potvrdili su zajedničku težnju da se kroz dijalog ustraje na daljoj izgradnji mira. Pored zvaničnih susreta, obišli smo lokalna spomen-obilježja i istorijske komplekse, odajući počast žrtvama posljednjeg rata i upoznavajući se sa društveno-istorijskim kontekstom ovog kraja. Cijelo putovanje pratile su nestvarne prirodne ljepote, od smaragdnih i divljih brzaka rijeke Une oko Bihaća i Kulen Vakufa, do pitomih i zelenih brežuljaka Cazinske krajine.
Cazin
Boravak u Cazinu započeo je radnim sastankom u zgradi Gradske uprave, gdje su grupu primili Jusuf Bajrektarević, savjetnik gradonačelnika Cazina, i Smail Toromanović, predstavnik cazinskih ratnih veterana. Domaći nisu krili impresioniranost posjetom, karakterišući je kao fascinantan događaj između ostalog i za sam grad Cazin. Iskazali su spremnost da se priključe akcijama, napominjući da se zalažu za BiH kao državu svih naroda, te da su naše aktivnosti primjer kako se može zajednički i razgovarati i sarađivati.
Nakon sastanka uslijedio je obilazak lokalnih spomen-obilježja. Grupa je posjetila Osnovnu školu „Ćoralići“, ispred koje se nalazi specifično spomen-obilježje sa sovjetskim transportnim helikopterom, koji je tokom rata prevezao preko 10.000 putnika i 200.000 kilograma tereta, postavljen u znak sjećanja na herojstvo i doprinos Vazduhoplovne grupe Bihać.
Pored ovog mjesta, veterani su obišli i položili cvijeće i na spomen-obilježje u naselju Pjanići, prostor blisko vezan za odbranu i borce 5. korpusa Armije RBiH, kao i lokalitet nekadašnjeg aerodroma Cazin.
Bosanski Petrovac
Aktivnosti su nastavljene u Bosanskom Petrovcu, gdje je održan zvanični sastanak sa opštinskim načelnikom Mahmutom Jukićem i predsjednikom Udruženja RVI Armije RBiH Erminom Hidićem. Tokom razgovora, domaćini su iskazali punu spremnost za podršku budućim projektima koji, kako su naveli, baštine suživot i dalju izgradnju mira.
Nakon radnog sastanka, delegacija je odala počast žrtvama rata polaganjem cvijeća na centralna spomen-obilježja u gradu: spomenik poginulim pripadnicima Armije RBiH na Trgu šehida, kao i na spomenik civilnim žrtvama rata lociran kod Doma zdravlja. U nastavku programa realizovana je i kraća kulturno-istorijska posjeta Spomen-kući Skendera Kulenovića.
Zvanični dio posjete Bosanskom Petrovcu završen je obilaskom dva memorijalna lokaliteta van gradskog jezgra, oba na Petrovačkoj cesti, koja je još tokom II svjetskog rata ostala upisana kao simbol kolektivne tuge i stradanja. Prvo smo posjetili spomen-obilježje bošnjačkim civilima iz Sanskog Mosta i Ključa. Na tom mjestu su tokom 1992. godine presretani i surovo napadani konvoji ljudi koji su, bježeći od rata, tražili sigurne teritorije. Grupa se zaustavila i pred spomen-krstom na Petrovačkoj cesti u mjestu Janjila. Podignut u znak sjećanja na 7. avgust 1995. godine, ovaj krst svjedoči o tragediji tokom operacije „Oluja“, kada je u raketiranju izbjegličke kolone od strane hrvatske avijacije ubijeno deset civila, među kojima i četvoro djece.
Kulen Vakuf i Martin Brod
Drugi dio dana bio je posvećen dubljem upoznavanju sa burnom prošlošću Ljutočke doline, kroz posjetu Kulen Vakufu i Martin Brodu. Učesnici su najprije obišli Šehidsko spomen-obilježje i turbe u Kulen Vakufu koje predstavlja centralno mjesto sjećanja na stradanja bošnjačkog stanovništva ovog kraja tokom rata (1992–1995). Kroz emotivno i autentično svjedočenje Jasmina Osmankića Strikana, člana veteranske grupe i direktnog učesnika ovih događaja, prisutnima su približene golgote kroz koje su prošli mještani Ljutočke doline. Njegovo lično iskustvo i sjećanja na progon, gubitke bližnjih i dane odbrane dali su ovom obilasku duboku ljudsku dimenziju, opominjući na važnost očuvanja sjećanja na civilne žrtve i branioce ovog dijela bihaćke opštine. Takođe, u dirljivom govoru grupi se obratio i Alen Osmankić, sin poginulog borca, Strikanovog brata, koji još uvijek traga za posmrtnim ostacima svoga oca ali i ostalih nestalih sa ovog područja.
Završnica dana bila je rezervisana za posjetu Martin Brodu, živopisnom naselju smještenom na ušću Unca u Unu. Grupa je posjetila i pravoslavni manastir Rmanj, duhovni i kulturni spomenik iz 15. vijeka, koji je kroz istoriju više puta rušen i obnavljan. Predstavljao je idealno mjesto za refleksiju o multikonfesionalnom nasljeđu i suživotu naroda koji vijekovima dijele ovaj prostor.
Bihać
Program posjete Bihaću uspješno je povezao tri različite istorijske epohe i lokalne kulture sjećanja, pružajući učesnicima dubok uvid u prelamanje prošlosti na ovom prostoru.
Obilazak je započeo posjetom Spomen-parku „Garavice“, jednom od najvećih stratišta iz Drugog svjetskog rata. Na ovom mjestu su ustaše 1941. godine izvršile masovni pokolj nad više hiljada civila, pretežno Srba, Jevreja i komunista. Istoričar dr. Dino Dupanović detaljno je predočio istorijski kontekst i osvrnuo se na arhitektonske specifičnosti spomenika autora Bogdana Bogdanovića. Poseban akcenat stavljen je na savremene kontroverze oko apstraktnog izgleda skulptura, natpisa na ulaznoj ploči, te polemika oko tačnog broja žrtava.
Nakon Garavica, učesnici su na katoličkom groblju „Križ“ u Žegaru polaganjem vijenaca odali počast poginulim pripadnicima HVO-a u odbrani grada tokom proteklog rata.
Program je nastavljen obilaskom podzemnog aerodroma „Željava“, kolosalnog vojnog kompleksa bivše JNA na granici Bosne i Hercegovine i Hrvatske. Domaćin i član veteranske grupe Franjo Grgić približio je prisutnima tehničke aspekte ovog nekada najskupljeg podzemnog objekta SFRJ, građenog da izdrži nuklearni udar, a koji je JNA trajno uništila miniranjem 1992. godine.
Istorijska ruta kroz različite slojeve sjećanja Bihaćke Krajine, završena je obilaskom Spomen-obilježja braniocima-oslobodiocima grada Bihaća u samom centru. Savremeni memorijalni kompleks, otvoren 2020. godine, predstavlja centralno mjesto sjećanja na 1.201 dan teške opsade (1992–1995) grada Bihaća.
Posebno ističemo činjenicu da smo primljeni od strane savjetnika gradonačelnika u Cazinu i načelnika u Bosanskom Petrovcu, kao i da smo dobili podršku od strane gradonačelnika Bihaća, što predstavlja značajnu ulogu u institucionalnoj legitimaciji pomirenja, razbijanju međuetničkih tabua i izgradnji trajnog mira. U društvima koja su i dalje opterećena poslijeratnim podjelama, ratni veterani posjeduju snažan društveni autoritet. Kada načelnici opština primaju i pruže i ruku i podršku mješovitoj grupi ratnih veterana, oni transformišu veteransku populaciju iz percipirane prepreke miru u ključne aktere stabilnosti i dalje izgradnje mira. Ovi prijemi često otvaraju vrata za zajedničke obilaske mjesta stradanja i polaganje cvijeća, čime se suprotstavlja selektivnoj empatiji i selektivnoj memoralizaciji.
Grupu je činilo 25 mirovnih aktivista i ratnih veterana iz Srbije, Hrvatske i Bosne i Hercegovine. Tokom radionica, učesnici su zajednički planirali aktivnosti za period do kraja 2026. i za celu 2027. godinu. Poseban podstrek i motivaciju pružili su pozivi samih ratnih veterana da se posjete njihove lokalne sredine. Oni su izrazili veliku spremnost da učestvuju u predstojećim programima i obilježavanjima godišnjica, kao i da budu domaćini i podrška u realizaciji budućih planova.
Izražavamo veliku zahvalnost Franji Grgiću i Jasminu Osmankiću Strikanu na izuzetnom gostoprimstvu i logističkoj podršci. Njihovo nesebično zalaganje i posvećenost obilježili su čitav boravak grupe u Unsko-sanskom kantonu.
